Кіріспе

Эмбрионалды түбірлі жасушаларды зерттеу және медициналық қолданудың этикалық мәселелері
Түбірлі жасушаларға қатысты дау-жанжал адам эмбриондарын дамыту және пайдалануға байланысты зерттеулердің этикасымен байланысты. Көбінесе бұл дау эмбрионалды түбірлі жасушаларға қатысты. Барлық түбірлі жасуша зерттеулері адам эмбриондарын қолдануды қамтимайды. Мысалы, ересек түбірлі жасушалар, ұрықтық түбірлі жасушалар және индуцирленген плюрипотентті түбірлі жасушалар адам эмбриондарын жасауды, пайдалануды немесе жоюды қамтымайды, сондықтан олар минималды, егер болмаса, дау тудырмайды. Көп дау тудырмайтын түбірлі жасушаларды алудың көбінесе қолданылатын көздері – кіндік қан жасушалары, ана сүті және сүйек миы, олардың көп қуаты жоқ.

Өмірбаян

Көптеген онжылдықтар бойы дің жасушалары 1868 жылы Эрнст Геккель оларды алғаш рет ұрықтанған жұмыртқаны сипаттау үшін қолданғаннан бастап медициналық зерттеулерде маңызды рөл атқарды, ол кейіннен организмге дамиды. 1886 жылы Уильям Седжвик осы терминді өсімдіктің өсуі мен жаңару бөліктерін сипаттау үшін пайдаланды. Александр Максимов пен Лерой Стивенстің одан әрі жұмыстары дің жасушаларының көпұрықтылығы (плюрипотенттілік) тұжырымын енгізді. Бұл маңызды жаңалық 1956 жылы Э. Доннелл Томас жасаған алғашқы адам сүйек миын трансплантациясына әкелді, ол өмірді сақтауда сәтті болғанымен, содан бері көптеген пікір таластарын тудырды. Бұл дің жасушаларын трансплантациялауға тән көптеген қиындықтарды (адамдарда 200-ге жуық аллогендік миды трансплантациялау жүргізілді, бірақ алғашқы сәтті емдеуге дейін ұзақ мерзімді нәтижелер болған жоқ) қамтыды, сондай-ақ әртүрлі гематопоэтикалық дің жасушаларын трансплантациялау үшін жеткілікті жасуша мөлшері, егде жастағы пациенттерге трансплантациялық терапия жасау қажеттігі және трансплантацияға дайындық кезінде сәулеленуге негізделген терапияның рөлі сияқты қазіргі заманғы мәселелерге дейін жетті. Ересектердің дің жасушаларын ашу ғалымдарды эмбриондық дің жасушаларының рөліне қызығушылық танытуға ынталандырды. 1981 жылы Гейл Мартин мен Мартин Эванс алғаш рет егеуқұйрықтардың эмбриондарынан көпұрықты дің жасушаларын (плюрипотентті дің жасушаларын) бөліп алды. Бұл Марио Капекки, Мартин Эванс және Оливер Смиттиске алғашқы нокаут егеуқұйрығын жасауға мүмкіндік берді, бұл адам ауруларын зерттеуде жаңа дәуірді ашты. 1995 жылы адамдарда қолданылатын ересек дің жасушаларын зерттеуге патент берілді (АҚШ патенттік және тауарлық белгілер кеңсесі, 1995 жылдан бастап). Адамдардың пайдалануы туралы мәліметтер 1991 және 1999 жылдары "World J Surg" журналында жарияланды (B.G. Матапуркар). Сальхан, Суда (2011 жылдың тамызы). 1998 жылы Джеймс Томсон мен Джеффри Джонс алғашқы адам эмбриондық дің жасушаларын бөліп алды, олардың жаңа дәрілерді табу және терапиялық трансплантация үшін одан да үлкен әлеуеті болды. Алайда, адам эмбриондарында осы техниканы қолдану кеңінен пікір таластарын тудырды, өйткені бұл техниканы сынға алу енді кеңінен қоғамдық пікірден көтерілді, олар адам эмбриондық жасушаларын қамтитын зерттеулерге қатысты моральдық-этикалық мәселелерді талқылады.

Емдеуде қолдану мүмкіндігі

Көпұрықты дің жасушалары кез келген түрге дифференциалдану қабілетіне ие болғандықтан, олар кең ауқымды жағдайлар үшін медициналық емдеуді әзірлеуде қолданылады. Ұсынылған емдеулерге дене жарақаттарын, дегенеративті жағдайларды және генетикалық ауруларды емдеу (гендік терапиямен бірге) кіреді. Бірақ, олардың кең ауқымды тіндік зақымдануды жаңару қабілетіне байланысты, дің жасушаларды қолдана отырып, тағы да емдеу әдістері дамытылуы мүмкін. Ересек дің жасушаларын пайдалану арқылы жүргізілген зерттеулер үлкен жетістіктерге және әлеуетке қол жеткізді. 2009 жылдың басында FDA алғашқы адамдарға клиникалық сынақтарды эмбриондық дің жасушаларын қолдана отырып мақұлдады. Морула сатысындағы немесе одан ертерек сатыдағы эмбрион жасушалары ғана тотипотентті, яғни олар плацента жасушаларын қоса алғанда, барлық жасуша түрлерін құра алады. Ересек дің жасушалары көбінесе олардың шыққан тінінің әртүрлі жасуша түрлеріне дифференциалданумен шектеледі. Дегенмен, кейбір деректер ересек дің жасушаларының пластикалық қасиеттері болуы мүмкін екенін көрсетеді, бұл белгілі бір ересек дің жасушасының бола алатын жасуша түрлерінің санын арттырады.

Дауалдықтар

Жаңа эмбриондық жасуша желілерін зерттеу үшін адам эмбрионын жою қажет. Сондықтан адам эмбриондық сабақ жасушаларына қатысты пікірталас көбінесе эмбрионды жоюдың этикалық және құқықтық мәселелеріне байланысты. "Өмір қашан басталады?" және "Адам эмбрионы көптеген науқастарды емдеу және ауруды түсінуді дамыту мүмкіндігі болса, оны жою әділ бе?" сияқты этикалық және құқықтық сұрақтар даудың орталық мәселесі болып табылады. Саяси лидерлер эмбриондық жасушаларды алу техникасын қолданатын зерттеулерді қалай реттеу және қаржыландыру керектігін талқылайды. Нақты келісімге қол жеткізілген жоқ. Көптеген сын діни сенімдерге байланысты туындады, ал ең танымал жағдайда АҚШ президенті Джордж Буш қазіргі кезде бар жасуша желілерінен басқа барлық сабақ жасуша желілерін қаржыландыруға тыйым салатын жарлыққа қол қойды, сол кезде: "Осы мәселелердегі менің ұстанымым терең сенімдермен қалыптасқан" және "Мен адам өмірін біздің Жаратушымыздың қасиетті сыйы деп санаймын" деді. Бұл тыйымды оның ізбасары Барак Обама ішінара жойды, ол былай деді: "Дінді ұстанатын адам ретінде біз бір-бірімізге қамқорлық көрсетуге және адамның қайғысын жеңілдетуге шақырылғанбыз деп сенемін. Бізге осы зерттеуді жүргізуге қабілет пен ынта берілді және оны жауапкершілікпен жүзеге асыруға адамдық пен ар-ұждан сыйланды".

Эмбриональды дің жасушаларына балама

Кейбір шешек жасушаларын зерттеушілер адам эмбрионын жоймай, эмбрионалды шешек жасушаларымен салыстырылатын күшке ие шешек жасушаларын бөліп алу әдістерін жасауға жұмыс істеп жатыр.

Индуцированды плюрипотентті дің жасушалары (iPSC)

Ең маңыздысы 2006 жылдың тамызында адам ересек соматикалық жасушаларын төрт "Яманака факторы" (Oct 4, SOX2, c Myc, KLF4) арқылы *in vitro* жағдайында өсіруге болатыны анықталды, бұл жасушаны эмбриондық дің жасушаларында байқалатын плюрипотенттік күйге қайтарады. Бұл маңызды жаңалықты ашқан Шиня Яманака мен Джон Гурдонға Нобель сыйлығы табысталды. Индукцияланған плюрипотенттік дің жасушалары – ересек соматикалық жасушалардан алынған және адам эмбриондарын жою қажеттілігін тудырмайтын дің жасушаларды зерттеуге балама болып табылады. Бұл жасушалардың эмбриондық дің жасушаларымен салыстырылатындығы туралы пікірталас әлі де жалғасуда, себебі зерттеулер индуцияланған плюрипотенттік жасушалардың эмбриондық дің жасушаларынан өзгеше эпигенетикалық жадыға немесе геномдағы өзгерістерге ие болуы мүмкін екенін көрсетті, бұл жасушаның тегі мен донорына байланысты. Мұндай болғанымен, жасушалардың эпигенетикалық манипуляциясы шағын молекулаларды қолдану арқылы жүзеге асырылуы мүмкін, және ең бастысы, әртүрлі тіндерден алынған iPSC-лер ESC-лер сияқты тірі организмге өмір беруге қабілетті екені дәлелденді. Бұл iPSC-ге тіндерді жасау, дәрілерді сынау, ауруларды модельдеу және жеке медицина салаларында эмбриондық дің жасушаларына қарағанда кем этикалық мәселелер тудыратын қуатты құрал ретінде қызмет етуге мүмкіндік береді.

Соматикалық жасуша ядросының көшірілуі (SCNT)

Гарвард университетінің зерттеушілері Кевин Эгган мен Савитри Мараджтың жетекшілігімен соматикалық жасушаның ядросын қолданыстағы эмбрионалдық түбір жасушаға ауыстырып, жаңа түбір жасушалар желісін құрды. Бұл әдіс, соматикалық жасуша ядросын ауыстыру (СКЯЖ) деп аталады, донордың генетикалық тұрғыдан толықтай сәйкес келетін көпқабілетті жасушаларды жасайды. СКЯЖ арқылы түбір жасушаларды жасау эмбрионды жоймаса да, донордан жұмыртқа жасуша алуды талап етеді, бұл әйел донорларға қаржылық стимул берудің дұрыс-бұрыстығы туралы пікірталас сияқты жаңа этикалық мәселелерге есік ашады.

Бір жасушалы бластомерлік биопсия

Роберт Ланза мен Трэвис Уолл басқаратын Advanced Cell Technology зерттеушілері, блястоцистен бір бластомерді алып тастау арқылы преимплантациялық генетикалық диагностикаға ұқсас процесті пайдалана отырып, дің клетка желісін сәтті алуды хабарлады. 2007 жылы Халықаралық дің жасушаларын зерттеу қоғамының (ISSCR) мәжілісінде Ланза өз тобының ата-аналық эмбриондарды жоймай-ақ үш жаңа дің жасушасын жасауға қол жеткізгенін мәлімдеді. "Бұл эмбрионды жою нәтижесінде пайда болмаған алғашқы адам эмбриондық жасушалары." Ланза қазіргі уақытта Ұлттық денсаулық сақтау институттарымен жаңа техниканың АҚШ-тың ЭС жасушаларын зерттеуге федералдық қаржыландыру шектеулерінен қашуға болатынын анықтау үшін келіссөздер жүргізіп жатыр.

Амниотиялық сұйықтықтың (АҚСЖ) дің жасушалары

Уэйк-Форест университетінің профессоры Энтони Аталаның айтуынша, ұрықты қоршаған сұйықтықта "май, сүйек, бұлшық ет, қан тамырлары, жүйке және бауыр жасушалары сияқты жасуша түрлеріне дифференциалдануға болатын" дің жасушалары табылған. Бұл сұйықтықты алу ұрыққа ешқандай зиян келтірмейді деп есептеледі. Ол "осы жасушалар тінді жаңарту және жасалған органдар үшін де құнды ресурс болады" деп үміттенеді. AFSC-лер эмбрионалды және ересек дің жасушаларының маркерлерін көрсетеді, сонымен қатар 250-ден астам популяциялық еселеуге дейін сақтауға қабілетті.

Құйрық қан (UCB)

Сол сияқты, өмірді қолдайтындар, көшірме қан сияқты көздерден алынған ересектердің шешек жасушаларын пайдалану, эмбриондық шешек жасушаларын пайдаланудан гөрі тұрақты түрде үміткер нәтижелер береді деп мәлімдейді. Зерттеулер көрсеткендей, кіндік қан (КҚ) – шешек жасушалары мен олардың алғашқы жасушаларының қолжетімді көзі, олар сұйықтықта көптеп кездеседі. Бұдан әрі, бұл жасушалар индукцияланған ПСК-ға қарағанда артықшылыққа ие болуы мүмкін, себебі олар үлкен мөлшерде біртекті жасушалар жасауға қабілетті. iPSC және басқа эмбриондық шешек жасушаларының түрлері донордың хабардар келісімімен жиналуы және сақталуы керек, өйткені донордың генетикалық ақпараты әлі де жасушаларда сақталады және көпұрықтылықтың анықтамасына сәйкес, әрбір балама жасуша түрі тірі организмдерді тудыруға потенциалға ие. iPSC-терді пайдалану арқылы тірі ұрпақ жасау, егешқұйрықтардағы тетраплоидты толықтыру арқылы көрсетілді. Тірі организмдерді жасау мүмкіндігі және iPSC жасушаларында донорлардың ДНК-сы болуы, оларды АҚШ-тың Азық-дәрі басқармасы (FDA), Еуропалық дәрі-дәрмек агенттігі (EMA) және Халықаралық шешек жасушаларын зерттеу қоғамы (ISSCR) белгілеген этикалық ережелерге сәйкес пайдалануды талап етеді.

Пікірлер

Стенциалдық жасушалар жөніндегі пікірталас абортқа қарсы қозғалысты ынталандырып, қайта жандандырды. Оның мүшелері адам эмбрионының құқықтары мен ерте жастағы адам өмірінің мәртебесіне алаңдаушылық білдіреді. Олардың пікірінше, эмбрионалдық сабақ жасушаларды зерттеу өмірдің қасиеттілігін бұзып, пайда табуға мүмкіндік береді және ол кісі өлтірумен тең. Эмбрионалдық сабақ жасушаларды зерттеуге қарсы шығушылардың негізгі тұжырымы – адам өміріне қол сұғылмау керек деген сенім, сондай-ақ адам өмірінің сперматозоид жұмыртқа жасушасын ұрықтандырып, бір жасушаға айналған кезде басталады деген сенім. Олардың пікірінше, бұл эмбриондарды қолданбастан тастап кеткен жағдайда, олар тірі адамның бір бөлігі ретінде өмір сүре алады. Сабақ жасушаларды зерттеушілердің бір бөлігі жаңа сабақ жасушаларын алу үшін in vitro ұрықтану емдеуінде қолданылмаған, бірақ жасалған эмбриондарды пайдаланады. Мұндай эмбриондардың көпшілігі жойылса немесе ұзақ мерзімге сақталады, олардың сақталу мерзімі ұзақ болса да, олардың тірі қалу мүмкіндігі шектеулі. Тек АҚШ-та ғана мұндай эмбриондардың саны кем дегенде 400 000-ға жетеді деп есептеледі. Бұл абортқа қарсы шығушылардың кейбіреулерін, мысалы сенатор Оррин Хэтчті, адам эмбрионалдық сабақ жасушаларын зерттеуді қолдауға итермеледі. Сондай-ақ, эмбриондарды беру туралы ақпаратты қараңыз. Медициналық зерттеушілер сабақ жасушаларды зерттеудің ауруларды түсіну және емдеу тәсілдерін өзгертуге, сондай-ақ азапты жеңілдетуге әлеуеті бар екенін жиі айтады. Болашақта көптеген медициналық зерттеушілер сабақ жасушаларды зерттеуден алынған технологияларды түрлі аурулар мен кемістіктерді емдеу үшін пайдалана аламыз деп күтеді. Омыртқа миының зақымдануы және Паркинсон ауруы – бұл жағдайлармен өмір сүрген Кристофер Рив және Майкл Дж. Фокс сияқты белгілі тұлғалар тарапынан қолдау көрсетілген екі мысал. Сабақ жасушаларды зерттеуден күтілетін медициналық пайдалар пікірталастың өзегін қоздырады, бұл эмбрионалдық сабақ жасушаларды зерттеуді қолдаушылар тарапынан қолдау табады. 2000 жылдың тамызында АҚШ Ұлттық денсаулық сақтау институтының нұсқаулығында былай делінген: адамның көпүрлі сабақ жасушаларын зерттеу Паркинсон ауруы, қант диабеті, жүрек аурулары, көп миеликті склероз, күйік және омыртқа миының зақымдануы сияқты көптеген ауыр аурулар мен жарақаттарға жаңа емдеу және мүмкін ем табуға мүмкіндік береді. NIH адамның көпүрлі сабақ жасушалары технологиясының әлеуетті медициналық пайдасы зор және тиісті этикалық стандарттарға сәйкес іздеуге лайық деп санайды. 2006 жылы Массачусетс штатының Вустер қаласындағы Advanced Cell Technology институтының зерттеушілері тышқан эмбриондарынан сабақ жасушаларды эмбриондарды жоймастан алуға қол жеткізді. Егер осы техниканың сенімділігі артылса, бұл эмбрионалдық сабақ жасушаларды зерттеуге байланысты этикалық алаңдаушылықтарды азайтуға мүмкіндік береді. 2007 жылы жарияланған тағы бір техника ұзақ жылдар бойы жалғасып келе жатқан пікірталас пен дауды азайтуға да мүмкіндік береді. АҚШ және Жапониядағы зерттеушілер тобы жасанды вирустарды енгізу арқылы адам тері жасушаларын эмбрионалдық сабақ жасушалары сияқты жұмыс істеуге қайта бағдарламалаудың қарапайым және тиімді әдісін әзірледі. Сабақ жасушаларды алу және клондау күрделі және өте қымбат болса, жаңадан ашылған жасушаларды қайта бағдарламалау әдісі әлдеқайда арзан. Алайда, бұл техника жаңа сабақ жасушаларындағы ДНК-ны бұзуы мүмкін, нәтижесінде зақымдалған және қатерлі ісік пайда болуы мүмкін. Қатерлі емес сабақ жасушаларын жасау үшін қосымша зерттеулер қажет. Клиникалық сынақтардағы 2009/2010 жылғы сабақ жасушалардың қолданылуын қамту үшін мақалы жаңартылды: жоспарланған емдеу сынақтары омыртқа миының созылмалы зақымдануы бар адамдардағы және омыртқа миына кіндік қандық мононуклеарлық жасушаларды трансплантациялағандардағы неврологиялық функцияға оралған литийдің әсерін зерттейді. Бұл екі емдеуге қызығушылықтың артуына себеп – соңғы есептер кіндік қандық сабақ жасушаларының омыртқа миының зақымдануына пайдалы болуы мүмкін екенін және литийдің омыртқа миының зақымдануынан кейін жаңару мен функцияны қалпына келтіруге көмектесуі мүмкін екенін көрсетеді. Литий және кіндік қан – адамдардағы ауруларды емдеу үшін ұзақ жылдар бойы қолданылып келе жатқан, кең таралған терапиялық әдістер.

Бекіту

Эмбриональды дің жасушалары зертхана жағдайында шексіз өсуге қабілетті және дерлік барлық дене тіндеріне дифференциациялануы мүмкін. Осының арқасында эмбриональды дің жасушалары кең ауқымдағы ауруларды емдеу үшін жасушалық терапияның үмітін береді.

Тиімділік

Ин витро ұрықтандыру (IVF) нәтижесінде пайда болған көптеген ұрықтар пайдаланылмай қалады (мысалы, Австралияда ғана 70 000).

Өнерге қабілеттілік

Өмір сүру қабілеті – эмбриондар мен ұрықтардың адам өмірі ретінде қарастырылатын тағы бір өлшем. АҚШ-та 1973 жылғы Roe v. Wade ісі бойынша Жоғарғы Сот шешімінде, әйел денсаулығын қорғаудан өзге себептермен жасалған аборттардың рұқсаттылығы өмір сүру қабілетімен анықталды. Өмір сүру қабілеті – ұрықтың "ананың жатырынан тыс, тіпті жасанды көмекпен болса да, өмір сүруге потенциалды қабілетті" болу шағы ретінде анықталды. Сот шешімі қабылданған кезде өмір сүру қабілеті 24-28 апта шамасында болса, медициналық технологияның дамуына байланысты қазіргі кезде шамамен 22 аптаға дейін төмендеді. Денсаулық сақтау саласындағы зерттеулерде қолданылатын эмбриондардың даму деңгейі өмір сүруге қабілеттілікке жетпейді.

Стамбұлдардың қосымша қолданылуы

Ересектердің түбірлі жасушалары Паркинсон ауруы, лейкемия, көп қабатты склероз, қызыл жегіш ауруы, серпалы жасушалы анемия және жүрек зақымдануы сияқты ауруларға арналған көптеген түрлі емдеулерді ұсынды (қазірге дейін, эмбриондық түбірлі жасушалар да емдеуде қолданылып келеді). Бұған қоса, ересектердің түбірлі жасушаларын зерттеуде көптеген үлкен жетістіктерге қол жеткізілді, соның ішінде жақында жүргізілген зерттеуде, арнайы транскрипция факторларын қосу арқылы дифференциацияланған фибробласттардан көпкұрылымды ересек түбірлі жасушалары жасалды. Жаңадан құрылған түбірлі жасушалар эмбрионға дамытылып, жаңа туған тышқанның тіндеріне енгізілді, бұл эмбриондық түбірлі жасушалардың қасиеттерімен саякес.

Еуропа

Австрия, Дания, Франция, Германия, Португалия және Ирландия эмбриондық түбірлік жасушалар желілерін жасауға рұқсат бермейді, бірақ Финляндияда, Грецияда, Нидерландыда, Швецияда және Ұлыбританияда эмбриондық түбірлік жасушалар желілерін жасауға рұқсат етіледі. Дегенмен, олар *in vitro* ұрықтандыру әдісімен жасалған эмбриондарды зерттеуді қаржыландыруға келісті. Осы кезде Конгресс араласып, 1995 жылғы Дики-Викер түзетуін қабылдады (Дики-Викер түзетуін қамтитын соңғы заңға Билл Клинтон қол қойды), ол Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаментіне кез келген федералдық қаржыландыруды тыйым салады, ол эмбрионның қайдан алынғанына қарамастан, эмбрионды жоюға әкелетін зерттеулерге жұмсалуы мүмкін. 1998 жылы жеке қаржымен жүргізілген зерттеулер адам эмбриондық түбірлік жасушаларын (hESC) ашуға әкелді. Бұл Клинтон әкімшілігін эмбриондық зерттеулерді федералдық қаржыландыру бойынша нұсқауларды қайта қарауға итермеледі. 1999 жылы президенттің Ұлттық биоэтика жөніндегі консультативтік комиссиясы *in vitro* ұрықтандыру процедурасынан кейін тасталған эмбриондардан алынған, бірақ эксперимент үшін арнайы жасалған эмбриондардан емес, hESC-ге федералдық қаржыландыруға лайықты деп ұсынды. Бұрын hESC-ті жинау процесінде эмбриондарды жою қажет болғанмен (қазір бұл жағдай орын алмайды), Клинтон әкімшілігі Дики-Викер түзетуіне сәйкес, егер мұндай зерттеулер эмбрионды тікелей жоюға себеп болмаса, hESC зерттеулерін қаржыландыруға рұқсат етуге шешім қабылдады. Сондықтан HHS 2001 жылы hESC қаржыландыруға қатысты ұсыныстарын жариялады. Жаңа нұсқауларды қабылдауды Джордж Буш әкімшілігі кейінге шегерді, ол мәселені қайта қарастыруға шешім қабылдады. Президент Буш 2001 жылдың 9 тамызында федералдық қаражаттың алғаш рет қазіргі кездегі эмбриондық түбірлік жасушалар желілерін зерттеуге hESC үшін қолжетімді болатынын жариялады. Президент Буш қазіргі кездегі адам эмбриондық түбірлік жасушалар желілерін зерттеуге рұқсат берді, бірақ олардың жасалуына нақты мерзім белгілемеді. Алайда Буш әкімшілігі салық төлеушілердің hESC жасушалық желілерін зерттеуге қаржы бөлуіне рұқсат бермеді, осылайша федералдық қаржыландыруды «өмір мен өлім туралы шешім қабылданған» зерттеулерге шектеді. Буш әкімшілігінің нұсқаулары Клинтон әкімшілігінің нұсқауларынан ерекшеленеді, олар қазіргі уақытта бар және әлі жоқ hESC арасында айырма жасамайды. Екі әкімшіліктің де нұсқаулары федералдық үкіметтің hESC зерттеулерін тікелей эмбриондарды жоятын қаржыландыруға тыйым салатынын көрсетеді. Конгресс де, ешбір әкімшілік те эмбриондық зерттеулерді жеке қаржыландыруға тыйым салған жоқ. Ересектердің және кіндік қанның түбірлік жасушаларын зерттеуге мемлекеттік және жеке қаржыландыру шектелмейді.

АҚШ Конгресінің жауабы

2004 жылдың сәуір айында Конгрестің 206 мүшесі президент Бушты эмбрионалды түбірлі жасушаларды зерттеуді федералды қаржыландыруды Буш қолдағаннан да асыра кеңейтуге шақыратын хатқа қол қойды. 2005 жылдың мамыр айында Өкілдер палатасы 238–194 дауыспен федералды қаржыландырылатын эмбрионалды түбірлі жасушалар зерттеулеріне шектеулерді жеңілдету үшін – донорлардың рұқсатымен экстракорпоралды ұрықтандыру клиникаларынан алынған артық мұздатылған эмбриондарды зерттеуге рұқсат беру арқылы – Буштың заң жобасына вето қоюға уәде бергеніне қарамастан, қолдау көрсетті. 2005 жылдың 29 шілдесінде Сенат көпшілігінің көшбасшысы Уильям Х. Фрист (R-TN) эмбрионалды түбірлі жасушаларды зерттеуді федералды қаржыландыруға шектеулерді жеңілдетуді де қолдайтынын мәлімдеді. 2006 жылдың 18 шілдесінде Сенат дің жасушаларды зерттеуге қатысты үш түрлі заң жобасын қабылдады. Сенат алғашқы заң жобасын (Түбірлі жасушаларды зерттеуді жетілдіру туралы заң) 63–37 дауыспен қабылдады, ол федералдық үкіметке in vitro ұрықтандыру процедурасынан қалған эмбриондарды пайдалана отырып, эмбрионалды түбірлі жасушаларды зерттеуге федералдық ақша жұмсауға рұқсат беретін еді. 2006 жылдың 19 шілдесінде президент Буш бұл заң жобасына вето қойды. Екінші заң жобасы зерттеу мақсатында ұрық жасауды, өсіруді және түсік жасауды заңсыз деп жариялайды. Үшінші заң жобасы адам эмбрионын жоймастан, көп потенциалды, яғни эмбрионға ұқсас, түбірлі жасушаларды оқшаулауға бағытталған зерттеулерді ынталандырады. 2005 және 2007 жылдары конгрессмен Рон Пол 10 серіктесімен бірге «Емдеуді табуға болады» заңын енгізді. Заң жобасы кіріске салық жеңілдігі арқылы плацентадан, көшік қаннан, амниотикалық сұйықтықтан, туылғаннан кейін немесе табиғи себептерден қайтыс болған туылмаған балалардан алынған эмбрионалды емес түбірлі жасушаларды зерттеуді қолдайды; заң жобасы комитетке жіберілді. Пол hESC зерттеулері федералдық заңнамамен тыйым салуға немесе субсидиялауға жатпайтынын мәлімдеді. Буш тағы бір заң жобасына, яғни 2007 жылғы «Түбірлі жасушаларды зерттеуді жетілдіру туралы» заңға вето қойды, ол Қоғамдық денсаулық сақтау қызметі туралы заңға түзетулер енгізіп, адам эмбрионалды түбірлі жасушаларды зерттеуге мүмкіндік беретін еді. Заң жобасы Сенатта 11 сәуірде 63–34 дауыспен, ал 7 маусымда 247–176 дауыспен Өкілдер палатасынан өтті. Президент Буш 2007 жылдың 19 шілдесінде заң жобасына вето қойды. 2009 жылдың 9 наурызында президент Обама жаңа түбірлі жасушалар желілеріне федералды қаржыландыруға шектеуді алып тастады. Обама шектеуді алып тастағаннан кейін екі күн өткен соң, президент 2009 жылғы «Жалпы қаржыландыру туралы» заңға қол қойды, онда бұрыннан бар Дикки-Викер түзетуі сақталды, ол «адам эмбрионы немесе эмбриондарын жоюға, тастауға немесе жарақаттану немесе өлім қаупіне ұшыратуға» бағытталған зерттеулерге федералдық қаржыландыруды тыйым салады; бұл ереже көптеген белгілі әдістермен жаңа түбірлі жасуша желілерін құру үшін федералдық қаржыландыруды тиімді түрде болдырмайды. Демек, ғалымдар федералдық қаржымен жаңа желілер құруға толыққанды мүмкіндік алмаса да, президент Обаманың саясаты мұндай қаржыландыруға өтініш беруге және жеке қаржы немесе штаттық деңгейдегі қаржыландыру арқылы құрылған жүзден астам қолданыстағы түбірлі жасуша желілерін зерттеуге мүмкіндік береді. Жеке секторда құрылған түбірлі жасуша желілеріне федералдық қаржыландыруға өтініш беру мүмкіндігі – президент Буш жүргізген шектеулерге қарағанда айтарлықтай кеңейтім, ол 2001 жылы шешімін жариялағанға дейін құрылған 21 өміршең түбірлі жасуша желісіне ғана қаржыландыруды шектеді. Клинтонның президенттік кезінде көтерілген этикалық мәселелер hESC зерттеулерін шектеуді жалғастыруда, және ондаған түбірлі жасуша желілері президенттік немесе заңнамалық шешімдерге қарағанда әкімшілік кеңсесінің шешімімен қаржыландырудан шығарылды.

Қаржыландыру

2005 жылы Ұлттық денсаулық институты (NIH) 607 миллион доллар көлеміндегі шешек жасушаларын зерттеуді қаржыландырды, оның 39 миллионы адам эмбриондық шешек жасушаларын (hESC) зерттеуге арналды. Сигрид Фрай Ревир жеке ұйымдар федералдық үкіметтен гөрі шешек жасушаларын зерттеуді қаржыландыруы керек екенін айтты, осылайша қоғамдық пікір мен үкімет саясатының өзгеруі бағалы ғылыми зерттеулерді тоқтата қоймауы тиіс. 2005 жылы Калифорния штаты эмбриондық шешек жасушаларын зерттеуді қаржыландыру үшін 3 миллиард долларлық облигациялық қарыз алды.

Азия

Қытайда адам эмбрионалдық сабақ жасушаларына қатысты саясат әлемдегі ең либералды саясаттардың бірі. Қоғамдық пікірде кеңінен қолдау болғандықтан, адам эмбрионының сабақ жасушаларын зерттеу, сондай-ақ адам эмбрионын пайдалану мен терапиялық клондау мемлекеттік саясатпен қолдалады.

Діни көзқарастар

Жалпы айтқанда, ешбір топ, әсіресе эмбриондық сақина жасушаларын зерттеу саласында, шексіз сақина жасушаларын зерттеуді жақтамайды.

Яһудилердің көзқарасы

Иерусалимдегі Ғылым және яһуди құқығы институтының раввині Леви Ицхак Халпериннің пікірінше, егер олар ананың жатырына енгізілмесе, эмбриондық сабақ жасушаларын зерттеуге рұқсат беріледі. Тек рұқсат ғана емес, олардың жойылуынан сақтаудың орнына, зерттеулерге ұмтылу қажет. Егер олар әлі жатырға енгізілмесе және мұздатылған ұрықтандырылған жұмыртқа күйінде болса, олардың эмбрион мәртебесі жоқ және оларды жоюға тыйым салынбайды. Дегенмен, барлық күмәнді жою үшін, жұмыртқа берген әйелге имплантацияланбаса (көптеген ұрықтандырылған жұмыртқалар болған жағдайда, немесе тараптардың бірі процедураны жалғастырудан бас тартса – күйеуі немесе әйелі – немесе басқа себептерге байланысты), эмбрионды жоюдан аулақ болу қажет. Әрине, оны басқа әйелге имплантациялауға болмайды. Ең жақсы және құнды шешім – оны өмірді сақтау мақсатында пайдалану, мысалы, жүйке жүйесі зақымданған адамдарды емдеу сияқты. Сол сияқты, еврейлер көпшілігі тұратын жалғыз мемлекет – Израиль – эмбриондық сабақ жасушаларын зерттеуге рұқсат береді.

Католицизм

Католик шіркеуі адам эмбрионалды түбірлік жасушаларды зерттеуге қарсы шығып, оны "толыққанды қабылдауға келмейтін әрекет" деп бағалайды. Шіркеу ересек тіндерінен және көлік бауынан алынған түбірлік жасушаларды зерттеуді қолдайды, себебі ол "адамның дамуының ешқандай кезеңінде зиян келтірмейді". Бұл қолдау саяси және қаржылық тұрғыдан да білдірілді, әртүрлі католик ұйымдары тікелей емес жолмен қаражат жинап, гранттар ұсынады немесе АҚШ Католик Епископтар Конференциясы бойынша федералды заңнаманы қабылдауға тырысады. Мысал ретінде, ересек түбірлік жасушаларының мүмкіндіктерін көрсететін зерттеулерді қаржыландырған Сидней католик архиепископтығының гранты және АҚШ Католик Епископтар Конференциясының көлік бауы қан жасушалары үшін жалпыұлттық мемлекеттік банк құруға бағытталған федералды заңнаманы қабылдау жөніндегі жұмысын атауға болады.

Баптистер

Оңтүстік баптистер конвенциясы адам эмбрионалды түбірлі жасушаларын зерттеуге қарсы, себебі "Киелі кітап адамның Құдайдың бейнесі мен ұқсастығымен жаратылғанын (Тек қана 1:27; 9:6) және қорғалатын адам өмірі ұрықтанудан басталады" деп үйретеді. Дегенмен, ол ересектердің түбірлі жасушаларын зерттеуді қолдайды, өйткені ол "эмбриондарды жоюды қажет етпейді". Алайда, ол ересектердің түбірлі жасушаларын зерттеуді қолдайды, сондай-ақ бұл мәселеде "адамгершілік тұрғысынан аз ғана сұрақтар" туындайды деп мәлімдейді.

Ислам діні

Ислам ғалымдары көбінесе, ғылыми зерттеулер мен дің жасушаларды дамыту қоғамға пайда келтіріп, зерттеу нысандарына ең аз зиян тигізсе, рұқсат етіледі деген пікірді қолдайды. "Дің жасушаларды зерттеу – біздің заманымыздың ең даулы тақырыптарының бірі және жүргізіліп жатқан зерттеулерге қатысты көптеген діни және этикалық сұрақтар тудырды. Құранда биомедициналық сынақтарға қарсы нақты ережелер жоқ болғандықтан, мұсылмандар Құрандағы басқа оқуларға қайшы келмейтін жаңа зерттеулерді қабылдады. Құранда айтылған: "Кім бір жанды құтқаратын болса, ол бүкіл адамзатты құтқағанмен тең" (5:32) – осы оқу мұсылман дінінде дің жасушаларды зерттеуді қабылдануына себеп болады, себебі оның медициналық жаңалықтарға әкелу мүмкіндігі бар." Алайда, бұл мәлімдеме ересек, эмбриондық немесе дің жасушалары арасында ешқандай айырма жасамайды. Нақты жағдайларда, түрлі дереккөздер ислам дінінде міндетті емес, бірақ авторитетті құқықтық пікірлерді, яғни фатваларды шығарды, олар дің жасушаларды зерттеудегі мінез-құлық туралы шешімдер қабылдады. Ислам әлемінің Ислам юриспруденция кеңесінің фатвасы (2003 жылғы желтоқсан) және Иранның Хаменеи фатвасы (2002) рұқсат етілген дің жасушалардың көздеріне қатысты мәселелерді қарастырды. Көптеген мұсылман елдерінің үкіметтері, әсіресе Иран, дің жасушаларды зерттеуді қолдады. Бірақ Сауд Арабиясының діни шенеуніктері емдік және зерттеу мақсатында эмбриондарды пайдалануға рұқсат беретін жарлық шығарды.

Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі

Иса Мәсіх шіркеуінің Бірінші Президенттік Кеңесі "эмбриондық түбір жасушаларын зерттеу мақсатында пайдалану туралы ешқандай ұстаным қабылдаған жоқ. Ұстанымның болмауы, шіркеу мүшелері эмбриондық түбір жасушаларын зерттеуді қолдаса немесе қарсы болса да, олар жасаған басқа мәлімдемелерді қолдау немесе қарсылық ретінде түсінілмеуі керек."