Кіріспе
Вашингтон штатындағы жанартау – Сент-Хеленс тауы (жергілікті халық Лавелатла, ал Кликкитат тайпасы Лоувит немесе Лувала Клоу деп атайды) – Вашингтон штатының Скамания округінде, Сиэтлдің оңтүстігінде орналасқан белсенді стратовулкан. Сент-Хеленс тауының ағылшын тіліндегі атауы 18-шы ғасырдың соңында осы аймақты зерттеген саяхатшы Джордж Ванкувердің досы, британдық дипломат Аллине Фицгерберт, 1-ші Сент-Хеленс баронының есімімен аталған. Пайда болған жарылыс салдарынан 57 адам қаза тапты, 200 үй, 47 көпір, 24 шақырым теміржол және 298 шақырым автомобиль жолы қирады. 5,1 балдық жер сілкінісінен туындаған үлкен құмды және тас лавинасы бүйірлік жарылысқа себеп болды. Лавинаның көлемі өте зор болды. 1980 жылғы жарылыс жанартау маңындағы құрлықтағы экожүйелерді бұзды. Керісінше, судағы экожүйелер күлдің көп мөлшерінен пайдаланып, тіршілік әртүрлілігінің тез өсуіне жағдай жасады. Жарылыстан кейін алты жыл өткен соң, аймақтағы көлдердің көпшілігі бұрынғы қалпына келді. 1980 жылғы жарылыстан кейін 2008 жылға дейін вулкандық белсенділік үздірілмей жалғасты. Геологтар болашақтағы жарылыстардың бұрынғыдан да қауіпті болуы мүмкін екенін болжайды, себебі лава дөңгелектерінің құрылысы жарылыс үшін үлкен қысымды талап етеді. Дегенмен, Сент-Хеленс тауы – танымал саяхат орны және жыл бойы оған шығушылар көп. 1982 жылы президент Рональд Рейган мен АҚШ Конгресі Сент-Хеленс тауының Ұлттық жанартау монументін құрды.
the volcano in Washington state
Mount St. Helens (known as Lawetlat'la to the indigenous Cowlitz people, and Loowit or Louwala Clough to the Klickitat) is an active stratovolcano located in Skamania County, Washington, and south of Seattle. Mount St. Helens takes its English name from that of the British diplomat Alleyne Fitzherbert, 1st Baron St Helens, a friend of explorer George Vancouver who surveyed the area in the late 18th century. Fifty seven people were killed; 200 homes, 47 bridges, 15 mile (24 km) of railways, and 185 mile (298 km) of highway were destroyed. A massive debris avalanche, triggered by a magnitude 5.1 earthquake, caused a lateral eruption The debris avalanche was in volume. The 1980 eruption disrupted terrestrial ecosystems near the volcano. By contrast, aquatic ecosystems in the area greatly benefited from the amounts of ash, allowing life to multiply rapidly. Six years after the eruption, most lakes in the area had returned to their normal state. After its 1980 eruption, the volcano experienced continuous volcanic activity until 2008. Geologists predict that future eruptions will be more destructive, as the configuration of the lava domes requires more pressure to erupt. However, Mount St. Helens is a popular hiking spot and it is climbed year round. In 1982, the Mount St. Helens National Volcanic Monument was established by President Ronald Reagan and the U. S. Congress.
Жалпы
Сент-Хеленс тауы Адамс тауынан батысқа қарай 55 км жерде, Каскад тау жотасының батыс бөлігінде орналасқан. "Бауыр және қарындас" деп саналатын екі жанартау Каскадтардағы ең биік жанартау - Рейньер тауынан шамамен 80 шақырым қашықтықта орналасқан. Орегондағы ең жақын ірі жанартау шыңы - Худ тауы Сент-Хеленс тауынан оңтүстік-шығысқа қарай 97 шақырым жерде орналасқан. Сент-Хеленс тауы басқа ірі Каскад жанартауларымен салыстырғанда геологиялық тұрғыдан жас. Ол тек соңғы 40,000 жылда ғана пайда болды, ал 1980 жылғы жарылыстан бұрынғы саммит конусы шамамен 2200 жыл бұрын көтеріле бастады. Бұл жанартау соңғы 10 000 жылды қамтитын Голоцен дәуіріндегі Каскадтардағы ең белсендісі деп саналады. 1980 жылғы жарылысқа дейін Сент-Хеленс тауы Вашингтон штатындағы бесінші ең биік шың болды. 1980 жылға дейінгі саммит конусының симметриясы мен қар мен мұздың кең көлемді жабынынан айналасындағы төбелерден ерекше көзге түсетін, кейбір адамдар оған "Американың Фудзи тауы" деген лақап ат берді. 1980 жылғы жарылысқа дейін он бір мұздық болды: Уишбон, Лоувит, Лесчи, Форсайт, Нельсон, Апе, Шоестринг, Свифт, Драйер, Туттл және Талус. Осы он бір мұздықтың ішінде жарылыстан кейін Шоестринг мұздығы ғана біршама жанданды. Шыңның табанынан биіктігі 1524 метрден асады, ал төменгі бөліктері көршілес жоталармен бірігіп жатыр. Таудың табаны 10 км-ге созылған, солтүстік-шығысында 1341 метр, ал басқа жерлерде 1219 метр биіктікте орналасқан. Жанартаудан бастау алған өзендер үш негізгі өзен жүйесіне құяды: солтүстік және солтүстік-батыстағы Тутл өзені, батыстағы Калама өзені және оңтүстік және шығыстағы Льюис өзені. Өзендер мол жаңбыр мен қар суымен толысады. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері жоғары, ал таудың жоғарғы беткейлеріндегі қар қалыңдығы 5 метрге жетеді. Льюис өзені гидроэлектр энергиясын өндіру үшін үш бөгетпен қоршалған. Жанартаудың оңтүстік және шығыс жақтарынан су ағысы жоғарыдағы су қоймасына, яғни таудың оңтүстігінде орналасқан Суифт су қоймасына құйылады. Сент-Хеленс тауы Вашингтон штатының Скамания округінде орналасқанымен, тауға баратын жолдар батысқа қарай Каулиц округі мен солтүстікке қарай Льюис округі арқылы өтеді. Жергілікті тұрғындар Спирит Лейк Мемориалдық тас жолы деп атайтын 504 мемлекеттік тас жолы, таудың батысына қарай 55 км жердегі 49-шығыс шығу орнындағы 5-ші мемлекетаралық автомобиль жолымен жалғасады. Солтүстік-оңтүстік бағытындағы магистраль Касл-Рок, Лонгвью және Келсо қалаларының жағалау бойымен Каулитц өзені арқылы өтеді және оңтүстік-батысқа қарай 80 шақырымнан аз жерде орналасқан Ванкувер (Вашингтон) және Портленд (Орегон) қалаларынан өтеді. Жанартауға ең жақын қауым – Кугар, Вашингтон, Льюис өзенінің аңғарында, шыңның оңтүстік-оңтүстік-батысына қарай 18 км жерде орналасқан. Гиффорд Пиншот ұлттық орманы Сент-Хеленс тауын қоршап тұр.
Shoestring, Swift, Dryer, Toutle, and Talus. Of these eleven, only the Shoestring Glacier revived somewhat post eruption. The peak rose more than 5000 feet (1524 m) above its base, where the lower flanks merge with adjacent ridges. The mountain is 6 mile (10 km) across at its base, which is at an elevation of 4400 feet (1341 m) on the northeastern side and 4000 feet (1219 m) elsewhere. At the pre eruption tree line, the width of the cone was 4 mile (6 km). Streams that originate on the volcano enter three main river systems: The Toutle River on the north and northwest, the Kalama River on the west, and the Lewis River on the south and east. The streams are fed by abundant rain and snow. The average annual rainfall is , and the snowpack on the mountain's upper slopes can reach 16 feet (5 m). The Lewis River is impounded by three dams for hydroelectric power generation. The southern and eastern sides of the volcano drain into an upstream impoundment, the Swift Reservoir, which is directly south of the volcano's peak. Although Mount St. Helens is in Skamania County, Washington, access routes to the mountain run through Cowlitz County to the west, and Lewis County to the north. State Route 504, locally known as the Spirit Lake Memorial Highway, connects with Interstate 5 at Exit 49, 34 mile (55 km) to the west of the mountain. That north–south highway skirts the low lying cities of Castle Rock, Longview and Kelso along the Cowlitz River, and passes through the Vancouver, Washington–Portland, Oregon metropolitan area less than 50 mile (80 km) to the southwest. The community nearest the volcano is Cougar, Washington, in the Lewis River valley 11 mile (18 km) south southwest of the peak. Gifford Pinchot National Forest surrounds Mount St. Helens.
Кратерлік мұздық және басқа жаңа тау жыныстары мұздықтары
1980–1981 жылдың қысында жаңа мұздық пайда болды. Қазір ресми түрде Кратер мұздығы деп аталады, бұрын Тулутсон мұздығы деп белгілі болған. Кратер қабырғаларының көлеңкесінде орналасқан және мол қар жауын мен қайталама қар көшкіндерімен қоректенген ол жылдам өсті (қалыңдығы жылына 4 метрге дейін). 2004 жылға қарай, оның ауданы шамамен 0,36 шаршы миль (1 км²) құрады және күмбезбен бөлініп, батыс және шығыс бөліктерге жіктелді. Әдетте, жаздың аяғында мұздық кратер қабырғаларынан құлаған тастар мен жанартау шығарылымдарынан түскен күлдің әсерінен қараңғы түске енеді. 2006 жылғы мәліметтерге сәйкес, мұздың орташа қалыңдығы 91 метр, ал максималды қалыңдығы 198 метрді құрады, бұл Рейньер тауындағы көміртек мұздығынан кем емес. Мұздың барлығы 1980 жылдан кейін пайда болған, бұл мұздықты геологиялық тұрғыдан өте жас етеді. Дегенмен, жаңа мұздықтың көлемі 1980 жылға дейінгі барлық мұздықтардың жалпы көлемімен шамалас. 2004 жылдан бастап, жанартаулық белсенділік мұздық бөліктерін ығыстырып, жаңа жанартаулық күмбездердің өсуімен бірге жоғары көтерді. Бұрын жарықтарсыз болған мұздықтың беті, кратер еденінің қозғалысынан туған жарықтар мен серактармен толыққан хаотикалық мұздықтар жиынтығына айналды. Жаңа күмбездер Кратер мұздығын шығыс және батыс бөліктерге бөліп тастады. Жанартаулық белсенділікке қарамастан, мұздықтың ұштары алға жылжыды, батыс бөлігінде шамалы, ал көлеңкелі шығыс бөлігінде айқын ілгерілеу байқалды. Ілгері жылжудың нәтижесінде, 2008 жылдың мамыр айының соңында мұздықтың екі бөлігі бірігіп, лава күмбездерін толығымен қоршады. Сонымен қатар, 2004 жылдан бері Кратер мұздығының үстінде кратер қабырғаларында жаңа мұздықтар пайда болды, олар тас пен мұзды төменгі бетіне жеткізеді; Кратер мұздығының шығыс бөлігінің солтүстігінде екі тас мұздық орналасқан.
Климат
Сент-Хеленс тауында альпілік тундра климаты басымырақ.
Геология
Сент-Хеленс тауы Каскадтар жанартау провинциясының бір бөлігі болып табылады, бұл доға тәрізді жолақ оңтүстік-батыстағы Британ Колумбиясынан Солтүстік Калифорнияға дейін созылып, Тынық мұхитының жағалауына шамамен параллель орналасқан. Каскадтық жанартау провинциясының астында тығыз мұхиттық плита Солтүстік Америка плитасының астына батып кіреді; геологияда бұл процесс субдукция деп аталады. Мұхиттық плита құрлықтық плитаның астында Жердің ішкі қабатына тереңдей түскенде, жоғары температура мен қысым нәтижесінде қатты тау жыныстарының минералдарында сақталған су молекулалары босап шығады. Суперкритикалық су субдукцияланатын плитаның үстіндегі серпімді мантияға көтеріліп, мантияның бір бөлігінің еруіне себеп болады. Осылай пайда болған жаңа магма ең аз қарсылық көрсететін жолмен, жарықтар мен жарылымдар арқылы, сондай-ақ қоршаған тау жыныстарын еріту арқылы қабық арқылы жоғары көтеріледі. Еріген қабықтың қосылуы магманың геохимиялық құрамын өзгертеді. Еріген массаның бір бөлігі Жер бетіне қарай көтеріліп, жарылысқа ұшырап, субдукция аймағының үстінде Каскадтық жанартау доғасын құрайды. Мантиядан келген магма жанартаудың астындағы екі камерада жинақталған: біреуі жер бетіне жақын, екіншісі шамамен тереңде. Төменгі камера Адамс тауымен және Үндістан аспаны жанартаулық алаңымен ортақ болуы мүмкін.
Эруптивтiк белсенділіктің ата-бабалық кезеңдері
Сент-Хеленс тауының ертедегі жанартаулық белсенділігінің кезеңдері "Апи Каньон кезеңі" (шамамен 40,000–35,000 жыл бұрын), "Кугар кезеңі" (шамамен 20,000–18,000 жыл бұрын) және "Свифт Крик кезеңі" (шамамен 13,000–8,000 жыл бұрын) деп аталады. Біздің заманымыздан бұрын шамамен 2500 жылдан бері қазіргі кезең "Рух көлі кезеңі" деп аталады. "Рух көлі" кезеңіне дейінгі кезеңдер жиынтығы "ата-бабалар кезеңдері" деп белгіленеді. Ата-бабалар және қазіргі кезеңдер негізінен шығарылған лаваның құрамымен ерекшеленеді; ата-бабалар лавасы дацит пен андезиттің ерекше қоспасынан тұрады, ал қазіргі лава өте алуан түрлі (оливин базальтынан андезит пен дацитке дейін). Бұл жанартаулық белсенділік шамамен б.з.д. 1600 жылға дейін жалғасты және қазіргі Рейнир тауы ұлттық паркіне 50 миль (80 км) қашықтықтағы материалдың терең шөгінділерін қалдырды. Іздер Альберта провинциясындағы Банф ұлттық паркіне дейін солтүстік-шығысқа қарай және Орегон штатының шығысына дейін оңтүстік-шығысқа қарай табылған. Шығыс күмбезінің қалыптасуына дейін жарылыс болған.
Калама және Гоат тауларының атылу кезеңдері
Шамамен 700 жыл бойы тыныш тұрған бұл жер 1480 жылы, көп мөлшерде ақшыл сұр дацит пен күлді шығара бастаған кезде бұзылып, Калама дәуірі басталды. 1480 жылы болған жарылыс 1980 жылғы 18 мамырда болған жарылыстан бірнеше есе үлкен болды. 1482 жылы 1980 жылғы жарылысқа шамалас тағы бір ірі жарылыс болғаны белгілі. Жарылыс ошағы, көрінеу, солтүстік-шығыс беткейіндегі «Ешкі тастары» маңында немесе оның жанында орналасқан. Сәуірдің соңына қарай таудың солтүстік жағы көтеріле бастады. 18 мамырда 5.1 магнитудалы екінші жер сілкінісі таудың солтүстік беткейінің ауқымды құлауына әкелді. Бұл – тарихқа енген ең ірі қиыршық тас лавинасы. Сент-Хеленс магмасы ірі масштабты пирокластикалық ағынға айналып, 596 шаршы километр аумақтағы өсімдіктер мен ғимараттарды жайпап тастады. Атмосфераға 1,5 миллион тоннадан астам күкірт диоксиді шығарылды. Вулканизмнің жарылыс индексі бойынша жарылыс 5 баллмен бағаланып, Плиниандық жарылыс ретінде жіктемеленді. Сент-Хеленстің солтүстік беткейінің құлауы мұз, қар және сумен қосылып, лахар (вулкандық лай ағыны) құрады. Лахарлар Тутл және Коулиц өзендерімен көп шақырымға ағылып, көпірлер мен орман шаруашылығы лагерлерін қиратты. Лай ағындарымен 27 шақырым оңтүстікке қарай Колумбия өзеніне материалдың барлық көлемі жеткізілді. Күл бұлты орташа жылдамдықпен шығысқа қарай жылжып, түске қарай Айдахо штатына жетті. Ертеңіне Эдмонтон (Альберта провинциясы, Канада) қаласында көліктер мен үйлердің шатырларынан жарылыстан қалған күл табылған. 18 мамыр күні сағат 17:30-да күлдің тік жотасы төмендеді, ал түнде және келесі бірнеше күн бойы одан да аз күшті жарылыстар жалғасты. 18 мамыр күнгі Сент-Хеленс жарылысы 24 мегатонна жылу энергиясын бөліп шығарды және материалдың белгілі бір көлемін шығарды. Таудың солтүстік жағының алынып тасталуы Сент-Хеленстің биіктігін шамамен 396 метрге (1300 фут) төмендетті және ені және тереңдігі 635 метр (2084 фут) болатын кратерді қалдырды, оның солтүстік жағы үлкен жарықпен ашық болды. Жарылыстан 57 адам, 7000-ге жуық ірі аң (бұғы, қабан, аю) және шамамен 12 миллион балық (балық шаруашылығынан) қаза тапты.
2004-2008 жылдардағы қызмет
Магма 2004 жылдың 11 қазанында жанартау бетіне жетті, нәтижесінде, қазіргі күмбездің оңтүстік жағында жаңа лава күмбезі қалыптасты. Бұл жаңа күмбез 2005 жыл бойы және 2006 жылға дейін өсе берді. Бірнеше уақытша құбылыстар байқалды, мысалы, "уайлбек" деп аталған лава тірегі, ол төмендегі магма қысымымен сығылып шығарылған қатты магманың ұзын тізбектерінен тұрды. Бұл құбылыстар нәзік болды және пайда болғаннан кейін көп ұзамай қирады. 2005 жылдың 2 шілдесінде "уайлбек" тірегінің ұшы сынды, нәтижесінде тас құлатылып, бірнеше жүз метр биікке күл мен шаң көтерілді. Сент-Хеленс тауы 2005 жылдың 8 наурызында Сиэтлден көрінетін 36000 фут (10973 м) биіктіктегі бу мен күлдің атқылауын көрсетті. Бұл салыстырмалы түрде шағын жарылыс, күмбездің құрылысымен байланысты қысымды босату болды. Жарылысқа 2,5 дәрежелі жер сілкінісі сүйемдеді. Күмбезден пайда болған тағы бір ерекшелік – "қанат" немесе "тақта" деп аталды. Футбол алаңының жартысына жуық көлемдегі үлкен, салқындаған жанартау тасы күніне 6 футқа (2 м) дейін жоғары итеріліп тұрды. 2006 жылдың маусым айының ортасында тақта жиі тас құлату арқылы қирап жатты, бірақ ол әлі де сығылып шығып жатқан еді. Күмбездің биіктігі 7550 фут (2301 м) құрады, бұл 2005 жылдың шілдесінде "уайлбек" тірегі құлаған кездегі биіктіктен төмен болды. 2006 жылдың 22 қазанында сағат 13:13-те (PST) 3,5 дәрежелі жер сілкінісі 7-ші тіректі қиратты. Лава күмбезінің құлауы мен лавасы кратердің батыс жиегінен 2000 фут (610 м) биіктікке күлдің атқылауын тудырды, ал күлдің атқылауы тез тарады. 2006 жылдың 19 желтоқсанында конденсацияланған будың үлкен ақ тірегі байқалды, бұл кейбір БАҚ өкілдерін кішкентай жарылыс болды деп ойлануға итерді. Алайда, USGS-тің Каскадтар жанартау обсерваториясы ешқандай маңызды күл атқылауын хабарламады. Жанартау 2004 жылдың қазанынан бері үздіксіз жарылыс күйінде болды, бірақ бұл жарылыс көбінесе кратердегі күмбезді құрастыратын лаваның біртіндеп сығылып шығуынан тұрды. 2008 жылдың 16 қаңтарында лава күмбезінің үстіндегі жарықтан бу шыға бастады. Бұл жер сілкінісінің белсенділігі 2004 жылдан бері ең жоғары деңгейде болды. Ғалымдар кратердегі және таудың беткейлеріндегі жұмыстарды тоқтатты, бірақ үлкен жарылыс қаупі төмен деп саналды. Қаңтар айының соңында жарылыс тоқтады, лава күмбезінен лава сығылып шығар іске аспады. 2008 жылдың 10 шілдесінде жарылыс тоқтағаны анықталды, вулкандық белсенділік болмағаннан кейін алты айдан астам уақыт өтті.
Болашақтағы қауіптер
Сент-Хеленс тауының болашақ жарылыстары 1980 жылғы жарылыстан да ірі болуы мүмкін.
Экология
Сент-Хеленс тауының бұзылмаған жағдайдағы беткейлері Батыс Каскад таулы жотасының экорегионында жатыр. Бұл экорегионда жауын-шашын көп; Жыл сайынғы орташа жауын-шашын мөлшері Spirit көлінде құрайды. Бұл жауын-шашын батыс гемолока, Дуглас шыршасы және батыс қызыл кедрінен тұратын тығыз орманды қолдаған. Одан жоғары, бұл орман Тынық мұхитының күміс шыршасымен басым болған. Соңында, ағаш шегінен төмен орман тау гемолокасы, Тынық мұхитының күміс шыршасы және Аляска сары кедрінен тұрды.
Эрупциядан туындаған экологиялық бұзылу
Сент-Хеленс тауының атқылауы басқа кез келген атқылаудан гөрі көбірек экологиялық зерттеулерге түсті, себебі бұзылу туралы зерттеулер атқылаудан кейін бірден басталды және атқылау жақын маңайды толығымен жойған жоқ. Жанартау атқылауына экологиялық жауап туралы жарияланған мақалалардың жартысынан астамы Сент-Хеленс тауындағы зерттеулерге негіделген. Сент-Хеленс тауының зерттеулерінен туындаған ең маңызды экологиялық ұғым – биологиялық мұра. Биологиялық мұралар – қатаң бұзылыстан аман қалғандар; олар тірі болуы мүмкін (мысалы, күл төгілуінен немесе пирокластикалық ағыннан аман қалған өсімдіктер), органикалық қалдықтар немесе бұзылуға дейін сақталған биотикалық үлгілер. Бұл биологиялық мұралар бұзылудан кейінгі экологияның қайта орналасуына зор ықпал етеді. 1980 жылғы атқылаудан әр трофикалық деңгейдегі кейбір түрлер аман қалды, бұл азық тізбектерін салыстырмалы түрде жылдам қалпына келтіруге мүмкіндік берді. Ірі түрлердің өлім-жітім көрсеткіші жоғары болды, соңында барлық ірі сүтқоректілер аймаққа қайта оралды. Азыққа қол жеткізбеу салдарынан, келесі онжылдықтарда көптеген бұғылар қыста аштықтан өлді. 2014 жылға қарай тау ешкілерінің саны 65-ке жетті. 2015 жылы олардың саны 152-ге жетті. Тау ешкілері Ковлиц тайпасы үшін мәдени маңызға ие, олардың мүшелері тауда қалған ешкі жүнін жинап алып, пайдаланған.
Жергілікті тайпалар үшін маңызы
Американың жергілікті халықтарының әңгімелерінде Сент-Хеленс тауының және басқа да Каскад жанартауларының атқылауларын түсіндіретін көптеген әңгімелер бар. Олардың ең танымалдары – Кликкитат тайпасының «Құдайлар көпірі» атты әңгімесі. Әңгімеде барлық құдайлардың басшысы және оның екі ұлы Пахто (сонымен қатар Кликкитат деп те аталады) және Уайист, Колумбия өзенінен алыс солтүстіктен жайлы қоныстан үшін іздеп келді. Олар қазіргі «Даллес» деп аталатын жерге келді және осындай әдемі жерді ешқашан көрмегендерін ойлады. Ұлдар жер үшін таласып, дауды шешу үшін әкесі қуатты садағынан екі жебені атып жіберді – біреуін солтүстікке, екіншісін оңтүстікке. Пахто солтүстікке ұшқан жебеге ілесіп, сонда қоныстанды, ал Уайист оңтүстікке ұшқан жебеге солай істеді. Содан кейін құдайлардың басшысы Құдайлар көпірін салды, осылайша оның отбасы мерзімді түрде кездесе алатын болды. Жазалау ретінде құдайлардың басшысы оларды өлтіріп, олар құлаған жерде үлкен тауларға айналдырды. Басын мақтанышпен көтеріп тұрған Уайист бүгінде Худ тауы деп аталатын жанартауға айналды. Басын сүйіктісіне қарай иілген Пахто Адамс тауына айналды. Әдемі Лоувит Сент-Хеленс тауына айналды, Кликкитаттар үшін ол Лувала Клоуг деп аталады, олардың тілінде бұл «түтін немесе от тауы» дегенді білдіреді (Сахаптин тайпасы тауды Лоувит деп атайды). Тау бұл жерде тұратын Каулитц және Якама тайпалары үшін де қасиетті. Олар ағаштардың шегінен жоғары орналасқан аймақты ерекше рухани маңызды деп санайды, ал тау (олар оны «Lawetlat'la» деп атайды, шамамен «түтін шығарушы» деп аударылады) олардың жаратылыс мифологиясында және кейбір әндері мен рәсімдерінде маңызды орын алады. Оның мәдени маңызын мойындау үшін таудың (шамамен Лоувит жолымен шектелген) үсті Тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілген. Таудың басқа аймақтық тайпалық атаулары: Жоғарғы Чехалис тайпасынан «nšh'ák'w» («су ағып тұрған»), және Кикшт тайпасынан «aka akn» («қар тауы»). Бұл атаулар Дискавери кемесі Колумбия өзенінің сағасына жеткенде пайда болды. Көп жылдар өткен соң, зерттеушілер, саудагерлер және миссионерлер аймақта жанартаудың атқылауы туралы хабар алды. Геологтар мен тарихшылар кейіннен 1800 жылы атқылау болғанын анықтады, бұл 57 жылдық Ечки Рокс атқылау кезеңінің басталуын білдірді (геология бөліміне қараңыз).
Еуропалық отарлау және аймақты пайдалану
1835 жылғы наурыз айында вулканның атқылауын алғаш рет сырттан келген куәгер растады, ол – Хадсон Бэй компаниясының қызметкері Мередит Гэрднер, Форт Ванкуверде орналасқан. 1842 жылдың күзінің соңында немесе қысының басында, жақын жердегі еуропалықтар мен миссионерлер «Ұлы атқылау» деп аталатын оқиғаны көрді. Бұл шағын көлемді атқылау үлкен күл бұлттарын құрады, және 15 жыл бойы әлсіз жарылыстар жалғасты. Егер атқылау бір күн кейін, жексенбіде емес, ағаш кесушілер жұмыс істеп жатқанда болғанда, қаза болғандар саны әлдеқайда көп болуы мүмкін еді. 83 жастағы Гарри Р. Трумэн, «Спирит Лейк» пансионатын басқарған және 1929 жылдан бері таудың жанында тұрған, жақын арадағы атқылауға қарамастан, эвакуацияланбау туралы шешім қабылдады, бұл жергілікті биліктің көптеген өтініштеріне қарамастан, көптеген БАҚ назарын аударды. Оның денесі атқылаудан кейін табылған жоқ. Атқылаудың тағы бір құрбаны – 30 жастағы вулканолог Дэвид А. Джонстон болды, ол жақын жердегі Колдвотер Риджде орналасқан. Пирокластикалық ағын оның орнына тигенге дейін бірнеше сәт бұрын Джонстон радио арқылы соңғы сөздерін жеткізді: «Ванкувер! Ванкувер! Міне, соңғысы!» Джонстонның денесі де табылмады. АҚШ президенті Джимми Картер келген зиянды қарап, былай деді: «Біреулер бұл аймақ айға ұқсайды деді. Бірақ, көктегілерге қарағанда, ай гольф алаңына көбірек ұқсайды». Сиэтлдік режиссер Отто Зайбер басқаратын кинотоп 23 мамырда Сент-Хеленске құлауды бейнелеу үшін тікұшақпен түсірілді. Алайда, олардың компастары дөңгеленіп, олар тез жоғалып кетті. 25 мамырда тағы бір атқылау болды, бірақ кинотоп аман қалды және екі күннен кейін Ұлттық гвардияның тікұшақ пилоттары құтқарып алды. Олардың «Сент-Хеленс тауының атқылауы» атты фильмі кейіннен танымал деректі фильмге айналды. Атқылау жанартаудың жанындағы ғана емес, одан тыс аймақтарға да кері әсер етті. Күлдің салдарынан Шығыс Вашингтондағы ауыл шаруашылығына шамамен 100 миллион долларлық зиян келді. 1980 жылы алма мен бидай өнімділігі жоғары болды, мүмкін, күл топырақтағы ылғалды сақтауға көмектескендіктен. Күл сонымен қатар табыс көзіне айналды: ол жасанды асыл тас гелениттің, немесе керамикалық глазурьдің шикізаты ретінде қолданылды, немесе туристік сувенир ретінде сатылды.
The eruption also had positive impacts on society. Apple and wheat production were higher in the 1980 growing season, possibly due to ash helping to retain moisture in the soil. The ash was also a source of income: it was the raw material for the artificial gemstone helenite, or for ceramic glazes, or sold as a tourist curio.
Қорғау және кейінгі тарихы
1982 жылы президент Рональд Рейган мен АҚШ Конгресі Сент-Хеленс тауының Ұлттық жанартау монументін құрды, ол таудың айналасындағы және Гиффорд Пиншот Ұлттық орман ішіндегі аумақ. 1980 жылғы жарылыстан кейін, аймақ табиғи күйіне бірте-бірте оралуына рұқсат етілді. 1987 жылы АҚШ Орман шаруашылығы қызметі тауға шығуға қайтадан рұқсат берді. Ол 2004 жылға дейін ашық болды, содан кейін жаңа белсенділік таудың айналасындағы аумақтың жабылуына себеп болды (толықрақ мәліметтер үшін жоғарыдағы Геологиялық тарих бөлімін қараңыз). Бұрын күніне 100-ге дейін рұқсат алған альпинистерге таудың шыңына көтерілуге мүмкіндік берген Монитор қырқасы жолы тоқтатылды. 2006 жылдың 21 шілдесінде тау альпинистерге қайтадан ашылды. 2010 жылдың ақпан айында бір альпинист кратер шетінен құлап қаза тапты. 2023 жылдың 14 мамырында АҚШ Орман шаруашылығы қызметі "Оңтүстік Холдвотер сығасы" деп атаған балшық және құм ағыны Вашингтон штатының 504 тас жолындағы 85 фут (26 м) биіктіктегі Рух көлі шығыс көпірін қиратты және Джонстон Ридж обсерваториясына жолдың жабылуына әкелді. Сығадан кейінгі айда Қалдық су көліне және жаяу жолдарына кіру жабылып, ашылып отыратын еді.
Тау-кен және демалыс
Сент-Хеленс тауы – бастаушы және тәжірибелі альпинистер үшін танымал бағыт. Шыңға жыл бойы көтеріледі, алайда көктемнің соңынан күздің басына дейін көтерілу жиілеу. Барлық маршруттар тік және қиын өңірлерді қамтиды. 1987 жылдан бері альпинистерге рұқсат жүйесі қолданылып келеді. Сент-Хеленс тауының беткейлерінде 4800 футтан (1463 м) биікке көтерілетін әрбір адамға жыл бойы альпинизм рұқсаты қажет. Жылы айларда стандартты жаяу және альпинизм маршруты – Монитор қырқасы жолы, ол Альпинистер лагерінен басталады. Бұл жаздағы ең көп трафикке ие маршрут, кратер жиегіне жету үшін шамамен 5 миль (8 км) қашықтықты және 4600 фут (1402 м) биіктікті басып өту қажет. Көтерілу қиын болғанымен, ол техникалық емес және кейбір қиындықтарды қамтиды. Көптеген альпинистер саяхатын 7-12 сағат ішінде аяқтайды. Құрт ағыны маршруты Сент-Хеленс тауындағы стандартты қысқы маршрут саналады, себебі ол шыңға ең тікелей жол. Маршруттың бастапқы нүктесінен шыңға дейін шамамен 6 миль (10 км) қашықтықта 5700 фут (1737 м) биіктікке көтеріледі, бірақ Рейньер тауы сияқты басқа Каскад шыңдарына тән техникалық альпинизмді қажет етпейді. Маршруттың аты оны қоршап тұрған лава ағындарынан шыққан. Бұл маршрутқа Марбл Маунтин қар паркі және Свифт шаңғы жолы арқылы қол жеткізуге болады. Қазір таудың айналасын Лоувит жолымен кезең-кезеңмен айналып өтуге болады. Жолдың солтүстік бөлігі, батыстағы Оңтүстік Форк Тутл өзенінен шығыстағы Уинди асуына дейін, кемпинг, велосипед тебу, үй жануарлары, от жағу және жолдан тыс саяхаттарға тыйым салынған шектеулі аймақ болып табылады. 2008 жылдың 14 сәуірінде Орегон штатының Дамаск қаласынан келген қар мотоцикліші Джон Слемп, ұлымен жанартауға саяхат жасағанда, қар жиегінің күйреуінен 1500 фут кратерге құлап түсті. Ұзақ құлауға қарамастан, Слемп жеңіл жарақаттармен аман қалды және кратер қабырғасының табанында тоқтағаннан кейін жүре алды, оны тау құтқару тікұшағы құтқарып алды. Вашингтон штатының саябақтары басқаратын келушілер орталығы Сент-Хеленс тауынан батысқа қарай 30 миль (48 км) жерде орналасқан Сильвер-Лейк қаласында орналасқан. Көрмеге вулканның үлкен моделі, сейсмограф, театрлық бағдарлама және ашық табиғат жолы кіреді.