Кіріспе

Австрия-Мажарстанның венгрлік аумақтарының ресми атауы – Сент-Стефан тажының жерлері (a Szent Korona Országai), бұл атау Лейта өзенінен тыс жерлерді білдіретін Транслейтния (Transleithania) деген бейресми атаумен де белгілі болды. Бұл аумақтар Австрия-Мажарстанның құрылғаннан бастап (1867 жылғы 30 наурыз) тарағанға дейін (1918 жылғы 16 қараша) барлық уақытында венгрлік аумақтарды құрады. Атау Венгрия Корольдігі үшін символдық маңызы бар Венгрияның Киелі Стефан тажы деп аталатын тарихи тажға сілтеме жасайды. 1868 жылғы хорват-венгрлік келісімнің бірінші бабына сәйкес, бұл аумақ, сонымен қатар Ортағасырлық латын терминологиясына сәйкес Венгрияның Архикорольдігі (Archiregnum Hungaricum) деп аталады, ресми түрде «Венгрия Корольдігінің және Хорватия, Славония және Далмацияның үштік Корольдігінің мемлекеттік бірлестігі» деп анықталды. Далмация іс жүзінде Кислеитияның, империяның австриялық бөлігінің құрамында болғандықтан, Сент-Стефан тажының жерлеріне кірмегенімен, біріккен Хорватия, Славония және Далмациядан тұратын үштік Корольдікті мойындауға бағытталған ұзақ саяси күрестің нәтижесінде атауға енгізілді.

Транслейтния

Транслейтния (Lajtántúl, Transleithanien, , Zalitawia, ,) – қасиетті Стефанның Тажының жерлеріне берілген бейресми атау. Латынша Transleithania атауы империяның Лейта (немесе Лайта) өзенінен "арғы" (trans) жатқан бөліктерін білдірді, себебі оның көп бөлігі сол өзеннің шығысында – австриялықтардың көзқарасынан, "арғы" жағында орналасқан. Кислейтния, Галиция және Далмациямен бірге, қасиетті Рим империясының құрамында болған Габсбургтердің қос монархиясының жерлері Лейта өзенінің батысында ("осы" жағында) жатқан. Аймақ қазіргі Словакиядағы Карпат тауларының қисығынан басталып, Хорватияның Адриатика теңізі жағалауына дейін созылған. Транслейтанияның астанасы Будапешт қаласы болды.

Корольдік жерлер

1867 жылғы Аустрия-Мажар келісімінен кейін Транслейтния Венгрия Корольдігінен (оның ішінде Венгрияның өзі, сондай-ақ бұрынғы Трансильвания княздығы (Эрделий Феделемсегі) және бұрынғы Сербия воеводствосы мен Темешвар Банаты), ішкі басқару құқығына ие Хорватия-Славония Корольдігі және Риека (Фюме) еркін портынан тұрды. Әскери шекара 1873–1882 жылдары жойылғанға дейін жеке басқарылды, содан кейін Венгрия Корольдігі мен Хорватия-Славония Корольдігіне қосылды.

Тарих

1867 жылғы Компромисс, екі монархия құрғандықтан, Мажарстан үкіметіне Мохач шайқасынан бері ешқашан болмағандай дербес ішкі істерді басқару құқығын берді (4-суретті қараңыз). Дегенмен, жаңа үкімет ауыр экономикалық мәселелермен және этникалық азшылықтардың наразылығының күшеюімен бетпе-бет келді. Бірінші дүниежүзілік соғыс Австрия-Мажарстанның тарауына әкелді, ал соғыстан кейін Буда мен Пешт қалаларында (1872 жылы Буда мен Пешт қалалары бірігіп Будапешт болды) бірқатар үкіметтер, оның ішінде коммунистік режим билікке келді.

Конституциялық және құқықтық база

Транслейтания жерлері Австрия императоры Франц Иосиф I-нің Венгрияның апостолдық патшасы және Хорватия мен Славонияның патшасы ретінде билігінде болды. 1916 жылы оның орнын немере інісі император Карл I (Король Карл IV) иеленді. Габсбургтер әулетінен шыққан император тағы да Венгрияның патшасы болды, бірақ келісім елдің ішкі істеріндегі оның билігін қатаң шектеді, ал Венгрия үкіметі өз ішкі істерін басқару құқығын алды. Венгрия үкіметі император тағайындаған премьер-министр мен кабинеттен тұрды, бірақ Венгрия диетасына – тар сайлау құқығымен сайланған екі палаталы парламентке жауапты болды. 18 ақпанда министр-президент граф Гюла Андрасси 1867 жылы Diet отырысын ашты. Бірлескен австро-венгерлік істер сыртқы істер, қорғаныс және қаржы министрліктері арқылы жүзеге асырылды. Министрлер Австрия мен Венгрия парламенттерін білдіретін делегацияларға есеп беретін болды. Императорлық және патшалық армияны қорғаныс министрлігі басқарса да, император олардың бас қолбасшысы болып қала берді, ал неміс тілі әскердегі командалық тіл ретінде сақталды. Келісімде сауда және ақша саясаты, тарифтер, темір жол және тікелей емес салықтар «ортақ» мәселелер ретінде белгіленді, олар он жыл сайын келісілді. Сондай-ақ, Трансильвания Венгрияның құзырына қайтарылды. Франц Иосифтің талабымен 1868 жылы Венгрия мен Хорватия арасында Нагодба келісіміне қол қойылды, ол Хорватияға қасиетті Венгрия жерінде ерекше мәртебе берді. Шындығында, Австрия-Венгрияның бұл бөлігі ресми түрде (1-бап) «Венгрия Корольдігі мен Хорватия, Славония және Далмацияның үштік Корольдігінің мемлекеттік одағы» деп анықталды. Келісім Хорватияның ерекше ерекшелігін мойындады және оған ішкі істерінде автономия берді, ол бұрынғы Хорватия Корольдігінің Саборы (жиналысы) арқылы жүзеге асырылды. Сабор әділет, білім беру және дін мәселелері, сондай-ақ ішкі істер саласында заң шығаруға ішінара құқық алды. Алайда, іс жүзінде бұл автономия өте шектеулі болды. Хорватия Баны енді венгр премьер-министрі ұсынатын және патша тағайындайтын болды. Ортақ саясат салаларына қаржы, валюталық мәселелер, сауда саясаты, почта және темір жол кірді. Хорватия тілі Хорватия үкіметінің ресми тілі болды, ал «ортақ» мәселелерді талқылау кезінде венгр диетасы алдында сөйлейтін хорват өкілдеріне хорват тілінде сөйлеуге рұқсат берілді. Транслейтанияның өз туы болған жоқ. Нагодбаға сәйкес (62 және 63-баптар), барлық бірлескен хорват және венгр істерінде Хорватия мен Венгрияның белгілері қолданылуы керек еді. Мысалы, Венгрия мен Хорватияның бірлескен парламенті отырыс өткізген кезде, Хорватия және Венгрия тулары Будапешттегі парламент ғимаратында бірге көтерілді. Венада, Шёнбрунн сарайының алдында Цислейтения үшін қара және сары ту желбіресе, Транслейтания үшін хорват және венгр тулары желбіреген. Вена жылдам жауап берді және Хорватия елтаңбасын қосты. Императорлық және корольдік монархияны реформалауға мүмкіндік болмағандықтан, 1918 жылдың 29 қазанында Хорватия парламенті (Сабор) Загребте хорват жерлерін біріктірді және Австрия мен Венгриямен одақты және барлық байланыстарды тоқтатты (әсіресе 1868 жылғы Нагодбаның 1-бабы), сондай-ақ Словен, хорваттар мен сербтер мемлекетінің Ұлттық кеңесіне қосылуға шешім қабылдады (1918 жылдың 1 желтоқсанында Сербия Корольдігімен бірігіп, Сербтер, хорваттар мен словендер Корольдігін құрды). Фиуме қаласы 1924 жылға дейін Италияға берілгенге дейін қысқа мерзімге ғана Фиуме еркін мемлекеті болды. Банат, Бачка және Бараньядағы оңтүстік венгр округтерінің аумақтары (Теміш округінің батысы, Торонтал округі, Бач-Бодрог округі және Баранья округі) Банат, Бачка және Баранья провинциясы ретінде Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің құрамына кірді. Шарль үмітсіздікке ұшырап, Австрия мен Венгрия арасындағы байланысты жеңілдетуді жақтаған Михайли Каролийді премьер-министр етіп тағайындады. Каролийдің ықпалымен Венгрия парламенті 1918 жылдың 31 қазанында Австро-Венгрия келісімін бұзды. 13 қарашада Карл Венгрияның мемлекеттік құрылымын анықтау құқығын қабылдағанын және Венгрия саясатына қатысу құқығынан бас тартқанын жариялады. Сонымен қатар, ол монархияның венгрлік жартысындағы лауазымды тұлғаларды өзіне адалдық серт беруден босатты. Бұл кейде бас тарту ретінде қарастырылса да, Карл венгр халқы оны еске алған жағдайда терминді пайдаланудан әдейі аулақ болды. Алайда Каролий мен оның үкіметі күтуге дайын болмады; олар 16 қарашада Венгрия Демократиялық Республикасын жариялады. Алайда король Карл IV ешқашан тақтан түспеді, ал 1920 жылдан 1944 жылға дейін номиналды түрде қайта жаңғыртылған Венгрия Корольдігін регент ретінде Миклош Хорти басқарды.