Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ирандағы күрдтер (, کردها در ایران) елде 9 және 10 миллионға жуық халқы бар ірі азшылықты құрайды.
Kurdish people in Iran
Kurds in Iran (, کردها در ایران) constitute a large minority in the country with a population of around 9 and 10 million people.
География
Ирандық Күрдістан немесе Шығыс Күрдістан (күрдше: Rojhilatê Kurdistanê) – Ирак пен Түркиямен шекаралас, Күрдтер қоныстанған Батыс Иранның бөлігі. Оған Курдистан облысы, Керманшах облысы, Батыс Әзірбайжан облысы, Илам облысы және Лорестан облысы кіреді. Шиит Фейли күрдтері Керманшах облысында, Жаф тайпасы емес, Илам облысында және Күрдістан мен Хамадан облыстарының кейбір бөліктерінде қоныстанған. Иранның солтүстік-шығысындағы Солтүстік Хорасан облысындағы Хорасан күрдтері шиит мұсылмандары. Лак тайпасы Илам облысы мен Лорестан облысының бір бөлігін мекендейді, ал Чегини күрдтері Орталық Лорестан аймағында тұрады.
Iranian Kurdistan or Eastern Kurdistan (Kurdish: Rojhilatê Kurdistanê), refers to the parts of western Iran inhabited by Kurds which borders Iraq and Turkey. It includes the Kurdistan Province, Kermanshah Province, West Azerbaijan Province, Ilam Province, and Lorestan Province. Shia Feyli Kurds inhabit Kermanshah Province, except for those parts where people are Jaff, and Ilam Province; as well as some parts of Kurdistan and Hamadan provinces. The Kurds of Khorasan, in the North Khorasan Province of northeastern Iran, are Shi'ite Muslims. The Lak tribe populate parts of Ilam Province and Lorestan Province, while Chegini Kurds reside in central Lorestan.
Дін
Ирандағы күрдтердің екі басты діні – ислам мен ярсанизм, ал Бахаи діні мен иудаизмді ұстанатындар аз. Күрдтер арасындағы ең ірі ағым қайсысы екендігі туралы пікірталас бар; Ричард Н. Фрай және Мартин ван Брюинсен сияқты сарапшылар сунниттік исламды (Шафии мәзхабын), ал зерттеуші Ану Леинонен шииттік исламның он екі имамдық тармағын ең ірі деп санайды. Мариван және Санандж маңында суннит күрдтерінің шағын топтары Кадирия тарикасына жатады. Бұл тәрікаттар мемлекет тарапынан қысымға ұшырап, олардың құдай орындары бұзылған. Ярсанилер де орталық үкімет тарапынан мақсатқа алынуда.
The two major religions among Kurds in Iran are Islam and Yarsanism, while fewer Kurds adhere to Baháʼí Faith and Judaism. There is disagreement on which is the largest denomination among Kurds; experts such as Richard N. Frye and Martin van Bruinessen argue that Sunni Islam (the Shafi'i branch while researcher Anu Leinonen believes it is the Twelver branch of Shia Islam. Pockets of Sunni Kurds belong to the Qadiriyya tariqa (around Marivan and Sanandaj). These orders have experienced repression from the state, including the destruction of their places of worship. Yarsanis are also targeted by the central government.
Күрд ұлтышылдықтың пайда болуы
Османдық Курдистан күрд ұлттық шабытының көзі ретінде танылса, Ирандық Курдистан күрд ұлтшылдығының тууының идеологиялық ошағы ретінде танылды. Иранда 16-17 ғасырлардағы күрд зиялыларының жазбалары мен поэзиясы елдегі күрд халқының күрд бірлігінің қажеттігін және күрдтер үшін саяси және әкімшілік бірліктер құру қажеттігін түсінгенін көрсетеді. Дегенмен, күрд бірлігіне шақырулар 20-ғасырға дейін күрд халқының арасына кеңінен жетпеді, ол Иран билеушілерінің ауысуымен ұлттық мемлекет саясатын (персияландыруды) енгізуге жауап ретінде оянды және тарады. Бұл саясат күрдтерді ғана емес, сонымен қатар оларды азаматтыққа тең қол жеткізуден шеттетуге әкелді. Мысалы, 1905-1911 жылдардағы Конституциялық революция парсы тілін күрд тілінен жоғары қойып, оны ресми тіл, әкімшілік тілі және білім беру тілі деп белгіледі.
While Ottoman Kurdistan has been identified as the source of Kurdish national inspiration, Iranian Kurdistan has been identified as the ideological cradle for the emergence of Kurdish nationalism. In Iran, Kurdish intellectual writings and poetry from the 16th and 17th century indicate that the Kurdish population in the country was aware of the necessity of Kurdish unity and the need to form political and administrative entities for Kurds. However, these calls for Kurdish unity did not reach the broader Kurdish population until the 20th century when it awakened and diffused as a response to the implementation of nation state policies (Persianization) by changing Iranian rulers. These policies not only alienated Kurds but also excluded them from equal access to citizenship. An example was the Constitutional Revolution of 1905–1911, which elevated Persian above Kurdish by asserting it as official language, language of administration and language of education.
Шекарааралық өзара іс-қимыл (1918-1979 жж.)
Күрдтер мықты шекаралық этникалық байланыстарға ие, және тарихи күрд көтерілістерінің көбі бір елдің шекарасымен шектелмеген. Мысалы, 1880 жылдар шамасында Түрік Курдистанындағы Шейх Убейдулланың көтерілісі 1918 жылы Симко Шикакты көтерілуге ықпал етті, ал Ирак Курдистанындағы Барзанилердің түрлі көтерілістері Махабад Республикасын қолдау көзіне айналды. Шекаралық өзара әрекеттесудің басқа мысалдары: Симко Шикақ көтерілісінің басылуы Симконы Ирак Курдистанындағы Равандизге қашуға мәжбүр етті, онда ол Шейх Махмуд Барзанджиден қолдау іздеді. 1946 жылы Махабад Республикасы құлағаннан кейін, оның бірқатар басшылары да Ирак Курдистанына қашып, Шейх Махмуд Барзанджидің ұлынан пана тапты. Мұстафа Барзани Махабад Республикасын 2100 сарбаз жіберіп қолдады, бұл күрдтердің өзіне деген сенімін арттырды. Сонымен қатар, Ирак Курдистанының көптеген мұғалімдері мен әскери шенеуніктері республиканы қолдау үшін шекараны кесіп өтті. 1944 жылы Күрдтерді жаңғырту қоғамы (КЖ), алғашқы күрд ұлтшыл қозғалысы, Түрік күрд делегациясымен және Ирак күрд делегациясымен Даланпар тауының жанындағы шекаралық аймақта кездесіп, «Үш шекара шарты» деп аталатын келісімге қол қойды. Бұл күрдтердің мықты шекаралық ынтымағы мен сезімі бар екенін көрсетті. 1950 жылдары Иран тарапынан САВАК тарапынан қысым көрсетілгендіктен, шекаралық өзара әрекеттесуді сақтап тұру қиын болды. Алайда, күрдтер 1961 жылы Бірінші Ирак-күрд соғысы басталғанда шекаралық саяси белсенділікті қайта жандандыра алды, себебі Иран Күрдстанның Демократиялық партиясы (КДПИ) Ирактағы өкілі Күрдстан Демократиялық партиясына (КДП) қаржылық қолдау көрсетіп, адалдығын сақтады, ал КДПИ өз кезегінде кеңістіктік ресурстарға қол жеткізді. Кейіннен КДП мен КДПИ арасындағы қарым-қатынас нашарлады, себебі КДП Иракқа қарсы САВАК-тың жақын серігіне айналды. 1963 жылғы ЦРУ құжаттары көрсеткендей, КДП Иранмен жақын байланыс сақтау ниетімен КДПИ-ден қолдауды қабылдамады. 1970 жылдары КДПИ, Комала және Курдистанның Патриоттық Одағы (КПО) Иран Курдистанының солтүстігіндегі Пираншаһр, Сардашт, Бане аймақтарында Иран күштерімен, КДП-ден қолдау алған күштерге қарсы шайқасты.
Kurds have a strong cross border ethnic linkage and few historical Kurdish rebellions were limited to the borders of a single country. For example, the rebellion of Sheikh Ubeydullah in Turkish Kurdistan around 1880 inspired Simko Shikak to rebel in 1918, while the various Barzani rebellions in Iraqi Kurdistan became a source of support for the Republic of Mahabad. Other examples of cross border interaction include the subjugation of the Simko Shikak revolt forcing Simko to flee to Rawandiz in Iraqi Kurdistan – where he sought the support of Sheikh Mahmud Barzanji. Following the fall of the Republic of Mahabad in 1946, some of its leaders also fled to Iraqi Kurdistan where they were sheltered by the son of Sheikh Mahmud Barzanji. Mustafa Barzani had also supported the Republic of Mahabad by sending 2,100 soldiers which in turn also increased Kurdish self confidence. Many teachers and military officers from Iraqi Kurdistan moreover crossed the border to support the republic. In 1944, the Society for the Revival of the Kurds/Kurdistan (JK) considered the first Kurdish nationalist movement met with a Turkish Kurdish delegation and an Iraqi Kurdish delegation at the border area near Mount Dalanpar where they signed the Pact of Three Borders which demonstrated the existence of a strong Kurdish sense of cross border solidarity and sentiment. Cross border interaction became difficult to sustain in the 1950s due to repression from SAVAK on the Iranian side. However, Kurds were able to reinforce the cross border political activity, when the First Iraqi–Kurdish War commenced in 1961, as the Democratic Party of Iranian Kurdistan (KDPI) gave financial support and loyalty to their counterpart in Iraq, the Kurdistan Democratic Party (KDP), while KDPI themselves accessed spatial resources. Relations between KDP and KDPI would later deteriorate greatly as KDP became a close ally of SAVAK against Iraq. CIA documents from 1963 show that the KDP rebuffed support from KDPI due to the desire to maintain close relations with Iran. In the 1970s, KDPI with Komalah and the Patriotic Union of Kurdistan (PUK) fought around Piranshahr, Sardasht, Baneh in the northern parts of Iranian Kurdistan against Iranian forces who received support from KDP.
1979 жылдан кейінгі трансшекаралық өзара іс-қимыл
1979 жылғы Иран революциясынан кейін күрдтер арасындағы саяси тартыс күшейді және ҚДПИ мен Комала Иран Күрдістанындағы саяси және аумақтық ықпал үшін күресті, олар Иранмен бірге соғысқандықтан. 1980-ші жылдары екі саяси және әскери ұйымның күші артып, шекаралық байланыстардың маңызы төмендеді.
After the Iranian Revolution in 1979, political infighting among Kurds increased and KDPI and Komala fought over political and spatial influence in Iranian Kurdistan as they were fighting Iran together. In the 1980s, the two political and military groups had become powerful and cross border interaction was therefore less important.
Сепаратизм
Ирандағы күрд сепаратизмі немесе күрд-иран қақтығысы – Батыс Ирандағы күрд оппозициясы мен Иран үкіметтері арасындағы ұзақ жылдардан бері жалғасып келе жатқан сепаратистік дау. Алайда, 1990-шы жылдардан бері аймақтағы күрд ұлтшылдығы күшейді, бұл үкіметтің күрд қозғалысын қатыгездықпен басуына байланысты наразылықтың өсуімен байланысты.
Kurdish separatism in Iran or the Kurdish–Iranian conflict is an ongoing, long running, separatist dispute between the Kurdish opposition in Western Iran and the governments of Iran, However, since the 1990s, Kurdish nationalism in the region has grown, partly due to outrage at the government's violent suppression of Kurdish activism.
Ұрпақтар
Тайпа Күрд және парсы атаулары География Ескертулер Әли Шерванئایل علیشروانИлам провинциясыКурманджи тілінде сөйлейтінОңтүстік Күрд тілінде сөйлейтін БалавандبالاوندИлам провинциясыШахардолиچاردولیХамадан провинциясы және Батыс Әзірбайжан провинциясыЛаки тілінде сөйлейтін ЧегиниچگنیХоррамабад пен Кашган өзені аралығында. Чегини диалектісі (Лаки мен Луридің қоспасы) ДехбалайبالاییИлам провинциясыТүркі тілдесЛаки тілінде сөйлейтінТүркі тілдес Фалак әл Динفلک ئالدینХамадан провинциясыЛаки тілінде сөйлейтін ГиасвандقیاسوندХамадан провинциясыХасанвандحسنوندАлигударз, Хоррамабад және Боруджерд айналасында. Лаки тілінде сөйлейді. ЕркиهرکیУрмияның батыс жағындағы Таргавар және Маргавар аңғарларында. Курманджи тілінде сөйлейді. ЖаффجافСананджадан Керманшахқа дейін, Жаванруд - шығу аймағы. Сорани тілінде сөйлейді. ЖалалиجلالیМакудың айналасында. Курманджи тілінде сөйлейді. Жалилав және ДжалилундجلیلوندДинавар маңындағы және Лорестан провинциясындағы аймақтар. ҚақавандکاکاوندКерманшах, Харсин ауданы және Қақаванд ауданы, Делфан. Лаки тілінде сөйлейді. Илам провинциясы (Чардовал және Эйван)Лаки тілдес КуруниکورونیФарс провинциясыМалекшахиملکشاهیИлам провинциясыСорани тілдес. Соран тілінде сөйлейді. МиланمیلانБатыс Әзірбайжанның солтүстігіндегі Зурабадтың солтүстігінде. Курманджи тілінде сөйлейді. Соран тілінде сөйлейді. Мұсаванмوسی وندХамадан провинциясыСанжабиسنجابیКерманшах провинциясының батыс бөліктері. Оңтүстік күрд тілінде сөйлейді. ШақақиشقاقیШығыс Әзірбайжан провинциясыШатранشاترانلوАрдабиль провинциясыКурманджи тілінде сөйлейді. ШуханشوهانИлам провинциясыОңтүстік Күрд тілінде сөйлейді. Түркіш және ТүркістанترکاشوندХамадан провинциясыЛаки тілінде сөйлейді. УриадаوریادФарс провинциясыКерманшахтың оңтүстігіндегі Занганаزنگنه. Оңтүстік күрд тілінде сөйлейді. ЗолаزولهХамадан провинциясыЛаки тілінде сөйлейді.
Tribe Kurdish and Persiannames Geography NotesAli Sherwanئایل علیشروانIlam ProvinceKurmanji–speakingSouthern Kurdish–speakingBalavandبالاوندIlam ProvinceChahardoliچاردولیHamadan Province and West Azerbaijan ProvinceLaki–speaking CheginiچگنیBetween Khorramabad and the Kashgan river. Chegini dialect (Mixture of Laki and Luri)DehbalaiبالاییIlam ProvinceTurkophoneLaki–speakingTurkophoneFalak al Dinفلک ئالدینHamadan ProvinceLaki–speakingGhiasvandقیاسوندHamadan ProvinceHasanvandحسنوندAround Aligudarz, Khorramabad and Borujerd. Laki–speaking. HerkiهرکیWestern countryside of Urmia in the Targavar and Margavar valleys. Kurmanji–speaking. JaffجافFrom Sanandaj to Kermanshah with Javanrud as area of origin. Sorani–speaking. JalaliجلالیAround Maku. Kurmanji–speaking. JalilavandجلیلوندAround Dinavar and in Lorestan Province. KakavandکاکاوندKermanshah, Harsin area, and Kakavand District, Delfan. Laki–speaking. Ilam Province (Chardoval and Eyvan)Laki–speakingKuruniکورونیFars ProvinceMalekshahiملکشاهیIlam ProvinceSorani–speaking. Sorani–speaking. MilanمیلانNorth of Zurabad in northern West AzerbaijanKurmanji–speaking. Sorani–speaking. Musavandموسی وندHamadan Province SanjâbiسنجابیWestern parts of Kermanshah Province. Southern Kurdish speaking. ShaqaqiشقاقیEast Azerbaijan ProvinceShatranشاترانلوArdabil ProvinceKurmanji–speaking. ShuhanشوهانIlam ProvinceSouthern Kurdish–speakingTorkashvandترکاشوندHamadan ProvinceLaki–speakingUriadاوریادFars Province Zanganaزنگنه South of Kermanshah. Southern Kurdish–speaking. ZolaزولهHamadan ProvinceLaki–speaking