Кіріспе
Мал жайылымының бір түрі – малдың жаңа жайылымдарды табу үшін бағылып жүруі. Көшпелі мал шаруашылығы – малдың жаңа жайылымдар іздеу үшін бағылуының бір түрі. Нағыз көшпелілер трансхуманциядағыдай маусымдық жайылымдардың белгілі бір схемасынан өзгеше, белгілі бір үлгіде қозғалыс жасамайды. Дегенмен, бұл айырмашылық көбінесе ескерілмейді және «көшпелі» термині екеуіне де қолданылады. Тарихи жағдайларда қозғалыстың тұрақтылығын анықтау да қиын. Бағылатын малға ірі қара, су бұқасы, як, лама, қой, ешкі, бұғы, жылқы, есек немесе түйе, немесе олардың қосылысы жатады. Көшпелі мал шаруашылығы көбінесе өңделетін жері аз аймақтарда, әсіресе дамып келе жатқан елдерде, Еуразияның ауыл шаруашылығы аймағының солтүстігіндегі далалық жерлерде кең таралған. Әлемдегі шамамен 30-40 миллион көшпелі малшының көп бөлігі Орталық Азияда және Солтүстік және Батыс Африканың Сахель аймағында (Фулани, Туарегтер, Табу сияқты) қоныстанған, сондай-ақ Таяу Шығыста (дәстүрлі бедуиндер) және Африканың басқа да аймақтарында (Нигерия, Сомали) кездеседі. Малдың саны артып, жайылымдардың арасында толық қалпына келуге уақыт берілмесе, жердің шамадан тыс жайылуы мен шөлейттенуіне әкелуі мүмкін. Жерді қоршаудың және қоршаулардың көбеюі осы шаруашылық түрі үшін қолданылатын жер көлемін азайтты. Шөптесін алқаптардың нашарлауына әсер ететін түрлі себептердің дәрежесі әлі де белгісіз. Себептердің қатарында шамадан тыс жайылым, кен өндіру, егістік жерге қайтару, зиянкестер мен кеміргіштер, топырақ қасиеттері, тектоникалық белсенділік және климаттың өзгеруі бар. Сонымен қатар, кейбір факторлар, мысалы, шамадан тыс жайылым мен мал басының артуы, әсіресе бағаланса, ал климаттың өзгеруі, кен өндіру және егістік жерге қайтару сияқты факторлар жеткілікті зерттелмеген болуы мүмкін. Осыған байланысты, адамның жайылымға тигізетін ұзақ мерзімді әсері, биотикалық емес факторлармен салыстырғанда, әлі де белгісіз.
Nomadic pastoralism is a form of pastoralism in which livestock are herded in order to seek for fresh pastures on which to graze. True nomads follow an irregular pattern of movement, in contrast with transhumance, where seasonal pastures are fixed. However, this distinction is often not observed and the term 'nomad' used for both—and in historical cases the regularity of movements is often unknown in any case. The herded livestock include cattle, water buffalo, yaks, llamas, sheep, goats, reindeer, horses, donkeys or camels, or mixtures of species. Nomadic pastoralism is commonly practised in regions with little arable land, typically in the developing world, especially in the steppe lands north of the agricultural zone of Eurasia. Of the estimated 30–40 million nomadic pastoralists worldwide, most are found in central Asia and the Sahel region of North and West Africa, such as Fulani, Tuaregs, and Toubou, with some also in the Middle East, such as traditionally Bedouins, and in other parts of Africa, such as Nigeria and Somalia. Increasing numbers of stock may lead to overgrazing of the area and desertification if lands are not allowed to fully recover between one grazing period and the next. Increased enclosure and fencing of land has reduced the amount of land for this practice. There is substantive uncertainty over the extent to which the various causes for degradation affect grassland. Different causes have been identified which include overgrazing, mining, agricultural reclamation, pests and rodents, soil properties, tectonic activity, and climate change. Simultaneously, it is maintained that some, such as overgrazing and overstocking, may be overstated while others, such as climate change, mining and agricultural reclamation, may be under reported. In this context, there is also uncertainty as to the long term effect of human behavior on the grassland as compared to non biotic factors.
Шығуы мен тарихы
Көшпелі мал шаруашылығы неолит революциясы мен егіншіліктің дамуының нәтижесі болды. Осы революция кезінде адамдар жануарлар мен өсімдіктерді тамақ үшін қолға үйретіп, қалалар құра бастады. Көшпелілік әдетте мұндай отырықшы мәдениеттермен өзара байланыс арқылы тіршілік етеді, жануар өнімдерін (ет, тері, жүн, ірімшік және басқа да жануар өнімдерін) көшпелі малшылар өндірмейтін өнімдерге саудаласады. Анри Флейш Ливанның Шопан неолиттік индустриясы Эпипалеолитке қатысты болуы мүмкін және Бекаа алқабындағы көшпелі шопандардың бірінші мәдениеттерінің бірі оны қолданған болуы мүмкін деп болжайды. Эндрю Шерратт "алғашқы егіншілер мал шаруашылығын негізінен ет үшін пайдаланған, ал ауыл шаруашылығының жаңа жағдайларға бейімделуі кезінде, әсіресе жартылай шөлді аймақта, басқа да қолданыстар зерттелгенін" көрсетеді. Бұрын көшпелі малшылардың археологиялық тұрғыдан із қалдырмағаны немесе кедей болғаны туралы айтылған, бірақ бұл қазір күмәнданып отыр, және көптеген ежелгі Еуразия көшпелілері үшін бұл дұрыс емес, олар өте бай құрғандарды қалдырған. Көшпелі мал шаруашылығы орындары ауыл шаруашылығы аймағынан тыс жерде орналасуымен, дәнді дақылдар мен дәнді өңдеу құралдарының болмауымен, шектеулі және ерекше сәулетімен, қой мен ешкі сүйектерінің көп болуымен және қазіргі көшпелі малшыларға этнографиялық ұқсастықпен анықталады. Юрис Заринс көшпелі мал шаруашылығының 6200 ж.б.э. климаттық дағдарысынан кейін Синайдағы аңшы-жинаушылар мен Неолиттік егіншілердің бірігуінен пайда болған Мұнхата мәдениетінің негізінде, мал шаруашылығына негізделген көшпелі өмір салты ретінде басталып, Ярмук мәдениетіне және одан әрі араб көшпелілер кешеніне айналып, протосемит тілдерін таратып, мәдени өмір салты ретінде қалыптасқанын ұсынады. Қола дәуіріндегі Орталық Азияда көшпелі халықтар алғашқы тары мен бидай дәндерінің таралуымен байланысты, бұл аймақ кейіннен Жібек жолының орталығына айналды. Понт-Каспий даласынан басталган ерте Үнді-Еуропалық көші-қондар Ямная даласының малшыларының тегін және Үнді-Еуропа тілдерін Еуразияның кең аумағында таратып, кеңінен таратты. Орта ғасырлық Орталық Азияда көшпелі қауымдардың диетасы изотоптық тұрғыдан әртүрлі болды, бұл күнкөріс стратегияларының көптеген түрлерін көрсетеді.
Дэвид Кристианның әңгімесі
Дэвид Кристиан мал шаруашылығы туралы келесідей байқаулар жасады. Егінші үй жануарлары мен өсімдіктерден, ал малшы – үй жануарларынан тіршілік етеді. Жануарлар азық тізбегінде жоғары тұрғандықтан, мал шаруашылығы егіншілікке қарағанда сирек халықты қамтамасыз етеді. Аз жауын-шашын болған жерлерде егіншілік мүмкін болмайды, сондықтан мал шаруашылығы басым болады. Мал шаруашылығының толыққанды дамуы үшін екіншілік өнімдер революциясы қажет болды, сол кезде жануарлар еттен бөлек, жүн, сүт, міне беру және жұмысқа пайдалану үшін қолданыла бастады. Жайылымдық жерлердің жағдайы нашар болғанда мал жылжытылуы керек, бұл көшпелі өмір салтына әкеледі. Кейбір халықтар толық көшпелі, ал кейбіреулері қыста қорғалған лагерьлерде тұрып, малын жаз айларында далаға шығарады. Көшпелілердің кейбіреулері ұзақ қашықтықтарға саяхаттайды, әдетте жаз айларында солтүстікке, қыста оңтүстікке қарай жылдамдайды. Таулы аймақтарда мал жазғы жайылымдарға көтеріліп, қыста төмен түседі (көктемді-жаздық жайылым). Малшылар көбінесе көрші егіншілермен сауда жасап немесе оларға шабуыл жасайды. Кристиан «Ішкі Еуразияны», онда аз ғана аңшы-жинаушылармен мал шаруашылығы басым болған, алыс солтүстікке қарағанда, Еуропадан Үндістанға, Қытайға дейінгі аграрлық өркениеттердің «Сыртқы Еуразия» деп аталатын жарты ай тәрізді аймағынан ажыратты. Жоғары мәдениет егіншілікке негізделген, онда салық төлейтін шаруалар жер иелері аристократияны, патшаларды, қалаларды, білімді және ғалымдарды қолдайды. Малшылық қоғамдар нашар дамыған, сондықтан Кристианның пікірінше, теңдікке бейім. Көбінесе бір тайпа көршілеріне үстемдік ететін, бірақ мұндай «империялар» әдетте жүз жылға жуық уақыттан кейін ыдырайтын. Мал шаруашылығының орталығы – Еуразия даласы. Еуразияның орталық бөлігінде мал шаруашылығы оңтүстікке қарай Иранға дейін созылып, аграрлық оазистерді қоршады. Малшылар мен егіншілер соғысқанда, жылқының жылдамдығы сандардың артық болуын теңестіретін. Аграрлық өркениеттердің даланы жаулап алу әрекеттері көбінесе соңғы ғасырларға дейін сәтсіз аяқталды. Малшылар жиі шабуыл жасап, кейде көрші егіншілерден тұрақты салық жинап алатын. Әсіресе солтүстік Қытай мен Иранда олар егіншілік қоғамдарды жаулап алатын, бірақ мұндай династиялар көбінесе қысқа өмір сүріп, көшпелілер «мәдениетті» болып, жауынгерлік қасиеттерін жоғалтқанда ыдырайтын.
Әлем бойынша
Көшіп-қонып жүрген малшылар тарихта жер бетінің құнарлы емес аймақтарында кеңінен таралған. Олар, мысалы, бедуиндердің мекендейтін Араб түбегіндегі және сомалилердің (түйе, ірі қара, қой және ешкінің көшпелі жайылымы әсіресе көп кездесетін) Солтүстік-Шығыс Африкадағы сияқты, жауын-шашыны аз аймақтарда кездеседі. Көшіп-қонушылықты көшіру Солтүстік Еуропа мен Ресейдегі, қатал климатты аймақтарда да кең таралған, мұнда саам, ненец және чукчи тайпалары қоныстанған. Әлемде шамамен 30–40 миллион көшпелі адам бар. Пасторальдық көшпелілер мен жартылай көшпелі малшылар Сауд Арабиясында (вероятно, 3%-дан аз), Иранда (4%) және Ауғанстанда (көп дегенде 10%) маңызды, бірақ азайып бара жатқан азшылықты құрайды. Ливия мен Мавританияны есептемегенде, Солтүстік Африка елдерінің халқының 2%-дан аспайды. Еуразиялық далалар ежелгі дәуірден бері көшпелі малшылармен толып келген, олардың ішінде қола дәуіріндегі прото-үнді-еуропалықтар, кейін прото-үнді-ирандықтар, скифтер, сарматтар, киммерийлер, массагеттер, аландықтар, печенегтер, кумандар, қипшақтар, қарлықтар, сактар, юэчжилер, усуньдер, цзе, хунну, сяньбэйлер, киданьдер, паннониялық аварлар, гундар, моңғолдар, джунгарлар және түрлі түркі тайпалары болған. Қазіргі Моңғолия, Ресей және Қытайдағы моңғолдар, Шығыс Еуропа мен Орталық Азиядағы татарлар немесе түркі халықтары Азияның қатал далаларында көшпелі өмір салған. Бұл халықтардың кейбір ұрпақтары бүгінге дейін көшпелі тіршілікке ие. Моңғолияда халықтың шамамен 40%-ы дәстүрлі көшпелі өмір салтын сақтап келеді. Қытайда 5 миллионнан астам малшы жайылымдық округтерде, ал 11 миллионнан астам жартылай жайылымдық округтерде шашырап орналасқан. Бұл (жартылай) көшпелі малшылардың жалпы саны 16 миллионнан асады, олар көбінесе шалғай, сирек қоныстанған және ресурстары шектеулі аймақтарда тұрады. Непалдың Ортаңғы және Гималай тауларында 2000 метрден жоғары биіктікте тұратын адамдар тік беткейлер, суық температуралар және суару мүмкіндігінің шектеулі болуына байланысты орнықты егіншілік өнімді емес болғандықтан, көшіп-қону және көшпелі мал шаруашылығымен айналысады. Жазғы және қысқы жайылымдар арасындағы қашықтық қысқа болуы мүмкін, мысалы, Покхара маңындағы, теңіз деңгейінен шамамен 800 метр биіктіктегі аңғар, Анапурна Гималайының төменгі жағындағы альпілік жайылымдардан 20 шақырымдай ғана қашықтықта орналасқан. Ал кейде 100 шақырымнан да асып кетуі мүмкін. Мысалы, Рапти аймағында, Покхарадан батысқа қарай 100 шақырым жерде, Кам Магар тайпасы малын Үндістанның солтүстігіндегі қысқы жайылымдар мен Дхаулагири Гималайының оңтүстік беткейіндегі жазғы жайылымдар арасында жылжытады. Непалдың батыс аймағында, Дольпо және басқа аңғарларда тұратын этникалық тибеттіктер қыстау үшін солтүстікке қарай, Тибеттің үлкен Брахмапутра алқабының жазықтарына көшіп отырған, бірақ 1950-51 жылдары Қытай Тибетті басып алғаннан кейін бұл практика тыйым салынды. Солтүстік Финляндия, Швеция, Норвегия және Ресейдің Кола түбегіндегі жергілікті халық – саамдар, бұғыларға негізделген көшпелі көшіп-қону түрін жүзеге асырады. 14 және 15 ғасырларда, бұғылардың саны жеткіліксіз болғандықтан, саамдар аң аулаумен ғана өмір сүре алмайтын болғанда, кейбір саамдар отбасылық байланыс бойынша ұйымдасып, бұғы шаруашылығымен айналыса бастады. Әр отбасының мал бағу үшін белгілі бір аумағы бар, олар әдетте әр маусымда шамамен бір уақытта келіп, мал бағады. Соңғы ғасырда саамдардың аз ғана бөлігі бұғы шаруашылығымен айналысып келеді, бірақ олар халықтың ең ерекше бөлігі ретінде кеңінен танымал. Бірақ Еуропаның басқа жерлеріндегідей, көшіп-қону да жойылып барады. Чадта көшпелі малшыларға загхава, креда және мими тайпалары жатады. Солтүстік Мысыр мен батыс Ливияда бедуиндер де мал шаруашылығымен айналысады.
Шекарааралық мал шаруашылығы
Кейде көшпелі малшылар малдарын халықаралық шекарадан жаңа жайылым іздеу немесе сауда жасау үшін көшіреді. Бұл трансшекаралық әрекет кейде ұлттық үкіметтермен қарым-қатынасты шиеленіске жеткізеді, себебі мұндай әрекет көбінесе бейресми және олардың бақылауы мен реттеуінен тыс болады. Мысалы, Шығыс Африкада шекаралық сауданың 95%-дан астамы ресми емес арналар арқылы жүзеге асырылады. Эфиопиядан Сомалиге, Кенияға және Джибутиге сатылатын тірі ірі қара мал, түйе, қой және ешкінің ресми емес саудасының жылдық құны 250-300 миллион АҚШ долларын құрайды (ресми көрсеткіштен 100 есе жоғары). Бұл сауда азық-түлік бағасын төмендетуге, азық-түлік қауіпсіздігін арттыруға, шекаралық шиеленісті азайтуға және аймақтық интеграцияны дамытуға көмектеседі. Дегенмен, бұл сауданың реттелмеген және құжатталмаған сипаты тәуекелдерді де тудырады, мысалы, аурудың мемлекеттік шекара арқылы оңай таралуына жағдай жасайды. Сонымен қатар, үкіметтер жоғалған салық түсімдері мен валюталық түсімдерге наразы. Аймақтық өсімді және азық-түлік қауіпсіздігін ынталандыру, сондай-ақ малдың тиімді вакцинациясын жүзеге асыру мақсатында трансшекаралық сауданы қолдауға және құжаттауға бағытталған бастамалар бар. Мұндай бастамаларға құрғақшылыққа төзімділікті арттыру жөніндегі аймақтық бағдарлама (RREAD), Мандера үшбұрышындағы және Оңтүстік Эфиопиядағы жағдайды жақсарту жобалары (ELMT/ELSE) – бұл Шығыс Африкадағы мал шаруашылығы аймақтарындағы жағдайды жақсарту бағдарламасының (RELPA) бір бөлігі, сондай-ақ Еуропалық комиссияның гуманитарлық көмек кеңсесі (ECHO) қаржыландыратын аймақтық өмір сүруді қолдау жобасы (REGLAP) кіреді.