Кіріспе

Орегондағы ұлттық парк

Кратер көлі ұлттық паркі – Орегон штатының оңтүстігінде орналасқан американдық ұлттық парк. 1902 жылы құрылған Кратер көлі АҚШ-тағы бесінші ең көне ұлттық парк және Орегондағы жалғыз ұлттық парк. Парк Кратер көлінің кальдерасын, Мазама тауының қалдықтарын – құрылып жойылған жанартауды, сондай-ақ төңіректегі төбелер мен ормандарды қамтиды. Көлдің ең терең нүктесі 1949 фут (594 метр) тереңдікке жетеді, бұл оны АҚШ-тағы ең терең көл, Солтүстік Америкадағы екінші ең терең және әлемдегі оныншы ең терең көл етеді. Кратер көлі ұлттық паркі Кратер көлін, көркем ландшафттарды, жанартаулық ерекшеліктерді және бірегей экологиялық және мәдени мұраны мәңгілікке сақтайды, сонымен қатар ләззат алу, білім беру және шабыттандыру арқылы оларды түсінуге және бағалауға мүмкіндік береді.

Геология

Бұл аймақтағы жанартаулық белсенділік Орегон жағалауындағы субдукция процесі арқылы қамтамасыз етіледі, Хуан-де-Фука плитасы Солтүстік Америка плитасының астына сығады (плиталық тектониканы қараңыз). Бұл қозғалыс тудырған жылу мен қысым бірнеше жанартаулармен қапталған тау тізбегін құрды, ол Каскад таулары деп аталады. Бұл тізбектегі ірі жанартаулар Жоғарғы Каскадтар деп аталады. Дегенмен, бұл аймақта көптеген басқа да жанартаулар бар, олардың көпшілігі әлдеқайда кішкентай. Шамамен 400 000 жыл бұрын Мазама тауы, Жоғарғы Каскадтардың басқа таулары сияқты, біріккен қалқандық жанартаулар ретінде пайда болды. Уақыт өте келе, лава ағындары мен пирокластикалық ағындардың кезектесіп қабаттасуы Мазаманың біріккен конустарын құрады, оның биіктігі шамамен 11 000 футқа (3353 м) жетті. Жас стратовулкан өскен сайын, парктің аумағында және қазіргі парктің шекарасынан тыс жерлерде көптеген кішкентай жанартаулар мен жанартаулық тесіктер пайда болды. Олардың ішіндегі ең маңыздылары – күлді конустар. Алғашқы мысалдары жойылғанмен, паркте кем дегенде 13 жас күлді конус сақталған, ал оның шекарасынан тыс жерде кем дегенде 11 немесе одан да көп күлді конус әлі де ерекше пішінін сақтап тұр. Бұл кішкентай жанартаулар мен тесіктер Мазаманың магмалық камерасы мен жүйесіне қосымша болған, әлде Орегон Каскадтарының жалпы жанартаулық белсенділігімен байланысты болған деген пікірлер әлі де талқыланып жүр. Біраз уақыт тыныштанғаннан кейін Мазама қайтадан белсенділікке шықты. Содан кейін, шамамен 5700 ж.б.э. Мазама үлкен жанартаулық жарылыс кезінде өзіне құлап, биіктігін жоғалтты. Жарылыс нәтижесінде үлкен кальдера пайда болды, ол климатқа байланысты шамамен 740 жыл ішінде сумен толып, бүгінде Крейтер көлі деп белгілі, әдемі көк түсті көлге айналды. Мазаманы «бассыз» қалдырған жарылыс сонымен қатар Крейтер көлінің кең аумағын қиратты және күлін шығысқа қарай қазіргі Йеллоустоун Ұлттық паркінің солтүстік-батыс бұрышына, оңтүстікке қарай Неваданың орталық бөлігіне және солтүстікке қарай Британдық Колумбияға дейін жеткізді. Бұл жарылыс 1980 жылғы 18 мамырдағы Сент-Хеленс тауының жарылысынан 150 есе көп күл шығарды. Осы күлдің нәтижесінде андизол деп аталатын топырақ түрі қалыптасты. Крейтер көлі Ұлттық паркінің топырағы қоңыр, қара қоңыр немесе қара сұр қоңыр құмды саз немесе көптеген қиыршық тас, ұсақ тас және тас бар сазды құмнан тұрады. Олар аз қышқыл және дренаж жақсы.

Климат

Кёппен климаттық жіктеу жүйесіне сәйкес, Кратер көлінің ұлттық паркі құрғақ жазғы субарктикалық климатқа (Dsc) ие. Көлдегі өсімдіктер төзімділігі аймағы 6b, орташа жылдық ең төменгі ауа температурасы – . Батыстағы Орегонның төменгі биіктіктерінде қар салыстырмалы түрде сирек кездеседі, бірақ жоғары биіктіктерде, әсіресе Кратер көлінде жиі жауады. Теңіз деңгейінен 1974 метр биіктікте орналасқан парк штаб-пәтеріндегі өлшемдер, Орегонның басқа ұзақ мерзімді метеостанцияларына қарағанда мұнда қар жиі жауатынын көрсетеді. Қыс, әдетте қыркүйекте басталып, маусымға дейін созылады, оның ішінде орташа есеппен 101 күн өлшенетін қар жауады. Паркте бір күніне (1937, 1951 және 1971 жылдары), бір айда (1950 жылдың қаңтары) және бір жылда (1950 жылы) дейін қар жауған. Көктемнің басында паркте қар әдетте тереңдікке дейін жиналады. Парктегі жолдардың көпшілігі көктемнің соңына дейін жабық болады, ал қар жазда да сақталады. Шілде мен тамызда қар жауу сирек, ал "бір керемет күн әдетте келесісін жалғастырады". Желтоқсан айы ең суық ай, орташа ең жоғары температура шамамен , ал ең төменгі температура шамамен . Тамыз айы ең жылы ай, орташа ең жоғары температура шамамен , ал ең төменгі температура шамамен . Ең жоғары тіркелген температура – , ал ең төменгісі – . Жылдық жауын-шашын орташа есеппен бір жылға шамамен . Желтоқсан айы ең жауын-шашынды, орташа есеппен шамамен . Кратер көлінің ұлттық паркі жылдың сегіз айында қармен жабылады (жылдық орташа қар жаууы – ), бірақ көл, Тынық мұхитынан келетін салыстырмалы түрде жұмсақ құрлық ағынының әсерінен сирек мұздайды. Көл соңғы рет 1949 жылы, өте ұзақ және суық қыста мұздаған. 1985 жылы бетінің 95%-ы мұздаған. Кратер көлінің зор тереңдігі күн сәулесін сіңіріп, сақтап, жыл бойы көл температурасын бетінде орташа , ал түбінде орташа ұстап тұратын жылу резервуары ретінде әрекет етеді. Беттік температура сәл өзгереді, бірақ түбіндегі температура тұрақты болып қалады.

Фауна

Бұл ұлттық саябақта қоныстанған сүтқоректілер – канадалық рысьтер, бобкэттер, суырлар, чипмунктар, мүйізді бұғылар, түлкілер, қалақайлар, кірпілер, қара аюлар, койоттар, таулы тышқандар, бадджерлер, еліктер, бұғылар, су егесіктер және мартендер. Бұл саябақ арқылы жиі ұшып өтетін құстар, оның ішінде жыртқыш құстар – американдық суқарғыштар, сарыарқалық сұңқарлар, қара қаргалар, Кларк жаңғақтар, Канада жаңқалары, ақбас бүркіттер, колибрилер және дақты сұлулар, ал Канада қаздары оның көлінде жүзеді.

Парктің ерекшеліктері

Пемза шөлі: Мазамадан солтүстікке қарай созылып жатқан пемза мен күлдің өте қалың қабаты. Мыңдаған жылдар өткенімен, бұл аймақ көбінесе өсімдіктерден құр, себебі оның кеуектілігі артық (яғни су тез сіңіп кетеді) және топырағы негізінен реголиттен тұрады, ол нашар сапалы. Шишалар (Пиннакл): Өте ыстық күл мен пемза жанартауға жақын орналасқанда, газға толы шөгінділер қалыптасты. Содан кейін, бірнеше жыл бойы ыстық газ жер бетіне көтеріліп, күл мен пемзаны арналар бойында бірте-бірте байланыстырып, түтін шығаратын жерлер арқылы сыртқа шықты. Кейін эрозия айналасындағы бос күл мен пемзаның көп бөлігін алып тастап, биік шишалар мен тік қырларды қалдырды. Скотт тауы – лавасы Мазама магма камерасынан шыққан магмадан пайда болған тік андезиттік конус; геологтар мұндай жанартауларды паразиттік немесе серік конустар деп атайды. Скотт тауындағы жанартаулық белсенділік плейстоценнің соңына дейін тоқтаған сияқты; Скотттың солтүстік-батыс жағында қалған үлкен цирк мұз дәуірінен кейінгі вулканизмге ұшырамаған. Парктің оңтүстік-батыс бұрышында Юнион Пик орналасқан – өшірілген жанартау, оның негізгі қалдықтары жанартаудың түтігінде қатып қалған лавадан тұратын үлкен жанартаулық тығыннан құралған. Кратерлік шыңы – негізінен андезит пен базальт лава ағындарынан тұратын қалқандық жанартау, үстінен андезит пен дацит тефрасы жабылып жатыр. Timber Crater – парктің солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан қалқандық жанартау. Кратерлік шыңы сияқты, ол базальттық және андезиттік лава ағындарынан тұрады, бірақ Кратерден айырмашылығы, оның үстінде екі конус тәрізді шоқ бар. Rim Drive – парктегі ең танымал жол; ол кальдера жиегі бойымен өтетін көрнекті маршрутты ұстанады. Солтүстік жағындағы Ллао-Рок көлден 1800 фут (549 м) биіктікке көтеріледі, ал Rim Drive-дан басталатын 1.3 мильдік (2 км) жол шыңға жетеді. Мексикадан Канада шекарасына дейін созылатын 2650 мильдік (4265 км) қашықтықтағы жаяу және атпен жүруге арналған Pacific Crest Trail парк арқылы өтеді. Ескі өсімдіктермен жабылған ормандар.

Тарих

Жергілікті американдықтар Мазама тауының құлауына куә болды және осы оқиғаны өздерінің аңыздарында сақтап келді. Кламат тайпасының бір көне аңызы бүгінгі ғылыми зерттеулерден шыққан геологиялық оқиғамен тым жақын. Аңызда екі басшы – Төменгі әлемнің Ллаосы мен Жоғарғы әлемнің Скеллі арасындағы шайқас туралы айтылады, ол Ллаоның үйі – Мазама тауының қирауымен аяқталды. Бұл шайқас Мазама тауының жарылуында және Кратер көлінің пайда болуында көрінді. Алтын іздеушілер үштігі – Джон Уэсли Хиллман, Генри Клиппель және Исаак Скитерс – көлге алғаш келген еуропалықтар болды. 1853 жылдың 12 маусымында олар азық-түлік іздеп жүргенде ұзын, көлбеу тауға кез болып, көлдің жарқын көк түсіне таң қалды. Олар осы күлгін су айдынына "Deep Blue Lake" деп ат қойды, ал көлді алғаш көрген оңтүстік-батыс жағалауы кейіннен Discovery Point деп аталды. Көл Жоакин Миллердің поэзиясында суреттелген.

Іс-шаралар

Парк ішінде көптеген жаяу жүру жолдары мен бірнеше кемпингтер бар. Лицензиясыз балық аулауға мөлшеріне, түріне немесе санына шектеу қойылмайды. Көлде туған балық жоқ деп есептеледі, бірақ 1888 жылдан бастап 1941 жылға дейін балықтарды қосып отыру тоқтағанша, бірнеше балық түрі енгізілді. Қазір мұнда кокане-ламоны (Oncorhynchus nerka) мен жаңбырлы алабұға (Oncorhynchus mykiss) табиғи түрде өсіп, көбейіп жатыр. Көлде жүзуге рұқсат етіледі, ал Wizard Island – көлдің ішіндегі кратер конусы – тоқталысындағы қайық турлары жаз бойы күнделікті жұмыс істейді. Көлге адамдар тек Cleetwood жолы арқылы, тік жаяу жолмен бара алады, көл жағасына машиналар, жүк көліктері немесе арбалар баратын жолдар жоқ. Көлдегі барлық қайықтар тікұшақпен жеткізілді. Көлді көруге арналған көптеген бақылау алаңдары кальдера жиегі бойында орналасқан, оларға Rim Drive арқылы автомобильмен жетуге болады. Бұл жолдың ұзындығы 53 шақырым (33 миль), ал биіктігі 1158 метр (3800 фут) көтеріледі. Кратер көлі ұлттық паркіндегі ең биік нүкте – Скотт тауы, оның биіктігі 2722 метр (8929 фут). Ол жерге жету үшін Rim Drive жолдың басынан 4 шақырымдық тік жаяу жолдан өту керек. Ашық күні таудың шыңынан 161 шақырымнан астам көрініс ашылады, сонда кальдераның барлық бөлігін бір қараныспен көруге болады. Бұл нүктеден солтүстікке қарай ақ шыңды Каскад таулары, шығысқа қарай Колумбия өзенінің жазығы, батысқа қарай Батыс Каскадтар және алыстағы Кламат таулары да көрінеді. Кратер көлінің табиғаты жаз айларында толық қолжетімді. Күз, қыс және көктем айларында бұл саябақта қатты қар жауғандықтан көптеген жолдар мен жаяу жолдар жабылады, оның ішінде танымал Rim Drive, ол әдетте шілдеден қазанға дейін толық ашылады, ал мамыр, маусым және қараша айларында ішінара ашылады.

Клитвуд шығанағы

Клитвуд Коув жолы көлдің солтүстік жағында, Солтүстік Бірістіруден шығысқа қарай 4.5 миль (7 км) жерде, Шығыс Шеті жолы бойымен басталады. Бұл жол көл жағалауына қол жеткізетін жалғыз жол болып табылады және Клитвуд Коув тұрақ орнынан 656 фут (200 метр) төмен түседі. 1960 жылдың жазында алғаш рет ашылған жолдың ұзындығы 1.1 миль (2 км), 11% еңіске ие, бұл кері сапарда оны қиын маршрут ретінде бағалайды. Жолдың тік еңіске ие болуына байланысты, қозғалыс қабілеті шектеулі адамдар үшін қолжетімді емес. Концессиялық қайықтары бар кемежай көлді аралап шығуға мүмкіндік береді, Wizard аралында жолаушыларды түсіру және алу үшін тоқтайды. Жүзуге және балық аулауға рұқсат етіледі. Жол қазаннан шілдеге дейін қармен жабылуы мүмкін, жылдық қар жауын шарттарына байланысты ауытқулар болуы мүмкін.

Күзетші

Уотчман шыңына апаратын жол Рим ауылынан солтүстік-батысқа қарай шамамен 6 шақырым жердегі Уотчман-Оверлук тұрақтан басталады. Жолдың ұзындығы 1 шақырым, ал биіктігі 128 метрге жетеді. Бұл кратердің батыс жиегіндегі оқшау таудағы тік өрлейтін жол, бірнеше серпіліспен, Кратер көлі мен Сиқыршы аралының кең көрінісін ашады. Шыңынан Маклауглин тауы, Тильсен тауы, Юнион шыңы, Скотт тауы және Кламат алқабы сияқты көптеген маңызды орындарды көруге болады. Жол 1932 жылы салынған тарихи өрт сақшы мұнарасының қасында аяқталады.

Жарық көктемі

Жарық көзі жолы Жарық көзі демалыс аймағынан басталады. Бұл 250 фут (76 метр) биіктікке көтерілетін саяхат. Жол бірнеше шалғынды айналып, Жарық көзі өзеніне дейін жетеді. Бұл жол жайылып жүрген бұғыларды жиі кездестіруге әйгілі.

Касл Крест жабайы гүлдер бақшасы

Бұл Castle Crest Wildflower Garden саябағын айналып өтетін ең оңай жол деп саналады. Ол парктің бас кеңсесіне жақын орналасқан Шығыс жиек жолынан басталады. Жол өз атауын айналасында кең жайылып жатқан шалғынды даладан алған, ол көктемде түрлі-түрлі жабайы гүлдерге толы болады. Бұл жол жабайы гүлдер бағына жеткенше созылады, сол бақтан басқа да түрлі бағыттарға жолдар басталады.

Плайкни су тасқыны

Плейкни шарлауының жолы – Кратер көлі саябағындағы ең жаңа жол. Ол Пиннаклс жолындағы «Фантомдық кеме» сарқымасынан оңтүстікке қарай 1,2 миль (2 км) жерде орналасқан бастапқы нүктеден 1,1 миль (2 км) созылады. Бұл жол Плейкни шарлауына жетелейді. Жолдың көп бөлігі коляскамен жүруге қолайлы. Соңғы бөлігі біршама көтеріңкі, ол орташа деңгейде қиындық тудыруы мүмкін.

Гарфилд шыңы

Гарфилд шыңына дейінгі жол – Гарфилд шыңына дейін 3 километрлік (1,7 миль) орташа қиындық деңгейіндегі саяхат. Жолдың бастамасы Кратер көлі қонақ үйінен шығысқа қарай орналасқан және шамамен 305 метрге (1000 фут) көтеріледі. Жол бойындағы бірнеше жерлерден Фантомдық кеме аралы мен Даттон жартасының әсем көріністері ашылады. Ал кейбір тұсқайналардан Сиқырлы аралдың ерекше көрінісін тамашалауға болады. Көл мен оның төңірегіндегі түстердің өзгеруіне байланысты бұл жол кешкі уақытта ерекше танымал.