Бела Балаж: венгерлік сыншы, жазушы және ақын өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Венгр киносыншысы, эстетик, жазушы және ақын Бела Балазс (; 4 тамыз 1884 – 17 мамыр 1949), туған аты Герберт Бела Бауэр, еврей тегінен шыққан венгр киносыншысы, эстетик, жазушы және ақын. Ол формалистік кино теориясының қолдаушысы болды.

Мансап

Баляз Симон Бауэр мен Евгения Левидің ұлы болды, ол 1902 жылы Будапештке көшіп барғанға дейін газет мақалаларында қолданған псевдонимді қабылдады, онда венгр және неміс тілдерін оқыды. Ол биолог Эрвин Бауэрдің інісі еді. Баляз 1915 жылдың күзінде Лайош Фюлеп, Арнольд Хаузер, Дьердь Лукач және Карл Мангейммен бірге құрған «Жексенбілік шеңбер» (Sonntagskreis) интеллектуалдық талқылау тобының жетекші күші болды. Олардың кездесулері оның пәтерінде жексенбі күндері кешке өтті, ал 1915 жылдың желтоқсан айында Баляз күнделігінде топтың жетістігі туралы жазды. Ол, әсіресе, «Көксақалдың қамалы» операсының либретто авторы ретінде танымал, оны бастапқыда бөлмедесі Золтан Кодалы үшін жазған, ал ол оны операның болашақ композиторы Бела Бартокпен таныстырған. Бұл ынтымақтастық «Ағаш ханзада» балетінің сценарийімен жалғасты. 1919 жылы Бела Кун басқарған Венгрия Кеңес Республикасының құлауынан кейін Баляз Вена мен Германияда, ал 1933 жылдан 1945 жылға дейін КСРО-да ұзақ жылдар бойы эмиграцияда болды. 1922 жылы Баляз «Арманның плащысы» (Mantel der Träume) кітабын жариялады, ол 2010 жылы ағылшын тіліне аударылып, «Қытай ертегілері» деген атпен шықты. Томас Манн «тамаша кітап» деп бағалаған бұл кітап – ерекше, кейде қорқынышты ертегілер жинағы. Венада ол кино туралы рецензиялардың белгілі авторы болды. Оның кино туралы алғашқы кітабы «Көрінетін адам» (Der sichtbare Mensch, 1924) «кино – тіл» теориясының қалыптасуына ықпал етті, бұл теория Сергей Эйзенштейн мен Всеволод Пудовкинге де әсер етті. Ол кеңесші ретінде Г.В. Пабсттың «Үш тиындық опера» (Die Dreigroschenoper, 1931) фильмінің сценарийін жазды, ол өндіріс кезінде Брехттің (сценарийді оқымағанын мойындаған) наразылығына және сотқа айналды. Кейін ол (Карл Майермен бірге) сценарий жазып, Лени Рифенштальға «Көк жарық» (Das blaue Licht, 1932) фильмін түсіруге көмектесті. Рифеншталь кейін еврей болғандықтан Баляз бен Майердің есімдерін титрлерден алып тастады. Оның ең танымал фильмдерінің бірі – Геза фон Радвани режиссерлік еткен «Еуропада бір жерде» (Somewhere in Europe, It Happened in Europe, 1947). Оның соңғы жылдары неміс тілді елдерде танымалдығы артты. 1949 жылы ол Венгрияның ең жоғары наградасы – Коссут сыйлығын алды. Сондай-ақ 1949 жылы ол «Кино теориясы» еңбегін аяқтады, ол 1952 жылы ағылшын тілінде (Лондон: Денис Добсон) жарық көрді. 1958 жылы Бела Баляз атындағы сыйлық құрылды, ол кинематографиядағы жетістіктерін мойындау үшін беріледі. Келесі жылы Баляз Бела студиясы да ашылды.

Balázs was the son of Simon Bauer and Eugénia Léwy, adopting his nom de plume in newspaper articles written before his 1902 move to Budapest, where he studied Hungarian and German at the Eötvös Collegium. He was the brother of the biologist Ervin Bauer. Balázs was a moving force in the Sonntagskreis or Sunday Circle, the intellectual discussion group which he founded in the autumn of 1915 together with Lajos Fülep, Arnold Hauser, György Lukács and Károly (Karl) Mannheim. Meetings were held at his flat on Sunday afternoons; already in December 1915 Balázs wrote in his diary of the success of the group. He is perhaps best remembered as the librettist of Bluebeard's Castle which he originally wrote for his roommate Zoltán Kodály, who in turn introduced him to the eventual composer of the opera, Béla Bartók. This collaboration continued with the scenario for the ballet The Wooden Prince. The collapse of the short lived Hungarian Soviet Republic under Béla Kun in 1919 began a long period of exile in Vienna and Germany and, from 1933 until 1945, the Soviet Union. In 1922, Balázs published Mantel der Träume (translated and published in English as The Cloak of Dreams: Chinese Fairy Tales in 2010). The book, lauded by Thomas Mann as a "beautiful book," is a collection of strange, sometimes chilling, fairy tales. In Vienna he became a prolific writer of film reviews. His first book on film, Der sichtbare Mensch (The Visible Man) (1924), helped found the German "film as a language" theory, which also exerted an influence on Sergei Eisenstein and Vsevolod Pudovkin. A popular consultant, he wrote the screenplay for G. W. Pabst's film of Die Dreigroschenoper (1931), which became the object of a scandal and lawsuit by Brecht (who admitted to not reading the script) during production. Later, he co wrote (with Carl Mayer) and helped Leni Riefenstahl direct the film Das blaue Licht (1932). Riefenstahl later removed Balázs's and Mayer's names from the credits because they were Jewish. One of his best known films is Somewhere in Europe (It Happened in Europe, 1947), directed by Géza von Radványi. His last years were marked by increasing recognition in the German speaking world. In 1949, he received the most distinguished prize in Hungary, the Kossuth Prize. Also in 1949, he finished Theory of the Film, published posthumously in English (London: Denis Dobson, 1952). In 1958, the Béla Balázs Award was founded and named for him as an award to recognize achievements in cinematography. The following year, the Balázs Béla Studio was also founded.