Түркиядағы «Әділет партиясы» (Adalet Partisi) – 1960-70жж.ғы маңызды саяси партия. Сүлейман Демирел басшылығымен либералды консервативтік бағытта жұмыс істеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркиядағы бұрынғы саяси партия
Former political party in Turkey
Әділдік партиясы (Adalet Partisi, АП) – 1960 және 1970 жылдары көрнекті болған түрік саяси партиясы. Демократтық партияның мұрагері болған АП-ны Сүлеймен Демирел басқарды, ол алты рет премьер-министр қызметін атқарды және 1980 жылдың 12 қыркүйегіндегі әскери төңкеріс кезінде билікте болды. Түркиядағы барлық басқа саяси партиялармен бірге Әділдік партиясы да төңкерістен кейін дереу таратылды. Кейіннен 1983 жылы "Нағыз жол" партиясы ретінде қайта құрылды. Әділдік партиясы либералды-консервативті партия болды. Ол Кемалистік қағидаларды, парламенттік демократияны және нарықтық экономиканы қолдады. НАТО-ға мүшелікті және Америка Құрама Штаттарымен жақын қарым-қатынасты ысырапсыз демеді.
The Justice Party (Adalet Partisi, AP) was a Turkish political party prominent in the 1960s and 1970s. A descendant of the Democrat Party, the AP was dominated by Süleyman Demirel, who served six times as prime minister, and was in office at the time of the military coup on 12 September 1980. Along with all other political parties in Turkey, the Justice Party was suppressed in the immediate aftermath of the coup. It was subsequently re established as the True Path Party in 1983. The Justice Party was a liberal conservative party. It advocated Kemalist principles, parliamentary democracy and a market economy. It strongly supported membership in NATO and close relations with the United States.
Құру
1960 жылғы төңкерістен кейін Түркияның генералдары бұрынғы үстемдік құрған Демократиялық партияны таратып жіберді. Бірақ, олар бұл партияның қалдырған кең ауқымды халықтық ұйымын толығымен жоя алмады. Демократиялық партияның өкілдері Түркияның ірі қалаларындағы шаруашылық емес елді мекендерде орналасып, жаңадан келген Анатолия мигранттарын партия қатарына жылдам қосты. Осы жаңа партиясыз қалған сайлаушылар блогын қайтару үшін көптеген партиялар пайда болды. Әділет партиясы – зейнеткер генерал Рағып Гүмүшпаланың 1961 жылы құрған осы жаңа демократиялық партиялардың бірі. Ол дереу Демократиялық партияның шапшаң жүйрік ат логотипін қабылдады. Әділет партиясы елдегі, әсіресе батыс аймақтардағы Демократиялық партияның облыстық ұйымдарын біріктіруде тез табысқа ие болды. Жаңа Түркия партиясы болса, бастапқыда Шығыс Түркияда жақсы нәтижелер көрсетті. 1961 жылғы сайлауда демократиядан кейінгі екі партия бірігіп, сайлаушылардың 48,5%-ын алып, оның 34,8%-ы Әділет партиясына тиді. Бірақ, биліктегі генералдар өздері құлатқан бұрынғы тәртіпті жаңа демократиялық үкіметпен алмастыруға рұқсат бермеді. Олардың орнына, 36,7% дауыс жинаған ең ірі партия – Республикалық халық партиясының басшысы Исмет Иненюден коалициялық үкімет құруды сұрады.
With the 1960 coup d'état, Turkey's generals disbanded the formerly dominant Democrat Party. They could not, however, entirely dismantle the vast grassroots organization that this party had left behind. Democrat Party officials were based in many of the squatter neighborhoods in Turkey's larger cities, and would quickly incorporate newly arrived Anatolian migrants into the party's fold. A number of parties soon emerged to reclaim this newly partyless Democrat voting bloc. The Justice Party was one of these neo Democratic parties, first established by retired general Ragıp Gümüşpala in 1961. It immediately adopted the galloping horse logo of the Democrat Party. The Justice Party quickly proved the most successful in consolidating the existing Democrat Party provincial organizations, particularly in the western regions of the country. The New Turkey Party, however, was initially more successful in eastern Turkey. In the 1961 elections, the two post Democrat parties combined to win a very impressive 48.5% of the vote, 34.8% of which went to the Justice Party alone. The ruling generals, however, would not allow for a neo Democrat government to replace the old order they had brought down. Instead they asked İsmet İnönü, whose Republican People's Party was the largest party with 36.7% of the vote, to form a coalition government.
Көтеріліңіз
Инөнүн әртүрлі коалициялары 1964 жылға дейін үкімет құрады, бірақ осы арада Әділет партиясы өсіп, демократтардан кейінгі кіші партиялардың есебінен дауыс жинады. Республикалық Халық партиясының солға қарай бұрылуы әскерилерге Әділет партиясын жағымдырақ бағалауға көмектесті. Осы саяси ахуалда 1963 жылғы жалпыұлттық жергілікті сайлаулар маңыздылыққа ие болды және жаңадан құрылған партияларға қатысты саяси референдум ретінде қарастырылды. Әділет партиясы ақырында жеңіске жетіп, шамамен 46% дауыс жинап, елдегі ең танымал партия ретінде бекітілді. Халықтың қолдауын қамтамасыз еткен Әділет партиясы көшбасшылық мәселесіне назар аударды. 1964 жылы Гүмішпала қайтыс болды, көп ұзамай партия басшысы кім болады деген сұрақ туды. Дәрігер Садеттин Билгич Гүмішпаланың қайтысынан кейін партия президентінің міндетін атқарды және бастапқыда осы лауазымға үміткер болып көрінді. Бірақ түрік баспасөзі Билгичтің беделін түсіріп, оны саяси және діни консервативтікпен айыптады. Партия басшылары оның түрік зиялылары мен, ең бастысы, әскер алдында партияның имиджін құртатынынан алаңдады. Шындығында, әскери мемлекет басшысы Джемаль Гюрсель прогрессивті кандидатты қолдауды бастады – Сүлейман Демирелді. Демирел қарапайым ауылдық отбасынан шыққан және білімі арқасында әлеуметтік сатыдан жоғары көтерілді. Ол АҚШ-та Эйзенхауэр стипендиясы бойынша оқыды, содан кейін американдық көпұлтты құрылыс компаниясында жұмыс істеді. Ол партияның қалаға жаңадан көшіп келген ауыл тұрғындарына, оның қарапайым өмір жолымен және өзіне қол жеткізген адамы ретіндегі беделімен сәйкес келетін. 1964 жылғы желтоқсанда Әділет партиясының ұлттық съезінде Демирел Билгичті партияның бас президенті лауазымына жеңді. Толық билікке келген соң Демирел Инөнүн әлсіз коалициясына қарсы күресті бастады, 1965 жылдың басында оның сенімсіздік дауысын жеңіп алуын қамтамасыз етті. Парламенттегі пікір таластар нәтижесінде 1965 жылғы сайлауда Әділет партиясы шамамен 53% дауыс алып, 240 орынмен көпшілік үкімет құрды. Партия бұл нәтижеге кедейліктен шыққан шағын шаруаларға, шағын сауда және өнеркәсіптік топтарға, сондай-ақ жаңа бай фермерлерге үндеу жасау арқылы қол жеткізді; ол Түркияның салыстырмалы түрде бай батыс провинцияларында, Эгей теңізі жағалауында және Фракияда ең күшті өнер көрсетті. Бұл Әділет партиясының жеңісі Республикалық Халық партиясы үшін тарихи жеңіліс болды, ол 134 орынға ие болып, сайлаушылардың 29% дауысын алып, өзінің саяси тарихындағы ең ауыр жеңіліске ұшырады.
İnönü's various coalitions would form the government until 1964, but in the meantime the Justice Party continued to grow, steadily gaining votes at the expense of the smaller post Democrat parties. The Republican People's Party eventual turn towards left of centre would also help to give the military a somewhat more favorable view of the Justice Party. In this political climate, the 1963 nationwide local elections gained increased importance, and eventually came to be seen as a political referendum on the newly established parties. The Justice Party ultimately emerged as a triumphant winner, winning around 46% of the vote and establishing itself as the most popular party in the country. With its popular appeal well established, the Justice Party turned to issues of leadership. Gümüşpala died in 1964, and questions soon emerged over who would succeed him as the party's leader. Sadettin Bilgiç, a doctor by training, had become acting party president following Gümüşpala's death, and initially emerged as the favorite for the position. But the Turkish press tarnished Bilgiç's reputation, accusing him of political and religious conservatism. Party leaders soon started to worry that he would ruin the party's image with the Turkish intelligentsia and, more importantly, the army. Indeed, the military head of state, Cemal Gürsel, began pushing for a more progressive candidate to take charge Süleyman Demirel. Demirel came from a modest village background, and climbed up the social latter by the way of his education. He had studied in the United States as an Eisenhower fellow and then worked in a US multinational construction company. He appealed to the party's base of newly urbanized rural migrants, who could identify with his modest beginnings and status as a self made man. At the Justice Party's national convention in December 1964, Demirel ultimately defeated Bilgiç for the party's general president post. Once firmly in charge, Demirel began his assault on İnönü's fragile coalition, making sure it failed to win a vote of confidence in early 1965. Parliamentary bickering finally led to the triumphant 1965 elections, in which the Justice Party received nearly 53% of the vote and promptly formed a majority government with 240 seats. The party had achieved this result by appealing to small holder peasants emerging from poverty, small commercial and industrial groups as well as the newly rich farmers; it performed most strongly in the relatively rich western provinces of Turkey, along the Aegean coast and in Thrace. This Justice Party victory was simultaneously a historical loss for the Republican People's Party, which suffered the worst defeat in its political history so far by winning only 134 seats and 29% of the vote.
Құлдырау
Алайда, Әділет партиясының сәттілігі ұзаққа созылмады. Партияның негізгі сайлаушылары болған Анатолиядағы шағын кәсіпорындар Стамбул аймағындағы ірі, заманауи корпорациялармен бәсекелесе алмады. Бұл кәсіпкерлер өздерін алданып қалған сезінетін болды және Әділет партиясынан оңшыл балама партияларға кетіп қалды. Осы уақытта елде солшыл және оңшыл топтар арасындағы қақтығыстар күшейіп, әлеуметтік-саяси жағдай нашарлады, және олардың арасындағы зорлық-зомбылық артты. Демирел түрік элитасында батысқа бағытталған капиталистік ағымның символы болғандықтан, ол радикалды солшылдар мен діни оңшылдардың оңай нысанасына айналды. Партия 1969 жылғы сайлауда жеңіске жетіп, дауыстардың 46,5% -ын алып, 256 орынға ие болды, бірақ жалпы жағдай одан әрі нашарлап, хаостыққа ұшырады. Көшедегі зорлық-зомбылық күшейіп, Түркия экономикасына қауіп төндірді және 1971 жылы әскерилердің тағы бір рет араласуына себеп болды. Билік қайтадан әскерилердің қолына өткен соң, олар Демирелді отставкаға кетуге мәжбүр етті. Әділет партиясы 1973 және 1977 жылдары өткен сайлауларда жеңіске жете алмады, бірақ Демирел 1975 және 1980 жылдар аралығында үш рет премьер-министр болып қызмет етті, бірақ коалициялық үкіметтерде. 1980 жылдың 12 қыркүйегінде әскерилер тағы да төңкеріс жасады, және бұл жолы Демирел мен Әділет партиясын ел саясатынан шеттетуге шешім қабылдады. Ұзақ үзілістен кейін партия 1983 жылы "Нағыз жол" партиясы ретінде қайта құрылды, оның логотипінде шапшаң ат суреті болды. + Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісі Сайлау Дауыстары Орындықтар Статусы # % Рейтингі # ± 1961 3,527,435 34.8 2-ші жаңа 1965 4,921,235 52.9 1-ші 82 1969 4,229,712 46.5 1-ші 16 1973 3,197,897 29.8 2-ші 107 1977 5,468,202 36.9 2-ші 40
The Justice Party's good fortune, however, did not last for long. The small Anatolian enterprises that had formed a key part of the party's constituency couldn't compete with the Istanbul area's large, modern corporations. These entrepreneurs felt betrayed, and defected from the Justice Party to smaller rightist alternatives. Meanwhile, the country suffered through increasing socio political strife, as conflicts between leftist and rightist groups turned increasingly violent. Since Demirel symbolized a pro Western capitalist current in the Turkish establishment, he became an easy target for both the far left and the religious right. The party was still able to win the 1969 elections, carrying 256 seats with around 46.5% of the vote, but the overall situation grew increasingly chaotic. The near constant street violence escalated, threatening the Turkish economy and ultimately provoking the military to intervene once again in 1971. With the power once again firmly in its hands, the military forced Demirel to resign. The Justice Party was not able to win the elections held in 1973 and 1977, but Demirel was able to serve as prime minister three more times between 1975 and 1980, albeit with coalition partners. On 12 September 1980, the military once again staged a coup d'état, and this time banned Demirel and the Justice Party from the country's politics. After an extended pause, the party eventually reemerged as the True Path Party, complete with the galloping horse logo, in 1983. + Grand National Assembly of Turkey Election Votes Seats Status # % Rank # ± 1961 3,527,435 34.8 2nd new 1965 4,921,235 52.9 1st 82 1969 4,229,712 46.5 1st 16 1973 3,197,897 29.8 2nd 107 1977 5,468,202 36.9 2nd 40