Кіріспе

Үш қарындас – АҚШ-тың Орегон штатындағы үш жанартау шыңының жақын орналасқан тобы. Олар Каскадтық вулкандық доғаның бөлігі, Солтүстік Американың батысындағы Каскад тау тізбегінің бір бөлігі, Британ Колумбиясының оңтүстігінен Вашингтон және Орегон арқылы Солтүстік Калифорнияға дейін созылады. Әрқайсысының биіктігі 3048 метрден (10000 фут) жоғары, олар Орегон штатындағы үшінші, төртінші және бесінші ең биік шыңдар болып табылады. Лэйн және Дешутс округтерінің, сондай-ақ Уилламет және Дешутс ұлттық ормандарының шекарасында орналасқан бұл таулар, Систерс қаласынан оңтүстікке қарай шамамен 16 километр (10 миль) қашықтықта жатыр. Аймақта өсімдік және жануарлар әлемінің алуан түрлері мекендейді, және ол жиі қар жаууға, кейде жаңбырға және маусымдар арасындағы температураның күрт өзгеруіне ұшырайды. Таулар, әсіресе Оңтүстік қарындас, тау шаруалары мен альпинистер арасында танымал орындар. Олар көбінесе бірлік ретінде қарастырылғанымен, әр таудың жеке геологиялық құрылымы мен жанартаулық тарихы бар. Солтүстік және Орта қарындастар соңғы 14 000 жылда атқыламаған, және олардың қайтадан атқылуының ықтималдығы төмен деп есептеледі. Оңтүстік қарындас соңғы рет 2000 жыл бұрын атқылаған, және болашақта да атқылауы мүмкін, бұл аймақтағы тіршілікке қауіп төндіруі мүмкін. 2000 жылы спутниктік суреттерде Оңтүстік қарындас маңындағы тектоникалық көтерілу анықталғаннан кейін, АҚШ Геологиялық қызметі бұл аймақтағы бақылауды күшейтті.

География

Үш қарындас Лэйн және Дешутс округтерінің, сондай-ақ Уиламет және Дешутс ұлттық ормандарының шекарасында, Орегон штатында, Sisters қаласынан оңтүстікке қарай шамамен 16 шақырым жерде орналасқан. Үш шың Орегон штатындағы үшінші, төртінші және бесінші ең биік шыңдар болып табылады және 16 атаулы мұздықты қамтиды. Олардың мұз көлемінің жалпы саны белгілі. Алғашқы қоныс салушылар бұл шыңдарды Сенім, Үміт және Қайырымдылық деп атаған, бірақ қазір олар сәйкесінше Солтүстік қарындас, Орта қарындас және Оңтүстік қарындас деп аталады.

Жабайы табиғат

Үш қарындас жабайы аймағының ауданы құрайды, бұл оны Орегон штатындағы екінші ең ірі жабайы аймақ етеді. 1964 жылы АҚШ Конгресі тағайындаған бұл аймақ солтүстікте Вашингтон тауының жабайы аймағымен шектеседі және оңтүстік жағынан Уолдо көлінің жабайы аймағымен іргелес жатыр. Аймақта 418 километрге жуық жолдар бар, сондай-ақ көптеген орман, көлдер, сарқырамалар мен өзендер, оның ішінде Уайчус Крик өзенінің бастауы орналасқан. Үш қарындас және жақын орналасқан Брокен Топ тауы Үш қарындас жабайы аймағының үштен бір бөлігін құрайды, ал бұл аймақ Альпілік қырқа аймағы деп аталады. Альпілік қырқа аймағының биіктігі шамамен 1585 метрден 3157 метрге дейін жетеді және бұл аймақта жабайы аймақтың ең көп таралған мұздықтары, көлдері мен шалғындары орналасқан.

Физикалық география

Ауа райы Каскад тау жотасының жаңбыр көлеңкесінен аймақта күрт өзгереді. Тынық мұхитынан келген ауа батыс беткейлерімен жоғары көтеріліп, салқындап, ылғалды жаңбыр (немесе қыста қар) түрінде төгеді. Жауын-шашын мөлшері биіктікпен бірге артады. Ауадан ылғал сығылып шыққаннан кейін, ол қыртыстың шығыс жағына түседі, осылайша жылы және құрғақ бола бастайды. Батыс беткейлерінде жауын-шашын мөлшері жылына , ал шығыс беткейлерінде жауын-шашын шығыста ауыспалы болады. Жазғы температура ең жоғарыға жетеді, ал қыста температура төмендейді. Үш қарындаста шамамен 130 қарлы алаң мен мұздық бар, олардың биіктігі аралығында, ал жалпы беттік ауданы шамамен құрайды. Линн және Виллард мұздықтары Солтүстік қарындас шыңының солтүстігінде орналасқан, ал Тейер мұздығы оның шығыс беткейінде. Коллиер мұздығы Солтүстік және Орта қарындастардың арасында жатыр және солтүстік-батысқа қарай ағып жатыр. Ренфрю және Хейден мұздықтары тиісінше Орта қарындастың солтүстік-батыс және солтүстік-шығыс беткейлерінде, ал Диллер мұздығы оның оңтүстік-шығыс беткейінде орналасқан. Ирвинг, Карвер және Скиннер мұздықтары Орта және Оңтүстік қарындастардың арасында жатыр. Соңында, Оңтүстік қарындастың шыңының айналасында, сағат тілі бойынша, Прути, Льюис, Кларк, Лост Крик және Юджин мұздықтары орналасқан. 2012 жылдың қыркүйегіндегі молния соққаннан Үш қарындастар даласындағы Поул-Крик аймағында 106 км² аумақ өртеніп, 2013 жылдың мамырына дейін жабылды. 2017 жылдың тамызында, лауазымды тұлғалар 11 молниядан туған өрт, оның ішінде Милли өрті салдарынан Үш қарындастар даласының батыс жартысындағы 1080 км² (417 шаршы миль) және Тынық мұхитының жағалау жолының 39 км (24 миль) бөлігін жапты. Өрттің жиілеуіне байланысты мемлекеттік қызметкерлер жоспарлау кезінде орман өрттерінің рөлін ескереді.

Геология

Үш қарындас Каскад тауларының шығыс бөлігіндегі бірнеше жанартаулардың қатарына қосылады, олар Жоғары Каскадтар деп аталады және солтүстік-оңтүстік бағытта созылады. Плейстоцен дәуірінің соңында пайда болған бұл таулар, айналасындағы солтүстік-оңтүстікке параллель жарылымдардан төмен түскен ежелгі жанартаулардың үстінде орналасқан. Каскадтық жанартаулық доғаның және Каскадтық жотаның бөлігі болып табылатын үш жанартаудың әрқайсы әртүрлі уақытта бірнеше өзгермелі магмалық көздерден қалыптасқан. Екі жас таудың лавасындағы риолит мөлшері, жақын жердегі төбелерге қарағанда ерекше. Бұл аймақта Лава Бутте сияқты андезиттік және мафикалық шоқ жартастармен қатар риолиттік күмбездер де кездеседі. Шоқ жартастар әр түрлі өлшемдегі көптеген пирокластикалық тау жынысы сынықтарының ауадан түсуінен жиналады, ал тұтқыр риолиттік күмбездер тіс пастасы сияқты жер бетіне шығады. Тумало жанартауы жер бетіндегі жарылыстар арқылы игнмбриттер мен плиниандық шөгінділерді бүкіл аймаққа таратып, Помпеяны қиратқан Везувий жарылысына ұқсас жағдай жасады. Бұл шөгінділер Тумалодан Бенд қаласына дейін тараған. Солтүстік қарындастың базальттық лава ағындары ең жас Тумало пирокластикалық шөгінділерін жауып, Солтүстік қарындастың 260 000 жыл бұрыннан бері белсенді болғанын көрсетеді.

Солтүстік бауырлас

Солтүстік Систер, сондай-ақ "Иман" деп те аталады, үштің ең ежелгісі және ең көп эрозияға ұшыраған жері, мұздықтар арасында зигзаг тәрізді тау шатқалдары бар. Бұл қалқандық жанартау, Кішкентай Бауыр деп аталатын көнерек қалқандық жанартаудың үстіне орналасқан. Солтүстік Систер кең, ал оның биіктігі 3075 метрді құрайды. Солтүстік Систердегі ең көне лава ағындары шамамен 311 000 жыл бұрын пайда болған, бірақ ең сенімді даталанған шөгінділердің жасы шамамен 119 000 жыл. Вулканның соңғы атқылауы шамамен 46 000 жыл бұрын, Плейстоценнің соңында болған деген болжам бар. Солтүстік Систер, басқа Каскад шыңдарымен салыстырғанда, көбірек дикелерге ие, себебі лава бұрыннан бар тау жыныстарына еніп кірген. Осы дикелердің көптегені 299 метрлік вулкандық түйреуіштің ішкі күшімен ығыстырылған. Дикелер мен түйреуіш ғасырлар бойы эрозияға ұшырап, ашыққа шыққан. Үштің арасындағы ең кішкентай және ең аз зерттелген Ортаңғы Систер 48 000 жыл бұрын атқылау белсенділігін бастады, ал оның негізгі құрылысы 25 000 мен 18 000 жылдар аралығындағы атқылаулардың нәтижесінде қалыптасқан. Ең алғашқы ірі атқылау оқиғаларының бірі (шамамен 38 000 жыл бұрын) таудың солтүстік-батыс беткейіндегі Обсидиан жартастарындағы риолиттің пайда болуына себеп болды. Қалың және дацитке бай ағындар солтүстік және оңтүстік жақтардан таралып жатыр. Олар таудың негізіне дейін жеткен ескі андезиттік лава қалдықтарынан өзгеше. Биіктігі 3064 метрді құрайтын бұл жер, көне қалқан құрылысының үстіне орналасқан, негізінен риолиттік стратовулкан. Оның қазіргі құрылымы 50 мың жылдан аспайды және соңғы рет шамамен 2000 жыл бұрын атқылаған. Ғалымдар вулканның оянуы мүмкін деген алаңдаушылық білдірген, бірақ толқындық интерференциядан пайда болған өрнектерді көрсететін интерферограммаларды зерттеу нәтижесінде аз ғана деформация орын алғаны анықталды. 2002 жылғы зерттеулер магманың құрамы базальттық немесе риолиттік екенін көрсетті. Бендтен оңтүстікке қарай орналасқан Ньюберри ұлттық жанартау монументінің Лава Лендс келушілер орталығындағы карта көтерілудің аумағын көрсетеді, ол ең жоғары деңгейге жетеді. 2004 жылы көтерілу аймағында эпицентрі орналасқан жер сілкінісі болды, ал бірнеше күннен кейін жүздеген шағын жер сілкінісі тоқтады. 2011 жылғы зерттеуге сәйкес, бұл жер сілкінісі 2004 жылдан кейін көтерілу қарқынының 80%-ға төмендеуіне әкелген болуы мүмкін. 2007 жылға қарай көтерілу баяулады, бірақ бұл аймақ әлі де потенциалды активті болып саналды. 2010 жылы жарияланған зерттеуде магмалық кірудің көлемі шамамен 2000 гектарға жуық екені анықталды, ал 2013 жылы ғалымдар көтерілудің жылдық қарқыны шамамен бір есеге дейін төмендегенін анықтады, бұл 2000-жылдардың басындағы жылдық көрсеткіштен (бірнеше есе) кем. Агенттік 2001 жылы Оңтүстік Систерде GPS зерттеу науқанын, жоспарлау, құжаттама, деректерді өңдеу және мұрағаттауды қамтыды, сондай-ақ 1992 жылдан 2001 жылға дейін жыл сайынғы InSAR радарлық байқауларын жүргізді және 2004 жылдың тамызында GPS және еңіс тегістеу зерттеулерімен жалғастырды. 2009 жылдан бастап, жартылай тұрақты GPS желілері әр жыл сайын үш Систерде орналастырылды, бұл Оңтүстік Систерде инфляцияның үздіксіз сақталып отырғанын көрсетеді.

Экология

Үш қарындастың экологиясы олардың Орегон штатының орталық бөлігіндегі Каскад жотасында орналасқандығын көрсетеді. Батыс беткейлері Батыс Каскад таулы-орманды аймағында жатыр, онда жауын-шашын көп. Мұндағы орман негізінен Дуглас шыршасы мен батыс гемологынан тұрады, сондай-ақ тау гемологы, асыл шырша, субальпілік шырша, үлкен шырша, Тынық мұхитының күміс шыршасы, қызыл шаған және Тынық мұхитының йеуы да кездеседі. Ағаштардың астында жүзім сияқты карта, рододендрон, Орегон жүзімі, көкжиек және бауырсақ өседі. 3500 футтан (1067 м) төмен Дуглас шыршасы басым, ал одан жоғары батыс гемологы басым. Үш қарындастың ағаш шегі 6500 фут (1981 м) биіктікте орналасқан, онда орманның жапырақты бөлігі ашылады және субальпілік аймақ басталады. Бұл орман Каскад жотасының таулы-орманды аймағында орналасқан. Бұл аймақта орманға тау гемологы басым, ал шалғынды жерлерде сабан, нағыз шөп, түкті шөп, лупин, қызыл бояу және Ньюберри түйіні өседі. Ағаш шегі 7500 фут (2286 м) биіктікте. Бұл қатал тау аймағындағы өсімдіктер шөптесін және бұталы субальпілік шалғырлардан тұрады. Бұл аймақта қысқы қар көп, жылдың көп бөлігінде температура төмен болады. Ағаш шебіне жақын жерде тау гемологы, субальпілік шырша және ақ қабықты қарағайдың шағын тоғайлары бар, сондай-ақ Брюэр сабаны, Холм сабаны, қара тау сабаны, түкті шөп және тау астері өсетін ылғалды шалғырлар да кездеседі. Үш қарындастың шыңдарына жақын жерде кең тасты аймақтар бар. Үш қарындастың төменгі шығыс беткейлері, 1585 м-ден төмен, Пондероза қарағайы/Биттербрус орманды аймағында орналасқан. Бұл аймақта батыс беткейлеріне қарағанда жауын-шашын аз, ал топырағы Мазама күлінен (Мазама тауынан шыққан күл) пайда болған. Ағын жыл бойы айтарлықтай өспейді, себебі аймақтың вулканизмге байланысты гидрогеологиясы ерекше. Бұл беткейлерде негізінен Пондероза қарағайы өседі. Жер асты өсімдіктеріне жоғары биіктікте жасыл жапырақты манзанита және қар жиектері, ал төменгі биіктікте антилопа биттербрушы жатады. Өзендер мен арналар бойында тау шыршасы, өзен шыршасы, сабан және саз өседі. Жергілікті фаунаға көк және қалың қаз, пика, сүңгірткелер және алтын жамылғылы жер қасқырлары сияқты ұсақ сүтқоректілер, Колумбияның қара құйрықты бұғысы, қайың бұғысы, Рузвельт бұғысы және американдық қара аю сияқты ірі түрлер кіреді. Үш қарындас аймағында бобокаттар, пумалар, койоттар, вольвер, мартендер, барс, қызылша, аққалпақ бүркіт және бірнеше түрлі бүркіттер сияқты көптеген жыртқыштар кездеседі.

Адамзат тарихы

Үш бауырлас аймағы соңғы мұз дәуірінің соңынан бері америкалықтармен, негізінен шығыста Солтүстік Пайют және батыста Молала тайпаларымен мекенделген. Олар жидектер жинап, тоқулық бұйымдар жасап, аң аулап, обсидианнан жебе ұштары мен сүмбілер жасаған. Оңтүстік бауырластың оңтүстігіндегі Дьявол төбесінде тас өнер суреттерінің іздерін көруге болады. Үш бауырласты алғаш 1825 жылы Гудзон Бэй компаниясының саяхатшысы Питер Скин Огден ашқан. Ол Худ тауының оңтүстігінде «көптеген биік таулар» бар екенін сипаттады. Он айдан кейін, 1826 жылы ботаник Дэвид Дуглас Уилламет аңғарынан қармен жабылған шыңдарды көргенін хабарлады. 1840 жылдары Уилламет аңғарының жайлануымен бірге, еуропалықтар батыстан шыңдарға жақындап, сол кезде оларды жеке-жеке атаған болуы мүмкін. 1839 жылы Натаниел Джарвис Уайет және 1843 жылы Джон Фремонт сияқты саяхатшылар Үш бауырласты шығыстан бағыт белгісі ретінде пайдаланған. Бұл аймақты Джон Стронг Ньюберри 1855 жылы Тынық мұхиты теміржолының жобалау жұмыстары аясында одан әрі зерттеді. 1862 жылы Уилламет аңғарының Орталық Орегонның ранчоларымен және Шығыс Орегон мен Айдахоның алтын кендерімен байланысын қамтамасыз ету үшін Феликс және Марион Скотт Скотт жолы арқылы маршрут салды. Бұл маршрут Скотт жолы деп аталды, бірақ 20 ғасырдың басында солтүстікке қарай Маккензи жолымен алмастырылды. 1866 жылға қарай Үш бауырластың бірінен от пен түтін шыққандығы туралы хабарлар тарады. 19 ғасырдың соңында Шығыс Орегонда жүн өндірісі кеңінен дамыды. Малшылар 1500-2500 қойдан тұратын қойларын Үш бауырласқа айдап әкелді. Олар мамыр-маусым айларында Уайкус ағынының жанындағы шығыс төбелеріне жетіп, тамыз-қыркүйек айларында биік жайылымдарға көтерілді. 1890 жылдары аймақ мал бағудан тым көп зардап шекті. Регуляциялық шараларға қарамастан, қой жайылымы 1910 жылы ең жоғары деңгейге жетті, содан кейін 1930 жылдары Солтүстік және Ортаңғы бауырластарда, ал 1940 жылы Оңтүстік бауырласта тыйым салынды. 1892 жылы президент Гровер Кливленд 1891 жылғы Орман қорық туралы заңға сүйене отырып, Каскадтар орман қорығын құру туралы шешім қабылдады. Каскадтар қорығы – Каскад тау тізбегінің басты қырының бойында, Колумбия өзенінен Калифорния шекарасына дейін созылған жер тілкесі. 1905 жылы қорықты басқару АҚШ Жер басқармасынан АҚШ Орман қызметіне ауыстырылды. 1907 жылы қорық Каскад Ұлттық орман деп аталды. 1908 жылы орман екіге бөлінді: шығыс бөлігі Дешут Ұлттық орман, ал батыс бөлігі 1934 жылы Уилламет Ұлттық орман құру үшін біріктірілді. Үш бауырлас мұздықтарын алғаш 1916 жылы Айра А. Уильямс сипаттады. Кольер мұздығын алғаш Эдвин Ходж зерттеп, картаға түсірді. Рут Хопсен Кин Кольер мұздығының қырық жылдық фотосуреттерін түсіріп, 1910 жылдан 1994 жылға дейін мұздықтың шегінуінің бір бөлігін құжаттады. Бүгінде танымал маршрут 18 шақырымдық (11 миль) қашықтықты қамтиды және 965 метрге (3165 фут) биіктікке көтеріледі. Ортаңғы бауырласқа да 26 шақырымдық (16.4 миль) қашықтықта және 1450 метрлік (4757 фут) биіктікте шабуыл жасауға болады. Оңтүстік бауырласқа көтерілу ең оңайы, және оның шыңына дейін жол бар. Оңтүстік қырымен стандартты маршрут 20 шақырымдық (12.6 миль) қашықтықты қамтиды және жол басынан 1660 метрден (5446 фут) шыңында 3159 метрге (10363 фут) дейін көтеріледі. Тамыз және қыркүйек айларында бұл танымал көтеріліс, күніне 400-ге дейін адам шығады.