Кіріспе

Лингвистикадағы дыбыс өзгерістерінің фонологиялық процесі – синарезис (/sɪ/'/nɛr/ə/sɪ/; сонымен қатар синерезис деп те жазылады) – сөз ішіндегі екі іргелес дауыстының бір буынға біріктірілуіне байланысты дыбыс өзгерісінің фонологиялық процесі. Ал екі іргелес дауыстының жеке-жеке айтылуы диарезис деп аталады. Кез келген сөз үшін, сөйлеушілер әдетте сол сөздің стандартты айтылуы туралы дәстүрлі пікірде болады. Нақты оқылған кезде әрбір сөз осы бір стандартты фонетикалық формамен байланыстырылады. Дегенмен, әр сөздің бірнеше стандартты емес немесе қысқартылған фонетикалық формалары да болады, олар кең ауқымды контексттерде қолданылады. Бір сөздің айтылуындағы осы көптеген өзгерістер аллофоникалық варианттар деп аталады. Осы басқа формалардың біреуін сөздің аллофоникалық варианты деп санау, сөзді осылай айту сөздің мағынасын өзгертпейді дегенді білдіреді. Синарезис – сөздердің немесе тіркестердің бөліктерінің жоғалуына байланысты болатын әртүрлі фонологиялық процестердің бірі. Тіл білімінде дыбыс сегменттерінің жоғалуы "элизия" деп аталады. Элизияның басқа түрлеріне аферез, синкоп, апокоп, синизис және синалоэфа процестері жатады.

Этимология

Синаэрезис грек тіліндегі συναίρεσις (synaíresis) сөзінен шыққан, ол "қысқарту", "бірге тарту немесе жинау" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз συναιρέω (synairéō) – "(мен) қысқартамын", "(мен) ұстап аламын немесе бірге тартып аламын" деген сөзден туындаған, ал ол өз кезегінде σύν ("бірге") және αἱρέω ("ұстау, тартып алу") сөздерінен жасалған. Мағыналық тұрғыдан қарағанда, бұл терминнің тарихи дамуын түсіну оңай. Ақырында, бұл термин дауысты дыбыстардың біріктірілуіне қатысты процеске қолданыла бастады.

Ағылшынша

Синарезис ағылшын тілінде әдетте азайтқыш дауыстылармен бірге болады, мысалы, Asia (/eɪ//z//i//ə/ → '/eɪ//ʒ//ə/) және Sebastian (/s//ɪ/'/b//æ//s//t//i//ə//n/ → /s//ɪ/'/b//æ//s//tʃ//ə//n/) сөздерінде.

Француз тілі

Синарезис – француз тілінде жиі кездесетін құбылыс. Мысалы, француз тіліндегі "louer" сөзі, яғни "мақтау" деген мағынаны білдіретін сөз, Халықаралық фонетикалық әліпби бойынша транскрипцияланғанда әдетте [lwe] деп айтылады. Бұл айтылу кезінде [u] дауыстысы [e] дауыстысымен біріккенде [w] немесе жартылай дауысты дыбысқа дейін азаяды. Осы мысалда стандартты айтылу синарезис процесі арқылы екі бастапқы дауысты дыбысты бір буынға біріктіреді. Дегенмен, сөйлеушілерден осы сөзді бақыланатын жағдайда, сақтықпен оқу стилінде айтуды сұрағанда, француз тілінде сөйлейтіндер көбінесе сөздің созылған формаларын немесе әртүрлі аллофоникалық варианттарын қолданады. Бұл сөз формаларының бірі – Халықаралық фонетикалық әліпби бойынша [lue] транскрипциясы, онда екі дауысты дыбыс диарезис процесі арқылы бөлек айтылады.

Ежелгі грек тілі

Ежелгі грек тілінде синоэрез – екі жеке дауысты дыбыстың дифтонгқа (мысалы, α + ι → αι) немесе ұзын дауыстыға (мысалы, ο + ο → ου) біріктіріліп, бірге айтылуы; осыған тән мысал – қиылысқан етістіктердің кластары (немесе περισπώμενα ῥήματα). Диарезис болса, дифтонгтың екі жеке дауыстыға (αϊ) бөлінуі. Прото-индоевропа тіліндегі кейбір сөздерде s немесе y дауыссыздарымен екі дауысты дыбыс бөлінген (esu "жақсы"). Грек тілінде бұл дауыссыз h (ehu) болып өзгеріп, дауыстылар арасында (eu) жоғалып кеткен. Гомерде екі дауысты кейде бөлек (диарезис: ἐΰ) және кейде бірге (синоэрез: εὖ) айтылған. Кейіннен аттик грек тілінде олар әрқашан бірге айтылатын болды. Грек тіліндегі синоэрезде екі дауысты бірігіп, екі дауыстының бірінің ұзын түрін (мысалы, e + a → ā), басқа негізгі дауыстыдан тұратын дифтонгты (мысалы, a + ei → āi) немесе бастапқы дауыстылардың арасындағы жаңа дауысты дыбысты (мысалы, a + o → ō) құрайды. e + o немесе o + e жиырылуы ou, ал e + e – ei дифтонгтарын құрайды, бұл жағдайда олар жалған дифтонгтар болып табылады. Жалпы, жиырылудан кейінгі акцент жиырылудан бұрынғы акцентті көшіреді. Көбінесе бұл айналма акцентті білдіреді. Бірақ есімдерде акцент жекеше жағдайдағы есімнің соңына келеді. Кейде бұл жиырылмаған түрінен өзгеше акцентті білдіреді, яғни, егер соңғы буын ұзын дауыстыдан тұрса. Грек тілінде жиырылу қиылысқан етістіктердің қазіргі және кемелсіз кезеңдерінде, сондай-ақ басқа етістіктердің болашақ кезеңінде кездеседі. Жиырылу дауыстысына қарай үш топқа бөлінеді: a, e немесе o.

Қазіргі грек

Қазіргі грек тілінде түпнұсқа дифтонгтар монофтонгтар болып айтылатын жағдайда, синерезис – екі дауысты дыбыстың монофтонг ретінде айтылуы, ал диарезис – екі дауысты дыбыстың дифтонг ретінде (αϊ) айтылуы.