Кіріспе
Жабутикаба немесе Yvapurũ (Plinia cauliflora) – Myrtaceae тұқымдасына жататын ағаш. Бұл ағаш ағаш діңіне тікелей өсетін күлгін-қара, ақ етті жемістерді береді, бұл оны "каулифлория" құбылысының мысалы етеді. Оны шикі күйінде жейді немесе желе, джем, шырын немесе шарап жасау үшін пайдаланады. Myrtaceae тұқымдасына жататын бұл ағаш Бразилияның Рио-де-Жанейро, Минас-Жерайс, Гояс және Сан-Паулу штаттарына тән. Myrciaria туысына жататын туысқан түрлер, көбінесе осы атымен танылады, Бразилия, Аргентина, Парагвай, Перу және Боливияда өседі.
Jabuticaba or Yvapurũ (Plinia cauliflora) is a tree that produces purplish black, white pulped fruit which grows directly on the trunk of the tree, making it an example of 'cauliflory'. It is eaten raw or used to make jellies, jams, juice or wine. The tree, of the family Myrtaceae, is native to the states of Rio de Janeiro, Minas Gerais, Goiás and São Paulo in Brazil. Related species in the genus Myrciaria, often referred to by the same common names, are native to Brazil, Argentina, Paraguay, Peru and Bolivia.
Этимология
Жабутикаба атауы тупи тіліндегі îaboti сөзінен шыққан, ол португал тілінде jaboti/jabuti (тасбақа) + kaba (жер) болып аударылады, яғни "тасбақалардың кездесетін жері". Сондай-ақ, бұл жемістің ақ өзінің сипаттамасы ретінде "тасбақа майына ұқсас" деп те түсіндіріледі. Бұған қоса, ол "гүлдегі жемістер" деген мағына беретін ïapotï'kaba сөзінен де шыққан болуы мүмкін. Гуарани тілінде оны yvapurũ деп атайды: yva – жеміс, ал purũ сөзі pururũ дыбысқұбылысынан туындаған, жеміс шағылғанда шығаратын қырсылдаған дыбысты бейнелейді.
Өсімдік
Бұл ағаш жай өсетін мәңгі жасыл, егер кесілмесе, 15 метрге дейін биіктікке жетеді. Жас жапырақтары лосось түсті, бірте-бірте жасыл түске айналады. Ағаш ылғалды, құнарлы, сәл қышқыл топырақты жақсы көреді. Дегенмен, ол жақсы бейімделеді және күтім мен суарған жағдайда тіпті сілтілі құмды жағажай топырағында да жақсы өседі. Гүлдері ақ түсті және тікелей діңінен гүлшоғыры түрінде өседі. Табиғи өсетін жерінде жаботикабейралар жылына 5-6 рет гүлдеп, жеміс бере алады. Жабутикабейра тропикалық және субтропикалық өсімдіктер болып табылады және 26°F (3°C) төмен емес, жеңіл, қысқа мерзімді аязға төзімді. Жабутикаба тұқымдары сақтауға қиын және бөлме температурасында 10 күннен астам сақталса, көбейтілмейді.
Өнімділік және егіс
Жабутикаба Бразилияда Колумбияға дейінгі заманнан бері өсіріліп келеді. Бүгінде ол елдің орталық және оңтүстік аймақтарында коммерциялық дақыл болып табылады. Солтүстік жарты шарда жемістің коммерциялық өсірілуі температура талаптарынан гөрі, өсудің баяу болуымен және жемістің сақталу мерзімінің қысқа болуымен шектеледі. Қаушалап отырғызылған өсімдіктер бес жылда жеміс бере алады, ал тұқымнан өсірілген ағаштар жеміс беру үшін 10-20 жылға дейін күтуді қажет етеді. Жабутикабейралар әртүрлі өсіру жағдайларына оңай бейімделеді, құмды немесе құнарлы топыраққа төзімді. Олар тұзды топыраққа немесе тұзды шашыратуға төзбейді. Жеміс өндірісі азаюы мүмкін болғанымен, олар жеңіл құрғақшылыққа төзімді, бірақ ұзақ немесе қатал құрғақшылық жағдайында суару қажет. Әсіресе, ағаш қатты жаңбыр кезінде гүлдегенде. Жабутикабейраға зиян келтіретін басқа маңызды аурулар – жара (Colletotrichum gloeosporioides), құрғап өлу (Rosellinia) және жеміс шіруі (Botrytis cinerea).
Ас үй
Бразилиялық базарларда кең таралған жабутикаба жемісі көбінесе жаңа күйінде желінеді. Жемістер жинағаннан кейін 3-4 күнде ашып бастайды, сондықтан оны көбінесе джем, торт, құйма шарап және ликер жасауға пайдаланады. Қысқа сақталу мерзіміне байланысты, жаңа жабутикаба өсірілетін аймақтардан тыс нарықтарда сирек кездеседі. Ал Жапонияда жабутикабаның дәмі Кихохо жүзімінің дәміне ұқсас деп айтылады.
Бонсай
Олардың баяу өсуі және жас кезіндегі кішкентай өлшемі жабутикабейраларды қоңыржай аймақтарда бонсай немесе контейнерде өсірілетін сәндік өсімдіктер ретінде танымал етеді. Ол Тайваньда және Кариб теңізінің кейбір бөліктерінде кеңінен қолданылатын бонсай түрі болып табылады.
Мәдени маңызы
Жабутикабейра Бразилияның Минас-Жерайс штатындағы Контагем қаласының елтаңбасында бейнеленген. Бразилия саясатында, ал күнделікті тілде сирек қолданылатын "жабутикаба" сөзі, басқалармен қатар, абсурдты, ерекше немесе артық күрделі саналатын, Бразилия сияқты елде ғана кездесуі мүмкін саяси немесе құқықтық жағдайды білдіретін сленг. Бұл жабутикаба ағаштарының тек Бразилияда өсетіні туралы халық арасында кең таралған сенімге сілтеме.