Кіріспе

Ирандағы күрдтер (, کردها در ایران) елде 9 және 10 миллионға жуық халқы бар ірі азшылықты құрайды.

География

Ирандық Күрдістан немесе Шығыс Күрдістан (күрдше: Rojhilatê Kurdistanê) – Ирак пен Түркиямен шекаралас, Күрдтер қоныстанған Батыс Иранның бөлігі. Оған Курдистан облысы, Керманшах облысы, Батыс Әзірбайжан облысы, Илам облысы және Лорестан облысы кіреді. Шиит Фейли күрдтері Керманшах облысында, Жаф тайпасы емес, Илам облысында және Күрдістан мен Хамадан облыстарының кейбір бөліктерінде қоныстанған. Иранның солтүстік-шығысындағы Солтүстік Хорасан облысындағы Хорасан күрдтері шиит мұсылмандары. Лак тайпасы Илам облысы мен Лорестан облысының бір бөлігін мекендейді, ал Чегини күрдтері Орталық Лорестан аймағында тұрады.

Дін

Ирандағы күрдтердің екі басты діні – ислам мен ярсанизм, ал Бахаи діні мен иудаизмді ұстанатындар аз. Күрдтер арасындағы ең ірі ағым қайсысы екендігі туралы пікірталас бар; Ричард Н. Фрай және Мартин ван Брюинсен сияқты сарапшылар сунниттік исламды (Шафии мәзхабын), ал зерттеуші Ану Леинонен шииттік исламның он екі имамдық тармағын ең ірі деп санайды. Мариван және Санандж маңында суннит күрдтерінің шағын топтары Кадирия тарикасына жатады. Бұл тәрікаттар мемлекет тарапынан қысымға ұшырап, олардың құдай орындары бұзылған. Ярсанилер де орталық үкімет тарапынан мақсатқа алынуда.

Күрд ұлтышылдықтың пайда болуы

Османдық Курдистан күрд ұлттық шабытының көзі ретінде танылса, Ирандық Курдистан күрд ұлтшылдығының тууының идеологиялық ошағы ретінде танылды. Иранда 16-17 ғасырлардағы күрд зиялыларының жазбалары мен поэзиясы елдегі күрд халқының күрд бірлігінің қажеттігін және күрдтер үшін саяси және әкімшілік бірліктер құру қажеттігін түсінгенін көрсетеді. Дегенмен, күрд бірлігіне шақырулар 20-ғасырға дейін күрд халқының арасына кеңінен жетпеді, ол Иран билеушілерінің ауысуымен ұлттық мемлекет саясатын (персияландыруды) енгізуге жауап ретінде оянды және тарады. Бұл саясат күрдтерді ғана емес, сонымен қатар оларды азаматтыққа тең қол жеткізуден шеттетуге әкелді. Мысалы, 1905-1911 жылдардағы Конституциялық революция парсы тілін күрд тілінен жоғары қойып, оны ресми тіл, әкімшілік тілі және білім беру тілі деп белгіледі.

Шекарааралық өзара іс-қимыл (1918-1979 жж.)

Күрдтер мықты шекаралық этникалық байланыстарға ие, және тарихи күрд көтерілістерінің көбі бір елдің шекарасымен шектелмеген. Мысалы, 1880 жылдар шамасында Түрік Курдистанындағы Шейх Убейдулланың көтерілісі 1918 жылы Симко Шикакты көтерілуге ықпал етті, ал Ирак Курдистанындағы Барзанилердің түрлі көтерілістері Махабад Республикасын қолдау көзіне айналды. Шекаралық өзара әрекеттесудің басқа мысалдары: Симко Шикақ көтерілісінің басылуы Симконы Ирак Курдистанындағы Равандизге қашуға мәжбүр етті, онда ол Шейх Махмуд Барзанджиден қолдау іздеді. 1946 жылы Махабад Республикасы құлағаннан кейін, оның бірқатар басшылары да Ирак Курдистанына қашып, Шейх Махмуд Барзанджидің ұлынан пана тапты. Мұстафа Барзани Махабад Республикасын 2100 сарбаз жіберіп қолдады, бұл күрдтердің өзіне деген сенімін арттырды. Сонымен қатар, Ирак Курдистанының көптеген мұғалімдері мен әскери шенеуніктері республиканы қолдау үшін шекараны кесіп өтті. 1944 жылы Күрдтерді жаңғырту қоғамы (КЖ), алғашқы күрд ұлтшыл қозғалысы, Түрік күрд делегациясымен және Ирак күрд делегациясымен Даланпар тауының жанындағы шекаралық аймақта кездесіп, «Үш шекара шарты» деп аталатын келісімге қол қойды. Бұл күрдтердің мықты шекаралық ынтымағы мен сезімі бар екенін көрсетті. 1950 жылдары Иран тарапынан САВАК тарапынан қысым көрсетілгендіктен, шекаралық өзара әрекеттесуді сақтап тұру қиын болды. Алайда, күрдтер 1961 жылы Бірінші Ирак-күрд соғысы басталғанда шекаралық саяси белсенділікті қайта жандандыра алды, себебі Иран Күрдстанның Демократиялық партиясы (КДПИ) Ирактағы өкілі Күрдстан Демократиялық партиясына (КДП) қаржылық қолдау көрсетіп, адалдығын сақтады, ал КДПИ өз кезегінде кеңістіктік ресурстарға қол жеткізді. Кейіннен КДП мен КДПИ арасындағы қарым-қатынас нашарлады, себебі КДП Иракқа қарсы САВАК-тың жақын серігіне айналды. 1963 жылғы ЦРУ құжаттары көрсеткендей, КДП Иранмен жақын байланыс сақтау ниетімен КДПИ-ден қолдауды қабылдамады. 1970 жылдары КДПИ, Комала және Курдистанның Патриоттық Одағы (КПО) Иран Курдистанының солтүстігіндегі Пираншаһр, Сардашт, Бане аймақтарында Иран күштерімен, КДП-ден қолдау алған күштерге қарсы шайқасты.

1979 жылдан кейінгі трансшекаралық өзара іс-қимыл

1979 жылғы Иран революциясынан кейін күрдтер арасындағы саяси тартыс күшейді және ҚДПИ мен Комала Иран Күрдістанындағы саяси және аумақтық ықпал үшін күресті, олар Иранмен бірге соғысқандықтан. 1980-ші жылдары екі саяси және әскери ұйымның күші артып, шекаралық байланыстардың маңызы төмендеді.

Сепаратизм

Ирандағы күрд сепаратизмі немесе күрд-иран қақтығысы – Батыс Ирандағы күрд оппозициясы мен Иран үкіметтері арасындағы ұзақ жылдардан бері жалғасып келе жатқан сепаратистік дау. Алайда, 1990-шы жылдардан бері аймақтағы күрд ұлтшылдығы күшейді, бұл үкіметтің күрд қозғалысын қатыгездықпен басуына байланысты наразылықтың өсуімен байланысты.

Ұрпақтар

Тайпа Күрд және парсы атаулары География Ескертулер Әли Шерванئایل علیشروانИлам провинциясыКурманджи тілінде сөйлейтінОңтүстік Күрд тілінде сөйлейтін БалавандبالاوندИлам провинциясыШахардолиچاردولیХамадан провинциясы және Батыс Әзірбайжан провинциясыЛаки тілінде сөйлейтін ЧегиниچگنیХоррамабад пен Кашган өзені аралығында. Чегини диалектісі (Лаки мен Луридің қоспасы) ДехбалайبالاییИлам провинциясыТүркі тілдесЛаки тілінде сөйлейтінТүркі тілдес Фалак әл Динفلک ئالدینХамадан провинциясыЛаки тілінде сөйлейтін ГиасвандقیاسوندХамадан провинциясыХасанвандحسنوندАлигударз, Хоррамабад және Боруджерд айналасында. Лаки тілінде сөйлейді. ЕркиهرکیУрмияның батыс жағындағы Таргавар және Маргавар аңғарларында. Курманджи тілінде сөйлейді. ЖаффجافСананджадан Керманшахқа дейін, Жаванруд - шығу аймағы. Сорани тілінде сөйлейді. ЖалалиجلالیМакудың айналасында. Курманджи тілінде сөйлейді. Жалилав және ДжалилундجلیلوندДинавар маңындағы және Лорестан провинциясындағы аймақтар. ҚақавандکاکاوندКерманшах, Харсин ауданы және Қақаванд ауданы, Делфан. Лаки тілінде сөйлейді. Илам провинциясы (Чардовал және Эйван)Лаки тілдес КуруниکورونیФарс провинциясыМалекшахиملکشاهیИлам провинциясыСорани тілдес. Соран тілінде сөйлейді. МиланمیلانБатыс Әзірбайжанның солтүстігіндегі Зурабадтың солтүстігінде. Курманджи тілінде сөйлейді. Соран тілінде сөйлейді. Мұсаванмوسی وندХамадан провинциясыСанжабиسنجابیКерманшах провинциясының батыс бөліктері. Оңтүстік күрд тілінде сөйлейді. ШақақиشقاقیШығыс Әзірбайжан провинциясыШатранشاترانلوАрдабиль провинциясыКурманджи тілінде сөйлейді. ШуханشوهانИлам провинциясыОңтүстік Күрд тілінде сөйлейді. Түркіш және ТүркістанترکاشوندХамадан провинциясыЛаки тілінде сөйлейді. УриадаوریادФарс провинциясыКерманшахтың оңтүстігіндегі Занганаزنگنه. Оңтүстік күрд тілінде сөйлейді. ЗолаزولهХамадан провинциясыЛаки тілінде сөйлейді.