Кіріспе

Бокскит (ресми атауы – Бристоль бипланы) – британдық және отарлық әуежай компаниясы (кейін Бристоль әуежай компаниясы деп аталды) жасаған алғашқы ұшақ. Сәтті Farman III үлгісіне негізделген итеруші биплан, ол көптеп шығарылған алғашқы ұшақ түрлерінің бірі болды. Бристольдің Ларкхилл және Бруклендс қалаларындағы ұшқыштар мектептерінде оқу мақсатында қолданылғандықтан, көптеген британдық авиаторлар Бокскитте ұшуды үйренді. 1911 жылы Соғыс министрлігі төрт данасын сатып алды, сондай-ақ Ресей мен Австралияға сатылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін де оқу мақсатында пайдаланыла берді.

Өмірбаян

Бристоль ұшақтарының негізін қалаушы және төрағасы сэр Джордж Уайттың бастапқы ниеті Габриэль Воазин жасаған «Зодиак» екіұшағының лицензиялық көшірмелерін жасау болды. Осы үлгінің бірі Франциядан әкелінді және Бристоль компаниясы 1910 жылғы наурыз айында Лондонда өткен 1910 жылғы аэрошоуда көрсетілді, содан кейін ұшу сынақтары үшін Бруклендске жеткізілді. Бірінші ұшу әрекеттері мүлдем сәтсіз аяқталды. Бұл, негізінен, қанаттарының қанағаттандырмайтын конструкциясымен байланысты болды (авиациялық «Flight» журналы «Зодиак» қанаттарының қисықтығына сын танытқан еді), бірақ ұшақ өзінің салмағына шамадан тыс аз қуатты болды, ал жаңа қанаттар жиынтығы өнімділікті жақсартуға көмектеспеді. 28 мамырда Морис Эдмонд қысқа ғана ұшу жасады, бірақ 10 маусымда шассисі зақымданған апаттан кейін ол тоқтатылды, сондай-ақ Бристольдің Фильтон зауытында салынып жатқан тағы бес үлгідегі жұмыс та тоқтатылды. Сэр Джорджға сәтті «Фарман» екіұшағының көшірмелерін жасау құқығын алуға кеңес берілді. Бірақ бұл мүмкін болмады, себебі Джордж Холт Томас «Фарман» компаниясымен құқықтар туралы келіссөздер жүргізіп жатқан еді. Алайда, Фильтонның бас инженері Джордж Челленджер «Фарман» ұшағының толық мәліметтері «Flight» журналында жарияланғандықтан, ол қанағаттанарлық көшірмені жасай алады деп сенді. Сэр Джордж осыған рұқсат берді, ал Челленджер жаңа ұшақ жобасын жасауға кірісті. Бірінші үлгі бірнеше апта ішінде, тоқтатылған «Zodiac» екіұшақтарының кейбір бөліктерін пайдаланып құрастырылды және Салисбери жазығындағы Ларкхиллдегі компанияның ұшу мектебіне жеткізілді, онда ол 1910 жылғы 30 шілдеде Морис Эдмонд басқаруымен алғаш рет ұшты. «Фарман» компаниясы Бристольді патенттік құқықтарды бұзды деп сотқа берді, бірақ компанияның адвокаттары конструкциялық егжей-тегжейлі мәселелер бойынша үлкен өзгерістер енгізгенін мәлімдеді, соның салдарынан сот ісі тоқтатылды.

Жобалау және әзірлеу

Boxkite екі бөлікті биплан болды. Оның қанатының алдындағы бумалармен ілінген лифті және екі тұрақты көлденең стабилизатордан тұратын эпеннаж, лифті бар жоғарғы бөлігі және қанаттың артындағы бумалармен ілінген екі руль болды. Тұрақты тік беттер болған жоқ. Бақылау қанаттардағы аэрон арқылы жүзеге асырылды, жоғары және төменгі қанаттарда. Бұл бір әрекетті болды, басқару кабельдері оларды тек төмен қарай тарту үшін орналастырылған, ал оларды бейтарап күйге қайтару үшін ауа ағынына сүйенді. Қанаттар мен артқы тұрақты көлденең беттер бір қабат матамен жабылған, ал қалған беттер екі жағынан жабылған. Көбінесе қуатты Gnome роторлық қозғалтқышымен қамтамасыз етілді, бірақ басқа қозғалтқыштар да қолданылды. Қозғалтқыш төменгі қанаттың үстінде орналасқан екі мықты ағаш арқалыққа бекітілген, олар алға қарай жылжып, ұшқыштың отыратын орындарын жасады, ұшқыш қанаттың алдыңғы жиегінің үстінде отырды. Шасси ұзын шаналардан тұрды, әрқайсысының астында бунги арқандарымен серпілген дөңгелектер орналасқан, сондай-ақ төменгі құйрық жағының алдыңғы жиегінің астына орнатылған бір серпілген құйрық шанасы болды. Бұл ұшақта қажет болды, өйткені қанаттың алдыңғы лонжероны сонымен қатар алдыңғы жиекті де құрамайды. Сонымен қатар, артқы лифттің тік артқы жиегі болды. No. 8-дің де екі қабатты қанаттары болды; No. 7 ұшағы бір қабатты қанаттармен жасалған, қабырғалары қалталарға жасырылған, өндірістік ұшақтар сияқты. No. 7 бастапқыда 50 а.к. (37 кВт) қуатты Grégoire қозғалтқышымен жабдықталған, бірақ алғашқы ұшу үшін ол Gnome қозғалтқышымен ауыстырылды, бірақ Grégoire кейіннен сынақ мақсатында қайта орнатылды: No. 8-де 50 а.к. (37 кВт) қуатты E.N.V. қозғалтқышы болды. Алғашқы үлгілердің жоғарғы және төменгі қанаттары бірдей ұзындықта болды, бірақ кейіннен көптеген ұшақтардың жоғарғы қанаттары ұзартылып, олар Әскери нұсқа деп аталды. Ресей үкіметіне сатылған және Британ армиясына сатылған алғашқы ұшақтарда артқы ұшақтың алдыңғы жиегіндегі орталық аралық тіреуге жалғанған үшінші руль болды, бірақ бұл стандартты жабдық болған жоқ. Жарыс мақсатында екі модификацияланған Boxkite жасалды. Біріншісі, No. 44, 1911 жылғы Еуропа айналымы әуе жарысына қатысу үшін салынған бір орындық ұшақ, қанаттарының ұзындығы қысқартылып, ұшқышқа арналған кабина жасалды, ол Bristol Type T ұшағына ұқсас болды. Екіншісі, No. 69, Bristol компаниясының консультанты болған Габриэль Воазин жасаған қайта конструкцияланған ұшақ болды. Онда алдыңғы лифті болған жоқ, моноплан құйрығы және бір руль, сондай-ақ қанаттар арасындағы аралық кішірейтілді. 1912 жылдың ақпанында Ларкхиллде сынақтан өтті, бірақ сәтті болмады, себебі ол көп ұзамай стандартты Boxkite ретінде қайта құрылды және 1912 жылдың қарашасында апатқа ұшырады.

Пайдалану тарихы

Солсбери жазығындағы сәтті ұшудан кейін No.7 және тағы бір ұшақ, No.8, тамыз айында онда өткен авиациялық жиынға қатысу үшін Ланаркқа жіберілді. Бұл ұшақтар Бристоль ұшу мектептеріне бекітілді: No.7 – Бруклендске, ал No.8 – Ларкхиллге. Қыркүйек айында үшінші ұшақ құрастырылып, Ларкхиллге жеткізілді, ал екі ұшақ та сол айда Солсбери жазығында өткен әскери маневрлерге қатысты. No.8 ұшағын Бертрам Диксон басқарды, ол телефон арқылы хабар беру үшін қонғанда Көк команданың кавалериясы тарапынан тұтқынға алынды, ал No.9 ұшағын Роберт Лорейн басқарды. Бұл ұшақ сынақтар үшін радио хабар беру құрылғысымен жабдықталған және Ұлыбританияда радио арқылы хабар жіберген алғашқы ұшақ болды. 11-16 қараша аралығында Бристольде бірқатар демонстрациялық ұшулар жасалды. Дурдам Даунға уақытша ангарлар салынды, бірақ ауа райының қолайсыздығына байланысты ұшулар шектеулі болды. Шамамен 10 000 адам сенбі күні Морис Тетардтың он бес минуттық ұшуын көрді. Ең әсерлі ұшулар келесі сейсенбіде жасалды, сағат 7-ден 9-ға дейін шамамен он ұшу орындалды, соның ішінде Тетардтың он бес минуттық ұшуы кезінде ол Клифтон аспалы көпірінің үстінен ұшып өтіп, Редленд және Вестберидің маңында айналып келді. Кейін ауа райы нашарлап, тек бір ұшу жасалды, Тетард Авон шатқалының жанындағы күшті желдің салдарынан ұшуын қысқартты. Соңғы күні көпшілік ерте жиналды, бірақ желдің күшті болуы ұшуға мүмкіндік бермеді. Сағат үштен кейін ұшу тоқтатылатыны туралы хабарланды, бірақ Тетард бәрібір 20 фут биіктікке көтеріліп, шамамен 12 000 адамнан тұратын көпшіліктен ыстық ықыласқа ие болды. 1911 жылдың 14 наурызында Ұлыбританияның Соғыс министрлігі жоспарланған Әуе батальоны Корольдік инженерлері үшін төрт Boxkite ұшағын тапсырыс берді, бұл Ұлыбританияның қарулы күштері үшін әскери ұшақтарды өндіру бойынша алғашқы келісімшарт болды. 50 ат күші бар Gnome қозғалтқышымен жабдықталған алғашқы үлгі сол жылдың 18 мамырында Ларкхиллге жеткізілді. Сол жылы тағы төрт ұшаққа тапсырыс берілді, олар негізінен оқушыларды даярлау үшін пайдаланылды. Олар 1912 жылдың желтоқсанына дейін Әуе батальоны мен Корольдік ұшу корпусы (RFC) қолданысында болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін RFC Бруклендстегі Бристоль ұшу мектебінен тағы төрт Boxkite ұшағын сатып алды, соңғысы 1915 жылдың ақпан айында жарамсыз деп жарияланды. Корольдік Әскери-теңіз әуе қызметі (RNAS) де Boxkite ұшағын оқушыларды даярлау үшін пайдаланды, оны 1915 жылға дейін Истборн, Истчерч және Хендон қалаларындағы оқу орталықтарында қолданды. Өндірілген ұшақтардың көп бөлігі Бристоль ұшу мектептерінде, Бруклендс және Ларкхиллде жұмыс істеді, олар Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Ұлыбританияда лицензия алған ұшқыштардың шамамен жартысын даярлауға жауапты болды. Көптеген көрнекті ұшқыштар Boxkite ұшағында лицензия алды, соның ішінде Корольдік ұшу корпусының бірінші қолбасшысы Бригад генерал Хендерсон, ол бір аптадан да аз оқығаннан кейін лицензиясын алды.

Австралия

Қараша айының соңында екі Boxkite Австралияға насихаттау туры үшін жіберілді, ал Австралияда No. 10 ұшағын алғаш рет 1911 жылдың 3 қаңтарында Батыс Австралиядағы Белмонт Парк жарыс жолынан ұшқан Джозеф Хаммонд ұшырды. 1911 жылдың 20 ақпанында Хаммонд Австралиядағы қалалар арасындағы алғашқы ұшуды жасады – Алтона шығанағынан Виктория штатындағы Джилонгке, ал 23 ақпанда, сондай-ақ Алтона шығанағында, ол Австралиядағы алғашқы жолаушылар рейсін жасады, механик Фрэнк Коулсты 7,5 минутқа ұшырды. Сол күні ол әйелін де 12,5 минутқа ұшырып, Австралияда ұшқан алғашқы әйел етті. Австралия армиясының ресми бақылаушылары осы демонстрацияларды бақылап, олардың өзі де ұшаққа отырды. Есептер жақсы болғанымен, ұшақтарға тапсырыс берілмеді. Мельбурндағы ұшулардан кейін Хаммонд Жаңа Зеландиядағы үйіне оралды, ал Сиднейдегі демонстрацияларды оның көмекшісі Лесли Макдональд жасады. Ол 6 мамырда Daily Telegraph газетінен келген фотографты Сиднейдің үстінен 25 минуттық ұшуға алып, Австралияда түсірілген алғашқы әуе суреттерін жасады. 19 мамырға дейін No. 10 ұшағымен 72 рейс жасалды, жалпы ұшу қашықтығы 765 мильді құрады. No. 11 ұшағы әлі қорапта болғандықтан, Пенирттен (Н.С.У.) келген В.Е. Хартқа сатылды, ол Австралияда ұшқыш куәлігін алған алғашқы австралиялық болды. Boxkite-ке Австралиядағы алғашқы әскери авиация бөлімшесі – Central Flying School тапсырыс берді. 1914 жылдың 1 наурызында лейтенант Эрик Харрисон No. 133 әуе кемесімен CFS-тің алғашқы және Австралияның ресми әскери ұшуын орындады. 1917 жылы жарамсыз деп танылғанға дейін ол қызметін жалғастырды. CFS қызметіне енген екінші Boxkite мектеп тарапынан құрастырылды, себебі Bristol компаниясы ұшақтарды тапсырысқа беруді тоқтатқан еді, осылайша Boxkite Австралияда құрастырылған алғашқы әскери ұшақ атанды. Барлығы төрт Boxkite бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде CFS-ке қызмет етіп, ұшқыштарды даярлады. Ол Декан кавалериялық маневрлеріне қатысуға шақырылды және капитан Сефтон Бранкерді бақылаушы ретінде алып, бірнеше рет ұшты. Сондай-ақ ол Қарғпурдағы Солтүстік кавалериялық маневрлеріне қатысты. Бұл жердегі ұшу жағдайлары қиын болды, жер бедеріне байланысты көптеген қиын қонулар жасалды, соңында No. 9 ұшағынан No. 12 ұшағын жөндеу үшін қосалқы бөлшектер алынды.

Басқа экспорт

27 және 28-ші нөмірлі ұшақтар бельгиялық Джозеф Кристиансқа сатылды, ол оларды 1911 жылғы 16 наурызда Сингапурда алғашқы ұшу жасау үшін пайдаланды. Содан кейін ол ұшақты Оңтүстік Африкаға алып барды, онда Преториада бірнеше демонстрациялық рейстер жасалды, ал Кристианс 28-ші нөмірлі ұшақты Джон Уэстонға сатты, ол Бристоль компаниясының Оңтүстік Африкадағы өкілі де болды. Тағы бірнеше мысалдар Германияға (2), Испанияға (2) және жеке-жеке Румынияға, Үндістанға, Болгарияға және Швецияға экспортталды.

Ұшатын репродукциялар

Бристоль Бокскиттерінің түпнұсқа ұшақтары сақталған жоқ, бірақ F.G. Майлз тобы «Ұшқыш машиналарындағы керемет адамдар» фильмі үшін үш нақты ұшатын көшірмесін жасады. Олар бастапқыда Rolls Royce Continental A65 ауамен салқындатылатын, тік төрт цилиндрлі қозғалтқышпен жабдықталған, бірақ ол жеткіліксіз қуат берді, себебі 20-шы ғасырдың ортасындағы қозғалтқыштың жоғары айналымдары және кішкентай диаметрлі заманауи винттің қолданылуы, Бокскит ұшқан төмен жылдамдықта тиімсіз болды. Сондықтан 65 а.к. тік төрт цилиндрлі қозғалтқыш Continental O 200 B қозғалтқышымен ауыстырылды. Қуаты артқан соң, олар түсірілім алаңдары арасындағы қашықтыққа ұшу үшін қолданылатын болды. Дизайнның дұрыстығына тағы бір дәлел – қажетті ұшуға жарамдылық сертификатын алу үшін жасалған есептеулер, дизайнның жүктемесі қазіргі заманғы талаптарға өте жақын екенін көрсетті. Түсірілім аяқталғаннан кейін біреуі Бристоль қалалық мұражайы мен көркемсурет галереясына жіберілді. Екіншісі Бедфордширдегі Шаттлворт жинағына (жағдайға қарай, ұшу көрсетілімдерінде әлі де ұшырылады), ал үшіншісі Квинслендтегі Австралия армиясының ұшу мұражайына жіберілді. 2014 жылғы Австралия әскери авиациясының жүз жылдығына арналған авиашоуда Бристоль Бокскитінің көшірмесі жасалды. Ол 2013 жылдың 11 қыркүйегінде Point Cook RAAF Williams базасында алғашқы сынақ ұшуын жасады. Көшірмесі жеті жыл бойы RAAF мұражайында салынды және мұражайда қойылды.