Кіріспе
Австрия-Мажарстанның венгрлік аумақтарының ресми атауы – Сент-Стефан тажының жерлері (a Szent Korona Országai), бұл атау Лейта өзенінен тыс жерлерді білдіретін Транслейтния (Transleithania) деген бейресми атаумен де белгілі болды. Бұл аумақтар Австрия-Мажарстанның құрылғаннан бастап (1867 жылғы 30 наурыз) тарағанға дейін (1918 жылғы 16 қараша) барлық уақытында венгрлік аумақтарды құрады. Атау Венгрия Корольдігі үшін символдық маңызы бар Венгрияның Киелі Стефан тажы деп аталатын тарихи тажға сілтеме жасайды. 1868 жылғы хорват-венгрлік келісімнің бірінші бабына сәйкес, бұл аумақ, сонымен қатар Ортағасырлық латын терминологиясына сәйкес Венгрияның Архикорольдігі (Archiregnum Hungaricum) деп аталады, ресми түрде «Венгрия Корольдігінің және Хорватия, Славония және Далмацияның үштік Корольдігінің мемлекеттік бірлестігі» деп анықталды. Далмация іс жүзінде Кислеитияның, империяның австриялық бөлігінің құрамында болғандықтан, Сент-Стефан тажының жерлеріне кірмегенімен, біріккен Хорватия, Славония және Далмациядан тұратын үштік Корольдікті мойындауға бағытталған ұзақ саяси күрестің нәтижесінде атауға енгізілді.
The Lands of the Crown of Saint Stephen (a Szent Korona Országai), informally Transleithania (meaning the lands or region "beyond" the Leitha River), were the Hungarian territories of Austria Hungary, throughout the latter's entire existence (30 March 1867 – 16 November 1918), and which disintegrated following its dissolution. The name referenced the historic coronation crown of Hungary, known as the Crown of Saint Stephen of Hungary, which had a symbolic importance to the Kingdom of Hungary. According to the First Article of the Croatian–Hungarian Settlement of 1868, this territory, also called Arch Kingdom of Hungary (Archiregnum Hungaricum, pursuant to Medieval Latin terminology), was officially defined as "a state union of the Kingdom of Hungary and the Triune Kingdom of Croatia, Slavonia and Dalmatia". Though Dalmatia actually lay outside the Lands of the Crown of Saint Stephen, being part of Cisleithania, the Austrian half of the empire, it was nevertheless included in its name, due to a long political campaign seeking recognition of the Triune Kingdom, which consisted of a united Croatia, Slavonia and Dalmatia.
Транслейтния
Транслейтния (Lajtántúl, Transleithanien, , Zalitawia, ,) – қасиетті Стефанның Тажының жерлеріне берілген бейресми атау. Латынша Transleithania атауы империяның Лейта (немесе Лайта) өзенінен "арғы" (trans) жатқан бөліктерін білдірді, себебі оның көп бөлігі сол өзеннің шығысында – австриялықтардың көзқарасынан, "арғы" жағында орналасқан. Кислейтния, Галиция және Далмациямен бірге, қасиетті Рим империясының құрамында болған Габсбургтердің қос монархиясының жерлері Лейта өзенінің батысында ("осы" жағында) жатқан. Аймақ қазіргі Словакиядағы Карпат тауларының қисығынан басталып, Хорватияның Адриатика теңізі жағалауына дейін созылған. Транслейтанияның астанасы Будапешт қаласы болды.
Корольдік жерлер
1867 жылғы Аустрия-Мажар келісімінен кейін Транслейтния Венгрия Корольдігінен (оның ішінде Венгрияның өзі, сондай-ақ бұрынғы Трансильвания княздығы (Эрделий Феделемсегі) және бұрынғы Сербия воеводствосы мен Темешвар Банаты), ішкі басқару құқығына ие Хорватия-Славония Корольдігі және Риека (Фюме) еркін портынан тұрды. Әскери шекара 1873–1882 жылдары жойылғанға дейін жеке басқарылды, содан кейін Венгрия Корольдігі мен Хорватия-Славония Корольдігіне қосылды.
Тарих
1867 жылғы Компромисс, екі монархия құрғандықтан, Мажарстан үкіметіне Мохач шайқасынан бері ешқашан болмағандай дербес ішкі істерді басқару құқығын берді (4-суретті қараңыз). Дегенмен, жаңа үкімет ауыр экономикалық мәселелермен және этникалық азшылықтардың наразылығының күшеюімен бетпе-бет келді. Бірінші дүниежүзілік соғыс Австрия-Мажарстанның тарауына әкелді, ал соғыстан кейін Буда мен Пешт қалаларында (1872 жылы Буда мен Пешт қалалары бірігіп Будапешт болды) бірқатар үкіметтер, оның ішінде коммунистік режим билікке келді.
Конституциялық және құқықтық база
Транслейтания жерлері Австрия императоры Франц Иосиф I-нің Венгрияның апостолдық патшасы және Хорватия мен Славонияның патшасы ретінде билігінде болды. 1916 жылы оның орнын немере інісі император Карл I (Король Карл IV) иеленді. Габсбургтер әулетінен шыққан император тағы да Венгрияның патшасы болды, бірақ келісім елдің ішкі істеріндегі оның билігін қатаң шектеді, ал Венгрия үкіметі өз ішкі істерін басқару құқығын алды. Венгрия үкіметі император тағайындаған премьер-министр мен кабинеттен тұрды, бірақ Венгрия диетасына – тар сайлау құқығымен сайланған екі палаталы парламентке жауапты болды. 18 ақпанда министр-президент граф Гюла Андрасси 1867 жылы Diet отырысын ашты. Бірлескен австро-венгерлік істер сыртқы істер, қорғаныс және қаржы министрліктері арқылы жүзеге асырылды. Министрлер Австрия мен Венгрия парламенттерін білдіретін делегацияларға есеп беретін болды. Императорлық және патшалық армияны қорғаныс министрлігі басқарса да, император олардың бас қолбасшысы болып қала берді, ал неміс тілі әскердегі командалық тіл ретінде сақталды. Келісімде сауда және ақша саясаты, тарифтер, темір жол және тікелей емес салықтар «ортақ» мәселелер ретінде белгіленді, олар он жыл сайын келісілді. Сондай-ақ, Трансильвания Венгрияның құзырына қайтарылды. Франц Иосифтің талабымен 1868 жылы Венгрия мен Хорватия арасында Нагодба келісіміне қол қойылды, ол Хорватияға қасиетті Венгрия жерінде ерекше мәртебе берді. Шындығында, Австрия-Венгрияның бұл бөлігі ресми түрде (1-бап) «Венгрия Корольдігі мен Хорватия, Славония және Далмацияның үштік Корольдігінің мемлекеттік одағы» деп анықталды. Келісім Хорватияның ерекше ерекшелігін мойындады және оған ішкі істерінде автономия берді, ол бұрынғы Хорватия Корольдігінің Саборы (жиналысы) арқылы жүзеге асырылды. Сабор әділет, білім беру және дін мәселелері, сондай-ақ ішкі істер саласында заң шығаруға ішінара құқық алды. Алайда, іс жүзінде бұл автономия өте шектеулі болды. Хорватия Баны енді венгр премьер-министрі ұсынатын және патша тағайындайтын болды. Ортақ саясат салаларына қаржы, валюталық мәселелер, сауда саясаты, почта және темір жол кірді. Хорватия тілі Хорватия үкіметінің ресми тілі болды, ал «ортақ» мәселелерді талқылау кезінде венгр диетасы алдында сөйлейтін хорват өкілдеріне хорват тілінде сөйлеуге рұқсат берілді. Транслейтанияның өз туы болған жоқ. Нагодбаға сәйкес (62 және 63-баптар), барлық бірлескен хорват және венгр істерінде Хорватия мен Венгрияның белгілері қолданылуы керек еді. Мысалы, Венгрия мен Хорватияның бірлескен парламенті отырыс өткізген кезде, Хорватия және Венгрия тулары Будапешттегі парламент ғимаратында бірге көтерілді. Венада, Шёнбрунн сарайының алдында Цислейтения үшін қара және сары ту желбіресе, Транслейтания үшін хорват және венгр тулары желбіреген. Вена жылдам жауап берді және Хорватия елтаңбасын қосты. Императорлық және корольдік монархияны реформалауға мүмкіндік болмағандықтан, 1918 жылдың 29 қазанында Хорватия парламенті (Сабор) Загребте хорват жерлерін біріктірді және Австрия мен Венгриямен одақты және барлық байланыстарды тоқтатты (әсіресе 1868 жылғы Нагодбаның 1-бабы), сондай-ақ Словен, хорваттар мен сербтер мемлекетінің Ұлттық кеңесіне қосылуға шешім қабылдады (1918 жылдың 1 желтоқсанында Сербия Корольдігімен бірігіп, Сербтер, хорваттар мен словендер Корольдігін құрды). Фиуме қаласы 1924 жылға дейін Италияға берілгенге дейін қысқа мерзімге ғана Фиуме еркін мемлекеті болды. Банат, Бачка және Бараньядағы оңтүстік венгр округтерінің аумақтары (Теміш округінің батысы, Торонтал округі, Бач-Бодрог округі және Баранья округі) Банат, Бачка және Баранья провинциясы ретінде Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің құрамына кірді. Шарль үмітсіздікке ұшырап, Австрия мен Венгрия арасындағы байланысты жеңілдетуді жақтаған Михайли Каролийді премьер-министр етіп тағайындады. Каролийдің ықпалымен Венгрия парламенті 1918 жылдың 31 қазанында Австро-Венгрия келісімін бұзды. 13 қарашада Карл Венгрияның мемлекеттік құрылымын анықтау құқығын қабылдағанын және Венгрия саясатына қатысу құқығынан бас тартқанын жариялады. Сонымен қатар, ол монархияның венгрлік жартысындағы лауазымды тұлғаларды өзіне адалдық серт беруден босатты. Бұл кейде бас тарту ретінде қарастырылса да, Карл венгр халқы оны еске алған жағдайда терминді пайдаланудан әдейі аулақ болды. Алайда Каролий мен оның үкіметі күтуге дайын болмады; олар 16 қарашада Венгрия Демократиялық Республикасын жариялады. Алайда король Карл IV ешқашан тақтан түспеді, ал 1920 жылдан 1944 жылға дейін номиналды түрде қайта жаңғыртылған Венгрия Корольдігін регент ретінде Миклош Хорти басқарды.
Joint Austro Hungarian affairs were managed through "common" ministries of foreign affairs, defense, and finance. The respective ministers were responsible to delegations representing separate Austrian and Hungarian parliaments. Although the "common" ministry of defense administered the imperial and royal armies, the emperor acted as their commander in chief, and German remained the language of command in the military as a whole. The compromise designated that commercial and monetary policy, tariffs, the railroad, and indirect taxation were "common" concerns to be negotiated every ten years. The compromise also returned Transylvania to Hungary's jurisdiction. At Franz Joseph's insistence, Hungary and Croatia reached a similar compromise in 1868, the Nagodba, giving Croatia a special status in the Lands of the Holy Hungarian Crown. In fact, this half of Austria Hungary was officially defined (art. 1) as "a state union of the Kingdom of Hungary and the Triune Kingdom of Croatia, Slavonia and Dalmatia". The agreement recognized Croatia's distinct identity and granted Croatia autonomy over its internal affairs, exercised by the Sabor (assembly) of the former Kingdom of Croatia. The Sabor gained partial authority to legislate in the areas of justice, education and religious matters, and interior affairs. In practice, however, this autonomy was fairly limited. The Croatian Ban would now be nominated by the Hungarian prime minister and appointed by the king. Areas of common policies included finance, currency matters, commercial policy, the post office, and the railroads. Croatian became the official language of Croatia's government, and Croatian representatives discussing "common" affairs before the Hungarian diet were permitted to speak Croatian. Transleithania did not have its own flag. According to the Nagodba (art. 62 and 63), in all joint Croatian and Hungarian affairs symbols of both Croatia and Hungary respectively had to be used. For instance, whenever the joint Hungarian Croatian Parliament held a session, the Croatian flag and Hungarian flag were both hoisted on the parliament building in Budapest. In Vienna, in front of Schönbrunn Palace, a black and yellow flag was flown for Cisleithania, but both Croatian and Hungarian flags were flown for Transleithania. Vienna responded quickly and included the Croatian coat of arms. Since it was too late to reform the Imperial and Royal monarchy, on 29 October 1918 the Croatian Parliament (Sabor) in Zagreb unified the Croatian lands and ended the union and all ties with Austria and Hungary (particularly Article 1 of the Nagodba of 1868) and decided to join the National Council of the State of Slovenes, Croats and Serbs (on 1 December 1918 it united with the Kingdom of Serbia to form the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes). The city of Fiume became the short lived Free State of Fiume until 1924, when it was ceded to Italy. The territories of the southern Hungarian counties in Banat, Bácska and Baranya (the west of Temes County, Torontál County, Bács Bodrog County and Baranya County) as a Province of Banat, Bačka and Baranja became part of the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes. In desperation, Charles appointed Mihály Károlyi, who advocated looser ties between Austria and Hungary, as prime minister. Under Károlyi's prodding, the Hungarian parliament terminated the Austro Hungarian Compromise as of 31 October 1918. On 13 November, Charles announced that he accepted Hungary's right to determine the form of the state, and relinquished his right to take part in Hungary's politics. He also released the officials in the Hungarian half of the monarchy from their oath of loyalty to him. Although it is sometimes reckoned as an abdication, Charles deliberately avoided using the term in the event the Hungarian people recalled him. However, Károlyi and his government were unwilling to wait; they proclaimed the Hungarian Democratic Republic on 16 November. However, King Charles IV never abdicated, and from 1920 until 1944 the nominally restored Kingdom of Hungary was governed by Miklós Horthy as a regent.