Кіріспе
Халид әл-Әзім (خالد العظم; 11 маусым 1903 – 18 қараша 1965) – сириялық саясаткер, бес рет уақытша премьер-министр болған және 1941 жылдың 4 сәуірінен 16 қыркүйегіне дейін ел президенті міндетін атқарушы. Ол Сириядағы ең белгілі саяси отбасылардың бірі – әл-Азм (Алазем немесе Әл-Азем деп те аталады) отбасының мүшесі және Осман империясының дін істері министрінің ұлы.
Khalid al Azm (خالد العظم; 11 June 1903 – 18 November 1965) was a Syrian politician and five time interim Prime Minister, as well as Acting President from 4 April to 16 September 1941. He was a member of one of the most prominent political families in Syria, al Azm (also known as Alazem or Al Azem), and the son of an Ottoman minister of religious affairs.
Мансап
1923 жылы Дамаск университетінің заң факультетін бітіріп, 1925 жылы қала әкімдігіне кірді. Осы кезеңде ол ел бойынша отбасылық иеліктерін белсенді басқарып тұрды. 1930 жылдары француз билігіне қарсы ұлттық біріккен коалициясының жетекші мүшелерімен, болашақ президенттер Хашим әл-Атаси мен Шукри әл-Куватлимен жақын байланыс орнатты. Ол бұрынғысының ұзақ жылдар бойы серігі болды, бірақ соңғысымен жиі дауласып, оны авторитарлыққа бейім деп айыптады. 1941 жылы француздар оны премьер-министр және міндетін атқарушы президент етіп тағайындады, себебі 1939 жылы ұлтшыл Атаси отставкаға кеткеннен кейін лайықты кандидат таба алмады. Бірақ 5 айдан кейін французшыл Тадж әл-Дин әл-Хасанимен ауыстырылды. 1943-1947 жылдары парламент пен үкіметте бірнеше рет қызмет етті. 1945 жылы үкіметтен кетіп, Куватлидің конституцияға өзгеріс енгізу ниетіне қарсы күштерді басқарғандықтан оппозицияның назарына ілікті. Куватли жеңіске жетті, ал Азм 1947 жылы оған қарсы сайлауға түсіп, жеңіліске ұшырады. Алайда ол Францияға елші болып тағайындалды және бір жыл бойы осы қызметте болды. Франциядан және кейіннен Кеңес Одағынан қару-жарақ сатып алуда сәттілікке қол жеткізді. 1948 жылдың мамырында Азм Куватли басшылығымен көппартиялық үкімет құруға келісті, ол 1949 жылдың наурызына дейін қызмет етті. Франция мен АҚШ-пен одақтасып, ішкі даму үшін олардан несие алуға тырысты. Палестина мәселесі бойынша Біріккен Ұлттар Ұйымының жиналыстарына жиі қатысты. Әскери шенділермен, әсіресе Бас штаб бастығы Хусни әл-Зайиммен қарым-қатынасы шиеленісті болды. Зайим 1949 жылдың 29 наурызында төңкеріс жасап, Азм мен президент Куватлиді тұтқындады. Зайим бес айдан кейін құлатылғаннан кейін Азм Дамаск округінен парламент депутаты болып қайтадан сайланды және Қаржы министрі болды. Сирияның жаңа конституциясын жазған Конституциялық ассамблеяға да сайланды. 1950 жылдың маусымында Хашим әл-Атасидің екінші үкіметінде қайтадан премьер-министр болып тағайындалды және сол жылдан 1951 жылға дейін үш үкіметке басшылық етті. Ливаннан келетін импорттың өсуінен туындаған Сирияның ішкі өнеркәсібінің құлдырауын болдырмау үшін Ливан тауарларына шекараны жапты. Кабинетіне офицерлерді тағайындаудан бас тартқандықтан және қорғаныс министрлігін өзіне қалдырғандықтан әскерилермен жиі келіспеді. Иракпен бірігуді жақтаған Сирия саясатындағы Хашимиттерге қарсы күштермен де қарым-қатынасы шиеленісті болды. Әскери және бай Османдық тегінен болғандықтан социалистер оған сенімсіздікпен қарады. Азм 1951 жылдан 1954 жылға дейін Адиб әл-Шишақли жасаған төңкеріске наразылық білдіріп, қоғамдық өмірден шеттеді, ол Атасидің демократиялық үкіметін құлатты.
Насерге қарсылық
Шишакли биліктен қуылғаннан кейін, Әзім 1955 жылғы президенттік сайлауда Куватлиден қайта жеңілді. Ол қысқа мерзімге зейнетке шығып, 1956 жылдың қараша айында қайтадан саяхатқа шықты және премьер-министр Сабри аль-Ассали кабинетіне қорғаныс министрі болып кірді. Әзім КСРО-мен одақ орнатуда маңызды рөл атқарды, сондай-ақ несиелер, экономикалық келісімдер мен қару-жарақ сату мәселелерін реттеу үшін бірнеше рет сол елге барды. Бұл АҚШ-ты ашуландырып, оны "Қызыл миллионер" деп атады. Бұл ат онымен бірге 1950 жылдардағы Сирия баспасөзінде де қолданылды, бірақ ол социалист емес еді, тіпті араб әлемінде мемлекеттік социализмді жақтаған Мысыр президенті Гамал Абдель Насерге де қарсы болды. 1958 жылы Мысырмен бірігіп, Біріккен Араб Республикасын құруға ол қарсылық танытты, Насердің Сирияның демократиялық жүйесі мен еркін нарықтық экономикасын жоятынын айтты. Ол Біріккен жылдары (1958-1961 жж.) саяси өмірден тағы да бас тартып, Ливанға көшті.
Әскери тұрақсыздық
Одақ тарағаннан кейін ол Сирияға оралып, сепаратистік құжатты өзі дайындауға көмектесті және президенттікке үміткер болуға тырысты, бірақ оның кандидатурасын әскерилер кедергіге ұшыратты. Назим әл-Кудси сайланды, ал Азм Дамаск округінен парламент депутаты ретінде қайта оралды. 1962 жылдың 28 наурызында тағы бір төңкеріс азаматтық басқаруды құлатты, Кудси мен Азм екеуі де түрмеге қамалды. 2 сәуірде болған қарсы төңкеріс оларды босатты, және Азм Кудси басшылығымен қайтадан премьер-министр болды. Екі адам бұрынғы президент Куатлимен бірігіп, армияны Насершіл элементтерден тазартуға және Насердің БАҰ төрағасы болған кезінде енгізген қатаң ұлттандыру бағдарламасын кері қайтаруға тырысты. Осы мақсатқа жете алмай, 1963 жылдың наурыз айында Сирияда социалистік Баас партиясы билікке келді, және Азм мен Кудси екеуі де елден қашып кетті.
Өлім
Азм Бейрутке тұрақты түрде көшіп келді, онда ол қиын қаржылық жағдайда өмір сүрді, өйткені оның Сириядағы кең байлықтары Баас партиясының өкілдері тәркіленді. Ол сол жерде қайтыс болып, 1965 жылдың 18 ақпанында жерленді. Оның естеліктері 1973 жылы, оның өлімінен кейін жарық көрді.