Кіріспе
Солтүстік Американың батысындағы тау тізбегі Каскадтар тізбегі немесе Каскадтар – Солтүстік Американың батысындағы ірі тау тізбегі, ол оңтүстік Британ Колумбиясынан Вашингтон және Орегон арқылы Солтүстік Калифорнияға дейін созылады. Оған Солтүстік Каскадтардағы көптеген жанартаулық емес таулар, сондай-ақ Жоғары Каскадтар деп аталатын белгілі жанартаулар да кіреді. Британдық Колумбиядағы тау тізбегінің шағын бөлігі Канадалық Каскадтар деп немесе жергілікті жерде Каскад таулары деп аталады. Тізбектегі ең биік шыңы – Вашингтондағы Рейньер тауы, биктігі 14 411 фут (4392 м). Каскадтар Тынық мұхитының от жүзігінің – Тынық мұхиты төңірегіндегі жанартаулар мен байланысты таулардың бір бөлігі болып табылады. Соңғы 200 жылдағы АҚШ-тың құрлықтағы барлық жанартаулық атқылаулары Каскад жанартауларынан болған. Ең соңғы екі атқылау – 1914-1921 жылдар аралығында Лассен шыңындағы және 1980 жылы Сент-Хеленс тауындағы ірі атқылаулар болды. Сент-Хеленс тауында 2004 жылдан 2008 жылға дейін де шағын атқылаулар болды. Каскад тау жотасы – Солтүстік, Орталық және Оңтүстік Американың батыс «тірек сүйегін» құрайтын тау жоталарының (кордильера) дерлік үздіксіз тізбегі. Каскадтарда көптеген ұлттық парктері мен қорғалатын аумақтары бар, оның ішінде Солтүстік Каскадтар ұлттық паркі, Рейньер тауының ұлттық паркі, Кратер көлінің ұлттық паркі және Лассен жанартаулық ұлттық паркі кіреді. Тынық мұхитының жағалау жолының солтүстік жартысы осы тау тізбегімен өтеді.
The Cascade Range or Cascades is a major mountain range of western North America, extending from southern British Columbia through Washington and Oregon to Northern California. It includes both non volcanic mountains, such as many of those in the North Cascades, and the notable volcanoes known as the High Cascades. The small part of the range in British Columbia is referred to as the Canadian Cascades or, locally, as the Cascade Mountains. The highest peak in the range is Mount Rainier in Washington at 14411 feet (4392 m). The Cascades are part of the Pacific Ocean's Ring of Fire, the ring of volcanoes and associated mountains around the Pacific Ocean. All of the eruptions in the contiguous United States over the last 200 years have been from Cascade volcanoes. The two most recent were Lassen Peak from 1914 to 1921 and a major eruption of Mount St. Helens in 1980. Minor eruptions of Mount St. Helens have also occurred since, most recently from 2004 to 2008. The Cascade Range is a part of the American Cordillera, a nearly continuous chain of mountain ranges (cordillera) that form the western "backbone" of North, Central, and South America. The Cascades are home to many national parks and protected areas, including North Cascades National Park, Mount Rainier National Park, Crater Lake National Park, and Lassen Volcanic National Park. The northern half of the Pacific Crest Trail follows the range.
География
Каскадтар солтүстік Калифорниядағы Лассен шыңынан (Лассен тауы деп те аталады) Британдық Колумбиядағы Никола және Томпсон өзендерінің қосылған жеріне дейін солтүстікке қарай созылады. Фрейзер өзені Каскадтарды Канададағы Жағалау тауларынан, ал Уилламет аңғары Орегон жағалауының жоғарғы бөлігінен бөліп тұрады. Каскадтардың ең биік жанартаулары, Жоғары Каскадтар деп аталады, айналасын билеп, жақын маңдағы таулардан көбінесе екі есе биік тұрады. Олардың көрінетін биіктігі (жақын маңдағы қыраттардан биіктігі) көбінесе бір шақырым немесе одан да көп болады. Рейньер тауының солтүстік бөлігі АҚШ-та Солтүстік Каскадтар деп аталады, бірақ Канада мен АҚШ шекарасының солтүстігінде Каскад таулары деп аталады, және Литон тауына дейін созылады. Жалпы, Солтүстік Каскадтар мен Канада Каскадтары өте қиын өткелді; тіпті кішігірім шыңдар да тік және мұздықпен жабылған, ал аңғарлар шыңдар мен жоталарға қарағанда төмен жатады, сондықтан жергілікті рельеф өте зор. Канада Каскадтарының оңтүстік бөлігі, әсіресе Скагит жотасы, геологиялық және топографиялық жағынан Солтүстік Каскадтарға ұқсас, ал солтүстік және солтүстік-шығыс бөліктері аз мұздықтанған және көбірек платоға ұқсас, Томпсон платосының жақын маңдағы аймақтарына жақын. Бұл таулы аймақ Тынық мұхитына жақын және аймақтағы басым батыс желдерінің әсерінен айтарлықтай жаңбыр мен қар жауады, әсіресе батыс беткейлерінде орографиялық көтерілудің нәтижесінде, кейбір жерлерде жылдық қар жинақталуы 25 метрге жетеді. Вашингтондағы Бейкер тауы 1998-1999 жылғы қыста ұлттық рекордтық бір маусымдық қар жауды. Одан бұрын 1978 жылы Райньер тауының Парадайс жерінде АҚШ-тың қар жинақталу рекорды тіркелген. Каскадтардағы кейбір жерлерде жылдық қар жинақталуы 25 метрден асуы дағды, мысалы, Лассен шыңына жақын Хелен көлінде. Сондықтан Жоғары Каскадтардың көп бөлігі жыл бойы қар мен мұзбен жабылған. Батыс беткейлері Дуглас шыршасы (Pseudotsuga menziesii), батыс гемолойкасы (Tsuga heterophylla) және қызыл алдер (Alnus rubra) ағаштарымен тығыз жабылған, ал құрғақ шығыс беткейлерінде көбінесе ponderosa қарағайы (Pinus ponderosa) өседі, сонымен қатар батыс ларикс (Larix occidentalis), тау гемолойкасы (Tsuga mertensiana) және субальпілік шырша (Abies lasiocarpa) және субальпілік ларикс (Larix lyallii) жоғары биіктікте кездеседі. Шығыс тау етегіндегі жауын-шашын көлеңке әсерінен жылдық жауын-шашын мөлшері азаяды. Шығыс тау етегінен әрі қарай құрғақ жазықтар орналасқан, олар негізінен 17-14 миллион жыл бұрын Колумбия өзенінің базальт тобының көптеген ағындарымен қалыптасқан. Бұл сұйық жанартаулық жыныстардың тізбектері бірге Шығыс Вашингтон, Орегон және Батыс Айдахоның кейбір бөліктеріндегі Колумбия жазығының 517,998 шаршы километрін құрайды. Колумбия өзенінің шатқалы - АҚШ-тағы таулы аймақтың жалғыз ірі үзілісі. Каскадтар 7 миллион жыл бұрын миоценнің соңында көтеріле бастағанда Колумбия өзені салыстырмалы түрде төменгі Колумбия жазығына құйып жіберді. Таулы аймақ өскен сайын, Колумбия өзенінің эрозиясы да соған сәйкес келіп, бүгін көрініс тапқан шатқалды және маңызды өткелді жасады. Сондай-ақ, шатқал жазықтан көтерілген және бұрмаланған базальт қабаттарын ашып көрсетеді.
The northern part of the range, north of Mount Rainier, is known as the North Cascades in the United States but is formally named the Cascade Mountains north of the Canada–United States border, reaching to the northern extremity of the Cascades at Lytton Mountain. Overall, the North Cascades and Canadian Cascades are extremely rugged; even the lesser peaks are steep and glaciated, and valleys are quite low relative to peaks and ridges, so there is great local relief. The southern part of the Canadian Cascades, particularly the Skagit Range, is geologically and topographically similar to the North Cascades, while the northern and northeastern parts are less glaciated and more plateau like, resembling nearby areas of the Thompson Plateau. The range is near the Pacific Ocean and in the region's prevailing westerly winds, so it receives significant rain and snowfall, especially on the western slopes due to orographic lift, with annual snow accumulations of up to (= 83 feet (25 m)) in some areas. Mount Baker in Washington recorded a national record single season snowfall in the winter of 1998–99 with (= 95 feet (29 m)). Before that year, Mount Rainier held the American record for snow accumulation at Paradise in 1978. It is not uncommon for some places in the Cascades to have over of annual snow accumulation, such as at Lake Helen, near Lassen Peak. Most of the High Cascades are therefore white with snow and ice year round. The western slopes are densely covered with Douglas fir (Pseudotsuga menziesii), western hemlock (Tsuga heterophylla) and red alder (Alnus rubra), while the drier eastern slopes feature mostly ponderosa pine (Pinus ponderosa), with some western larch (Larix occidentalis), mountain hemlock (Tsuga mertensiana) and subalpine fir (Abies lasiocarpa) and subalpine larch (Larix lyallii) at higher elevations. Annual rainfall is as low as on the eastern foothills due to a rain shadow effect. Beyond the eastern foothills is an arid plateau that was largely formed 17 to 14 million years ago by the many flows of the Columbia River Basalt Group. Together, these sequences of fluid volcanic rock form the 200000 square miles (517,998 km2) Columbia Plateau in eastern Washington, Oregon, and parts of western Idaho. The Columbia River Gorge is the only major break of the range in the United States. When the Cascades began to rise 7 million years ago in the late Miocene, the Columbia River drained the relatively low Columbia Plateau. As the range grew, erosion from the Columbia River was able to keep pace, carving out the gorge and major pass seen today. The gorge also exposes uplifted and warped layers of basalt from the plateau.
Тарих
Еуропалық зерттеулерге дейін, алғашқы халықтар тайпалары көптеген шыңдарға ат қойған, соның ішінде Гуд тауына – "Wy'east", Орегон штатындағы Джефферсон тауына – "Seekseekqua", ал Сент-Хеленс тауына – "Louwala Clough", яғни "түтінді тау" деген мағынадағы есімдер берген. 1792 жылдың басында британдық теңізші Джордж Ванкувер Пьюджет сауны зерттеп, көрген биік тауларға ағылшын тілінде ат берді. Бейкер тауы Ванкувердің үшінші лейтенанты Джозеф Бейкердің құрметіне аталған, бірақ оны алғаш көрген еуропалық Мануэль Кимпер болды, ол 1790 жылы оны la gran montaña del Carmelo ("Ұлы Кармель тауы") деп атады. Рейнир тауы адмирал Питер Рейнердің есімімен аталады. Кейін 1792 жылы Ванкувер өзінің лейтенанты Уильям Роберт Брутонға Колумбия өзенінің төменгі ағысын зерттеуді тапсырды. Ол Худ тауына Корольдік теңіз флотының адмиралы лорд Сэмюэл Худтың есімін берді. Сент-Хеленс тауы 1792 жылдың мамыр айында Ванкувердің көзіне түсті, ол Колумбия өзенінің сағасына жақын жерде болған. Ол британдық дипломат, Сент-Хеленс 1-бароны Аллейн Фицгерберттің есімімен аталды. Дегенмен, Ванкувердің экспедициясы осы шыңдарды қамтитын тау тізбегіне ат қоймады. Ол оны жай ғана "шығыс қарлы жота" деп атады. Бұрынғы испандық зерттеушілер оны Сьерра-Невада деп атады, яғни "қарлы таулар" деген мағынаны білдіреді. 1805 жылы Льюис пен Кларк экспедициясы Колумбия өзені арқылы Каскадтардан өтті, бұл көп жылдар бойы осы жотаның сол бөлігінен өтудің жалғыз тиімді жолы болды. Олар Адамс тауын еуропалық емес адамдардан алғаш көрді, бірақ оны Сент-Хеленс тауы деп қате ойлады. Кейін олар Сент-Хеленс тауын көргенде, оны Рейнир тауы деп ойлады. Қайтып келе жатқанда Льюис пен Кларк экспедицияның демеушісі, АҚШ президенті Томас Джефферсонның есімімен алыс, биік қарлы шыңды атады. Льюис пен Кларк Каскад жотасын "Батыс таулары" деп атады. Льюис пен Кларк экспедициясы және олардан кейін келген көптеген қоныс аударушылар мен саудагерлер Колумбия өзенінің сағасындағы Каскадтық шатқалындағы кедергіге тап болды, ол қазір Бонневилл су қоймасының астында қалған. Ұзақ уақыттан кейін, шатқалдың үстінен көтерілген ұлы қарлы таулар "каскадтар маңындағы таулар" деп аталды, ал кейіннен жай ғана "Каскадтар" деп аталды. "Каскад жотасы" атауының ең ерте жазбасы ботаник Дэвид Дугластың 1825 жылғы жазбаларында кездеседі. 1814 жылы Солтүстік-Батыс компаниясының тері саудагері Александр Росс таулар арқылы өтуге жарамды жол іздеп, Форт-Оканоган мен Пьюджет сауны арасындағы солтүстік Каскадтарды зерттеді. Ол сапар туралы жазған есебінде қандай жолмен өткені туралы нақты мәлімет бермеген. Ол таулардың бойымен Метов өзенінің төменгі ағысымен жүрді. Ол Каскад асуын пайдаланып, Скагит өзеніне жеткен болуы мүмкін. Росс Метов өзені аймағын зерттеген алғашқы еуропалық америкалық болды және, мүмкін, Стейкин өзені мен Бридж-Крик аймағын зерттеген алғашқы адам болды. Солтүстік Каскадтарды кесіп өтудің қиындығына және бобёрдың аздығына байланысты, тері саудасы компаниялары Росс өткеннен кейін Колумбия өзенінің солтүстігіндегі тауларға тек бірнеше барлау жасады. Еуропалықтар мен американдықтардың Каскадтар аймағын зерттеуі мен қоныстануы Орегон штатының Портленд қаласының маңында Гадсон шығанағы компаниясының (HBC) Форт-Ванкуверде ірі сауда бекетін құруымен жеделдетілді. Осы жерден HBC аң аулаушылар тобы Каскадтар бойына бобёр мен басқа терісі бар жануарларды іздеп сапарлады. Мысалы, Сискию жолы деп аталатын жолды пайдаланып, Хадсон шығанағы компаниясының аң аулаушылары 1820-1830 жылдары оңтүстік Каскадтарды зерттеген алғашқы жергілікті емес адамдар болды. Олар Кратер көлі, Маклауфлин тауы, Медицина көлі жанартауы, Шаста тауы және Лассен шыңы маңында өткен жолдарды құрды. Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы саяси тарих барысында Каскад тау жотасының омыртқасы 1846 жылғы Орегон дауында шекаралық келісім ретінде ұсынылды. АҚШ бұл ұсынысты қабылдамады және Бейкер тауының солтүстігіндегі тау жиегін қиып өтетін 49-шы солтүстік параллельді ұстануды талап етті. Дау-жанжал кезеңінде және 1858 жылы Британдық Колумбияның Тажы колониясы құрылғанға дейін Хадсон шығанағы компаниясының Йорк фабрикасы экспрессі, сондай-ақ тері бригадаларының бағыты Каскадтардың шығыс шетімен Оканоган өзенін және Колумбия өзенін бойлай ұстанды. Өткен жолдар жақсы танылмаған және аз пайдаланылған. Начес асуы мал мен жылқыны Нискулли фортына жеткізу үшін пайдаланылды. Якима асуын Гудзон шығанағы компаниясы да пайдаланған. Америкалық қоныстану жағалау массивінің жақтарында 1840 жылдардың басында ғана басталды, алғашқыда маргиналды түрде. Орегон келісімінен кейін Орегон жолынан миграцияның күшеюіне байланысты, қазіргі Вашингтон штатының асулары мен артқы аңғарлары зерттелді және қоныстандырылды, көп ұзамай теміржолдар да соңдарынан ерді. Бірнеше ірі тас жолдар мен теміржол желілерімен кесілгеніне және соңғы онжылдықтарда төменгі беткейлері кең ауқымды ормандарға тап болғанына қарамастан, жотаның үлкен бөлігі қатал және қауіпті альпілік дала болып қала береді. Каскадтардың солтүстік жартысының көп бөлігі, Рейнирден бастап, АҚШ ұлттық немесе Британдық Колумбия провинциялық парктерімен (мысалы, Э. С. Мэннинг провинциялық паркі) немесе басқа да қорғалатын аумақтармен сақталған. Жотаның канадтық жағында 1858-60 жылдардағы Фрейзер каньоны алтын асығы және оның әйгілі Карибу жолы, сондай-ақ каньоннан Ішкі аймаққа дейінгі ескі Хадсон шығанағы компаниясының бригада жолы, Дьюдни жолы және шығысқа Симилкамин мен Оканаган аңғарларына жалғанған ескі жолдар бар. Канадтық Тынық мұхитының кордильерасының ең тік және қарлы жолдарының бірі – Кокуихалла өзенінің асулары арқылы Канадтық Тынық мұхиты теміржолының оңтүстік магистралі жотадан өтті. Хоуп қаласының жанындағы теміржол төсегі және қазір қолданылмайтын Отелло туннельдері, жаяу және велосипедпен жүруге танымал туристік орындар болып табылады. Асу Кокуихалла тас жолымен пайдаланылады, ол 1980 жылдардағы Expo 86 шығындарының арқасында салынған үлкен мемлекеттік жоба және қазір Жағалаудан Британдық Колумбияның ішкі аймағына бағыттың басты жолы болып табылады. Бұрынғы трафик Фрейзер каньоны арқылы, батысқа немесе 3-тас жолы бойындағы Мэннинг паркі мен Эллисон асуы арқылы оңтүстікке, шекараға жақын жерде жүрді. Барлоу жолы 1845 жылы АҚШ қоныс аударушылары үшін Каскад жотасы арқылы салынған алғашқы құрлық жолы болды және Орегон жолы үшін соңғы құрлық байланысын құрады (бұрын қоныс аударушылар Колумбия өзенінің қауіпті шатқалдарымен салют жасауға мәжбүр болды). Жол қазіргі Худ Риверде Колумбиядан шығып, Худ тауының оңтүстік жағымен, қазіргі Үкіметтік лагерде өтіп, Орегон қаласында аяқталады. "Орегон жолының соңы" деген жазуы бар түсіндіру орталығы сонда орналасқан. Жол алымды жол ретінде салынды – вагонға 5 доллар – және өте табысты болды. Сонымен қатар, Апплегейт жолы Колумбия өзенімен салют жасаудан қоныс аударушыларды сақтау үшін құрылды. Жол Калифорния жолының солтүстік-орталық Невадаға дейінгі бағытын пайдаланды. Содан кейін жол солтүстік-батысқа Калифорнияның солтүстігіне бағытталды және бүгінгі Ашленд, Орегонға дейін жалғасты. Содан кейін қоныс аударушылар Вилламет аңғарына Сискию жолы бойымен солтүстікке бағытталды. Калифорнияның солтүстігіндегі Лассен шыңының 1915 жылғы жанартаулық атқышынан басқа, жотадан бір ғасырдан астам уақыт бойы тыныш болды. Содан кейін, 1980 жылдың 18 мамырында Сент-Хеленс тауының күрделі атқышы тыныштықты бұзып, әлемнің назарын жотаға аударды. Геологтар Сент-Хеленс атқышы ұзақ уақыттан бері жатқан Каскад жанартауларының қайтадан белсенді болуының белгісі болуы мүмкін деп алаңдады, 1800 жылдан 1857 жылға дейінгі кезеңде сегіз жанартау атқан. Сент-Хеленс атқаннан бері ешқайсысы атқан жоқ, бірақ сақтық шаралары қабылдануда, мысалы, Каскадтар жанартау обсерваториясы және Вашингтон штатының Пирс округіндегі Рейнир тауы жанартау лахары ескерту жүйесі.
Геология
Каскад таулары мыңдаған өте кішкентай, қысқа ғұмырлы жанартаулардан құралған, олар лава мен жанартау күлдерінен платформа жасаған. Бұл жанартаулық платформаның үстінде Худ және Сент-Хеленс таулары сияқты бірнеше керемет үлкен жанартаулар ландшафтқа басымдықты құрайды. Каскад жанартаулары Тынық мұхитының айналасындағы От шеңберінің Солтүстік-Батыс бөлігін анықтайды. От шеңбері жиі болатын жер сілкіністерімен де белгілі. Жанартаулар мен жер сілкіністерінің ортақ себебі – субдукция, онда тығыз Хуан-де-Фука мұхиттық плитасы Солтүстік Америка плитасының астына батып кіреді. Мұхиттық плита құрлықтық плитаның астында Жердің ішкі қабаттарына тереңдей түскенде, жоғары температура мен қысым қатты тау жыныстарының минералдарындағы су молекулаларын босатуға мүмкіндік береді. Су буы батып бара жатқан плитаның үстіндегі серпімді мантияға көтеріліп, мантияның бір бөлігін балқытады. Осылай пайда болған жаңа магма Жер бетіне шығып, жанартаулар тізбегін (Каскадтық жанартаулық доғасын) құрайды, бұл тізбек субдукция аймағының үстінде орналасқан. Таулардың ішіндегі ең жоғары тіркелген жер асты температурасы Ньюберри жанартауының кальдера еденінен 937 метр тереңдікте (3075 фут) табылған.
Экология
Каскад тау жотасының басым бөлігі ірі қылқан жапырақты ағаштармен (батыс қызыл кедрі, Дуглас шыршасы, батыс гемологы, шырша, қарағай, самырсын және басқалары) жабылған. Суық, ылғалды қыс пен жылы, құрғақ жаз (көбінесе мұхиттың әсерінен) мәңгі жасыл түрлерге қолайлы жағдай жасайды, ал қоңыр температура мен бай топырақ тез және ұзақ өсуге мүмкіндік береді. Каскад тау жотасынан өтетін саяхатшыға климат алдымен суықтап, содан кейін шығысқа қарай жылырақ және құрғақ бола түседі. Каскадтың төменгі және орта биіктіктерінің көп бөлігі қылқан жапырақты орманмен жабылған, ал жоғарырақ биіктіктерде кең жайылымдар, альпілік тундра және мұздықтар кездеседі. Каскадтың оңтүстік бөлігі жоғары биоәртүрлілікке ие Калифорния флористикалық провинциясының құрамына кіреді. Күміс шырша 2500 футтан жоғары биіктікте басым, ал батыс беткейінде 4500-ден 6000 футқа дейінгі биіктікте батпақтар, шалғындықтар және тау гемологы/субальпілік шырша тоғайлары орналасқан. Ағаш шегі шамамен 6000 фут биіктікте. Шығыс жағында шыршаның субальпілік ормандары 4200 футтан төмен қарағай және ішкі шырша ормандарына ауысады, олар 2500 футтан төмен ponderosa қарағайына, ал одан әрі теңіз деңгейіне жақын жартылай шөлді бұталы өсімдіктерге дейін өзгереді. 7500 футтан жоғары жерде өсімдіктер мүлдем жоқ немесе тек еңкейіп өсетін қыштар мен лишайкалар ғана кездеседі. Каскадта қара аюлар, койоттар, бобкаттар, пумалар, суырлар, бұғылар, қабылан, бұғы, тау ешкілері және Канададан қайтып келген бірнеше қасқыр тобы қоныстанған. Канада мен Вашингтон штатының Каскад тауларында 50-ден аз гризли аюы бар.