Кіріспе

Аяқпен қамшылау, фаланга/фалака немесе бастинадо – адамның жалаңаш аяғының табанына соққы беру арқылы ауырсыну мен қорлау тудыру әдісі. Көптеген қамшылау түрлерінен айырмашылығы, бұл жазаның мақсаты құрбандықты жарақаттау емес, көбінесе қатты ауырсыну сезімдерін келтіру болып табылады. Соққылар көбінесе жеңіл таяқ, түйінді арқан немесе қамшымен беріледі. Бастинадо қолданылатын құралға байланысты аяқ (көтеріңкі) таяқ немесе табан таяқ деп те аталады. Немец тіліндегі термині – бастонад, ол итальян тіліндегі bastonata (таяқпен соғу) сөзінен шыққан. Бұрын бұл Sohlenstreich (табанды соғу) деп те аталатын. Қытай тіліндегі термині – dǎ jiǎoxīn (打脚心 / 打腳心).

Шолу

Бастинадоның Еуропадағы алғашқы нақты анықталған жазба деректемесі 1537 жылға, ал Қытайда 960 жылға дейін жетеді. Бастинадоға сілтемелер Киелі кітапта да кездесуі мүмкін (Нақыл сөздері 22:15; Леуілер 19:20; Ескі өсиет 22:18), бұл осы тәжірибені ежелгі заманнан бері қолданғандығын көрсетеді. Бастинадо үшінші рейх дәуірінде қолданылған. 1950 жылдарға дейін Германия мен Австрияның бірнеше мекемелерінде осы тәжірибе сақталған.

Өңірлік

Аяқпен қамшылау 1950 жылға дейін Орталық Еуропаның түрлі мекемелерінде, әсіресе Германия аумақтарында тәртіптік жаза ретінде кең таралған. Нацистік кезеңде ол неміс жаза орындарында және еңбек лагерлерінде жиі қолданылды. Бұл жазалау шарасы оккупацияланған аймақтарда, әсіресе Дания мен Норвегиядағы халыққа да қолданылды. Бастинадо әлі де әлемнің бірнеше елінің жаза орындарында қолданылып келеді. 1967 жылы жасалған сауалнама бойынша грек түрмелеріндегі тұтқындардың 83 пайызы бастинадоның жиі қолданылатынын мәлімдеді. Ол сондай-ақ наразылық білдірген студенттерге де қолданылды. Испания түрмелеріндегі тұтқындардың 39 пайызы осындай қарым-қатынасқа тап болған. Француздың қауіпсіздік қызметі (Sûreté) оны жақындығын алу үшін пайдаланған. Британдықтар Палестинада, ал француздар Алжирде осы жазаны қолданды. Колониялық Үндістанда салық төлемегендерді жазалау үшін қолданылған.

Қазіргі заман

Аяқпен қамшылау 1974 және 2001 жылдар аралығында Бахрейннің қауіпсіздік қызметкерлері өз азаматтарына жиі қолданған азаптау әдісі болды. Бахрейндегі азаптау туралы көріңіз. Фаланга Зимбабве Республикасы полициясы (ZRP) тарапынан оппозициялық Демократиялық өзгерістер қозғалысы (MDC T және MDC M) партияларымен байланысы бар деген күдікпен ұсталған адамдарға қарсы қолданылады. Эсватинидің премьер-министрі Барнабас Сибусисо Дламини, Оңтүстік Африкалық белсенділерді, олардың елдегі демократия үшін өткен жаппай наразылыққа қатысқандығы үшін жазалау үшін осы азаптау түрін (сипакатан) қолданамын деп мәлімдеді. Бұл әдіс 1979-2003 жылдар аралығында Ирактағы Саддам Хусейннің диктатурасы кезінде қолданылған. Сонымен қатар, Түністістанда қауіпсіздік күштері қолданады. Азапталғандардың суреттерін зерттеудің соңғы нәтижелері көрсетіп тұрғандай, бұл әдіс әлі де бірнеше елде қолданылуда. Аяқпен қамшылау, басқа әдістермен қатар, Ресейде тұтқындарды азаптау үшін бүгінге дейін қолданылып келеді. Аяқпен қамшылау Сауд Арабиясында кең таралған азаптау әдісі болып табылады.

Әдебиетте

Шекспирдің "Сенің қалауыңша" комедиясының V актісінде Тачстоун Уильямға: "Мен сені умен, бастинадомен немесе болатпен аламын" деп қорқытады. Вольфганг Амадей Моцарттың "Серальдан ұрлау" операсының I актісіндегі X сахнасында Осмин Белмонте мен Педрильоны бастинадомен қорқытады: "Sonst soll die Bastonade Euch gleich zu Diensten steh'n." (ағыл. "Немесе бастинадо сізге дереу қызмет етеді."). Моцарттың "Солдат флейтасы" операсының I актісіндегі XIX сахнасында Сарастро Моностатосты аяқ табандарына 77 соққы салуға бұйырады: "He! gebt dem Ehrenmann sogleich/nur sieben und siebenzig Sohlenstreich'." (ағыл. "Дереу сол адама 77 аяқ табанына соққы салыңыз."). Роберт Ирвиннің "Араб түсі" романының 8-таравы, "Климаттық жағдайлар" тақырыбында Сұлтанның көшірмесі табылып, тергеледі. "Оны сөйлету үшін (ауыр бастинадо өлімге алып келеді) жеңіл бастинадомен ұрып-соқты, бірақ ол тез есін жинап, ештеңе айтпады." Марк Твеннің "Шетелдегі бейкүнәлер" кітабының 58-таравында Твеннің серігі Сфинкстің бетінен үлгі алуға барады, ал Твен оны салдары туралы ескерту үшін шейх жібереді: "Мысыр заңдары бойынша ол жасауға тырысқан қылмысқа жаза ретінде түрмеге қамау немесе бастинадо тағайындалады." Анри Шарриердің "Папильон" кітабында автор Ібіліс аралында осы жазаны өзіне тағайындағанын еске алады, содан кейін оны арбамен тасып, аяқ табаны бау-бақша құралдарына сүйеніп жүруге мәжбүр болды. Тони Энтонидің "Тигрді бағындыру" автобиографиясында Никосия орталық түрмесіне қамалғанға дейін Кипр полициясы оны негізінен осы әдіспен азаптап, тергеген. 1970 жылы "Гонзо" журналисі Хантер С. Томпсон Колорадо штатының Питкин округі шерифіне сайлауға сәтсіз үгіт жүргізген кезде, есірткі саудасын жою жоспары туралы былай деді: "Шериф ретінде менің алғашқы әрекетім сот алаңына бастинадо платформасы мен айып тақтасын орнату болады, соның арқасында адал емес есірткі сатушыларын лайықты түрде жазалаймын." Марио Пузоның "Құда әкесі" романында үш сыбайлас үй жөндеушісі Сонни Корлеоне тарапынан "жақсылап бастинадоланды".