Кіріспе
Тамақ ретінде қолданылатын сары бұршақ тұқымы. Люпин немесе люпини – Люпинус туысына жататын сары бұршақ тұқымы. Олар дәстүрлі түрде тұздалған тағам ретінде, негізінен Жерорта теңізі бассейнінде (L. albus), Латын Америкасында (L. mutabilis) және Солтүстік Африкада (L. angustifolius) желінеді. Люпинге қатысты ең ерте деректер ежелгі Египеттен, б.з.б. 22 ғасырға дейін сақталып қалған. Люпин Мысырда кеңінен қолданылады ("термес" деп аталады) және мысырлықтар оны кез келген уақытта, соның ішінде Мысырдың ежелгі дәуірінен бастау алатын ұлттық мереке – Шам Эльнесим мейрамында жейді. Римдіктер люпиниді қолданды және оның өсірілуін Рим империясының барлық айманына таратылды. Бүгінде люпини Жерорта теңізі елдерінде және олардың бұрынғы колонияларында, әсіресе Италия, Испания, Португалия, Грекия және Бразилияда, сондай-ақ Таяу Шығыста жиі кездеседі. Бұл люпиннің Анд Америкасы түрі, Lupinus mutabilis, қазіргі Перу аумағындағы инкаларға дейінгі тұрғындармен өсірілген. Б.з.б. 6 және 7 ғасырларға жататын тұқымдар мен жапырақтардың тасқа басылған іздері Лиманың Ұлттық мұражайында көрсетілген. Австралияда жабайы ащы және өсірілген тәтті, аз алкалоидты сорттардың тозаңдануының қаупі қабылданбайды, себебі сынақ нәтижесінде әр жүз тәтті бұршаққа бір ащы бұршақ кездеседі. Сондықтан, желмен таралатын жабайы тозаңның егінге тигізетін зиянының алдын алу үшін люпин өсірілетін жерлердің айналасында кең карантин аймағы сақталады.
Lupin or lupini are the yellow legume seeds of the genus Lupinus. They are traditionally eaten as a pickled snack food, primarily in the Mediterranean basin (L. albus), Latin America (L. mutabilis) and North Africa (L. angustifolius). The most ancient evidence of lupin is from ancient Egypt, dating back to the 22nd century BC. Lupin is commonly used in Egypt (known by the name "termes") and is eaten by the Egyptians as snack anytime as during the Sham Elnesim festival, which is a national festival in Egypt whose history goes back to ancient Egyptian times. Lupini were used by the Romans, who spread their cultivation throughout the Roman Empire. Today, lupini are most commonly found in Mediterranean countries and their former colonies, especially in Italy, Spain, Portugal, Greece, and Brazil, and across the Middle East. The Andean American variety of this lupin, Lupinus mutabilis, was domesticated by pre Incan inhabitants of present day Peru. Rock imprints of seeds and leaves, dated around 6th and 7th century BC, are exhibited in the National Museum of Lima. In Australia, the danger of cross pollination of the wild bitter and cultivated sweet low alkaloid variety is understood to be unacceptable when testing reveals the presence of one bitter bean per hundred sweet beans, and a wide quarantine zone is maintained around lupin growing croplands to prevent wind blown wild pollen from having a large influence on crop toxicity.
Қолданылуы
Люпин бұршағы көбінесе тұздалған күйінде банкаларда сатылады (маслындар мен тұршы сияқты). Оны терісін тістермен жыртып, тұқымын тікелей аузыңа "шашыратып" жеуге болады, бірақ терісімен де жеуге болады. Бұршақты бас бармақ пен сұқпақ арасына ысқап терісінен айыруға да болады. Мысырда люпин араб тілінде "термис" (ترمس) деп аталады, оны көше сатушылары мен жергілікті базарларда, әсіресе Шам әл-Нессим фестивалі кезінде тамақ ретінде сатады. Анд люпині L. mutabilis, Жерорта теңізінің Лупинус альбусы (ақ люпин) және Лупинус гирсутус тұқымдарын тұздалған суға бірнеше күнге малып қойғаннан кейін ғана жеуге болады. Эквадорда люпин көбінесе "севичос" деп аталатын көше тағамына ұқсас севиче ретінде тұтынылады. Люпин бұршағын ұнға айналдыруға болады, және ол Еуропаның кейбір аймақтарында және Австралияда бидай ұнына қоспа ретінде кеңінен қолданылады, осылайша дәмді жақсартады және дайын тағамдарға бай, кремовый түс береді. Оны вегандық сүт, жұмыртқа және ет өнімдерін жасау үшін де пайдалануға болады. 2020 жылғы мәліметтерге сәйкес, люпиннің барлық өнімдерінің тек 4% ғана адамдарға жетуде, ал қалғаны мал азығы ретінде қолданылады. Әлемдік нарықта люпин өсімдік негізіндегі ақуыз көзі ретінде маңыздылығы артып келеді.
Тамақ
Шикі лупин бұршақтарының 10% су, 40% көмірсу, 36% ақуыз және 10% майдан тұрады (кесте). 100 граммдық өлшемде шикі лупин 370 калория береді және В витаминдерінің, әсіресе фолий қышқылының (күнделікті қажетті мөлшердің 89% -ы) орташа мөлшерде мол көзі болып табылады (кесте). Лупин сонымен қатар маңызды мөлшерде тамақталдық минералдарды, оның ішінде марганецті (күнделікті қажетті мөлшердің 113% -ы) қамтиды (кесте). Лупиннің қалың қабығы (25%) бар, ол негізінен целлюлозадан (ерімейтін талшықтан) тұрады және өңдеудің алғашқы қадамы ретінде алынып тасталады.
Люпинге аллергия
Люпинге аллергия сезімтал адамдарда өмірге қауіпті анафилаксияны тудыруы мүмкін. Жертеңіл аллергиясымен кейбір қиылысқан реакциялар бар, сондықтан жаңғақ аллергиясы бар адамдар люпин қосылған тағамдарды пайдалануда ерекше сақтық танытуы керек. Еуроодақта люпин қолданылған алдын ала дайындалған тағамдарда аллерген ретінде міндетті түрде көрсетілуі тиіс, бірақ ол рецептсіз сатылатын өнімдерде де жасырылуы мүмкін. Бұл аллергиясы бар адамдар үшін маңызды мәселе болуы мүмкін, себебі нан, тоқаш, пицца, макарон, торт және мұзқаймақ көбінесе рецептсіз сатылады және олардың құрамында люпин болуы мүмкін. Тіпті кейбір томат кетчуптарында да люпин табылды. Қазіргі таңда сезімталдықты азайту емдемелері жоқ, сондықтан эпипен және антигистаминдық/қабынуға қарсы дәрілермен қатар, осы аллергеннен аулақ болу – жалғыз ұсынылатын кеңес.