Кіріспе

Рудольф Мате (шын аты Rudolf Mayer; 21 қаңтар 1898 – 27 қазан 1964) – Венгрия, Австрия, Германия және Францияда жұмыс істеген поляк-венгр операторы және режиссер. Ол Фриц Ланг, Рене Клер және Карл Теодор Дрейер сияқты белгілі режиссерлермен бірлесіп жұмыс істеді, «Жанна д’Арктің құмарлығы» (1928) және «Вампир» (1932) фильмдерімен үлкен танымаллыққа ие болды. 1935 жылы ол АҚШ-қа көшіп, «Додсворт» (1936), «Шетелдік тілші» (1940) және «Гилда» (1946) сияқты танымал Голливуд фильмдерінде оператор болып жұмыс істеді. 1947 жылға қарай Мате кинорежиссер болып, «D. O. A.» (1950), «Әлемдердің қақтығысуы» (1951) және «300 спартан» (1962) сияқты фильмдермен көзге түсті.

Өмірбаян

Рудольф Мате 1898 жылғы 21 қаңтарда Краковта (сол кезде Ұлы Краков княздығы, Австрия-Венгрия империясы, қазір Польшада) жоғары топтағы еврей отбасында дүниеге келді. 1919 жылы Будапешт университетін өнер саласында бітірді. Ол киноиндустриясында Александр Корданың зертханалық ассистенты және көмекші операторы ретінде Corvin Film Studio-да жұмыс істей бастады. Сол жылы Мате коммунистік өнер директориясына тағайындалды, ол киноиндустриясын мемлекеттік меншікке алуға жауапты болды. Алайда, 1920 жылы Миклош Хорти билікке келгеннен кейін және Венгрия коммунистік партиясы тыйым салынғаннан кейін бұл жоспарлар тоқтатылды. Корда, Матемен бірге, кейіннен Sascha Film компаниясында жұмыс істеу үшін Венаға көшті. 1924 жылы Мате Берлинге Эрих Поммердің екінші камера операторы болып жұмыс істеуге барды. Кейіннен ол Матеді Карл Фрёндтың "Микаэль" (1924) фильмінде көмекші оператор ретінде жалдады. Оның фильмге тигізген әсері Карл Теодор Дрейерге "Жоанна д'Арктың құмарлығы" (1928) фильмінің операторы ретінде оны шақыруға ықпал етті. Матедің жұмысы үнсіз фильмдер дәуірінің ең жақсыларының бірі деп мақталады, кино тарихшысы Джон Уэйкмен оның жоғары контрастты жарықтандыруы актерлердің бет-әлпетін айқын көрсететінін атап өтті. Уилер Уинстон Диксон сондай-ақ Мате "әр кадрды жарқын айқындықпен түсіргенін, көбінесе Жоанның жақын кадрларында "гало" эффексін қолданып, оның сот кезіндегі оқшаулануын және қуғын-сүргінін күшейткенін" айтты. Көп жағдайда Мате Жоанды жоғарыдан қаратып, оған құрмет пен қайғымен қарады, бұл судьялардың тергеуі кезінде оның әлсіздігін көрсетеді. Дрейермен келесі бірлескен жұмысы – "Vampyr" (1932) фильмі. Фильмнің барлық бөлігі Францияның Кортемпиер қаласында түсірілді. Түсірілім кезінде Мате камера линзасына кездейсоқ түскен жарықтан кейбір кадрлар бұлыңғыр болып шықты. Дрейер нәтижелерді қабылдады және әсерді қайта жасау үшін камераның алдына марля қойды. Сонымен қатар, Мате Францияда Фриц Ланг пен Рене Клермен де бірлесіп жұмыс істеді. Еуропадағы беделі оны ең ізделіспен операторлардың біріне айналдырды, ол Fox Film Corporation компаниясымен келісімшартқа отырды. 1935 жылы Мате Голливудқа көшіп, өзінің алғашқы американдық фильмі "Данте тозағы" (1935) фильмінде жұмыс істеді. Бір жылдан кейін Мате Fox Film компаниясынан шығып, Сэмюэл Голдуиннің "Додсворт" (1936) фильмімен айналысты. Ол бес жыл қатарынан "Оскар" сыйлығына "Үздік операторлық жұмыс" номинациясын алды, Альфред Хичкоктың "Шетелдік тілші" (1940), Александр Корданың "Осы Гамильтон әйел" (1941), Сэм Вудтың "Янкилердің мақтанышы" (1942), Золтан Корданың "Сахара" (1943) және Чарльз Видордың "Корпашка" (1944) фильмдері үшін. Columbia Pictures компаниясында жұмыс істеген кезде Мате бастапқыда "It Had to Be You" (1947) фильмінің операторы ретінде келісімшартқа отырды. Алайда, өндіріс кезінде ол Дон Хартманнан режиссерлік жауапкершілікті көбірек алды. Винсент Фаррар екінші оператор ретінде фильмге тартылды, ал Мате соңынан фильмде ко-режиссер және ко-оператор ретінде көрсетілді. Columbia Pictures президенті Гарри Кохн бұл туралы біліп, Матеді режиссер ретінде жалдады. Оның алғашқы жеке режиссерлік дебюті 1948 жылы "Қараңғы аллея" (1939) фильмінің қайта түсірілімі – "Қараңғы өткен" ("The Dark Past") триллері болды. Мате мен Гарри Кохнның қарым-қатынасы кейде шиеленіскен, Кох бірде Матетің жауабын бере алмайтындықтан ашуланып, оны тілсіз қалдырды. Оның ең танымал фильмі – "Д.О.А." (1950), фильм-нуар, онда Фрэнк Бигелоу (Эдмонд О'Брайен рөлінде) удан баяу өліп, нағыз кінәлілерді табу үшін уақытпен жарысады. "Нью-Йорк Таймс" газетінде бұл фильм "қылмыс, құмарлық, ұрланған иридий, бандиттік ұрып-соғулар және бір адамның өлімге душар ететін жағдайлардың желісіне түсіп, бейкүнә шатасуы" туралы жазылған. Variety журналының Уильям Брогдонның пікірінше, Мате режиссерлігі "оқиғаның бірінші бөлігінде тым ұзақ тоқталды, күтуді жұқартты, бірақ ол күмәнді құрылысын бастағанда, ол күшті соққымен келді". Кейіннен Мате Уильям Холден мен Барри Фицджеральдтың қатысуымен түсірілген "Юнион станциясы" (1950) және Алан Лэддтың қатысуымен түсірілген "Белгіленген" (1950) фильмдерін режиссерлік етті. Мате содан кейін Тони Кертис пен Пайпер Лоридің қатысуымен "Құқықшы болған ханзада" (1951) фильмін түсірді. Оның ең сәтті фильмі – "Дүниелер соқтығысқанда" (1951) ғылыми-фантастикалық апат фильмі болды. Фильм "Үздік арнайы эффекттер" номинациясы бойынша құрметті "Оскар" сыйлығын алды.

Жеке өмір және өлім

1929 жылы Мате Парижде Паула Софи Харткопқа үйленді. Жұбайлар 1935 жылы АҚШ-қа келді; 1937 жылдың тамызында Паула Софи пневмонияның асқынуынан қайтыс болды. 1941 жылдың 6 шілдесінде Лас-Вегаста Регина Опочинскиге үйленді. Олардың Кристофер есімді бір ұлы болды. Мате әйелін Францияда төрт аптаға тастап кеткеннен кейін 1958 жылы олар ажырасты. 1964 жылдың 27 қазанында Мате Беверли-Хиллстегі үйінде 66 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды.