Кіріспе

Эдгар Аллан Поның қысқа әңгімесі "Шөлмекте табылған қолжазба" – американдық жазушы Эдгар Аллан Поның 1833 жылғы қысқа әңгімесі. Сюжет теңіздегі бірқатар қиын жағдайларға тап болған, аты-жөні айтылмаған баяндаушының басынан өткен оқиғаларды қамтиды. Кеме оңтүстікке қарай бет алып, апатты өліміне қадам басқанда, ол өзінің бастан кешкендерін жазып, "Қолжазба" немесе "MS" деп атап, теңізге тастайды. Кейбір сыншылар бұл әңгімені теңіз туралы әдеттегі әңгімелерді сатиралау мақсатында жазылғанын айтады. По "Шөлмекте табылған қолжазба" атты туындысын апталық "Baltimore Saturday Visiter" газеті ұйымдастырған жазушылар сайысына жіберді. Төрешілер барлық әңгімелерді жақсы бағалағанмен, бірауыздан "Шөлмекте табылған қолжазба" туындысын жеңімпаз деп танып, Поға 50 доллар сыйлық берді. Бұл әңгіме кейін 1833 жылғы 19 қазанда "Visiter" газетінде жарияланды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Аты-жөні айтылмаған баяндамашы отбасысынан және елінен алысқа кетіп, Батавиядан (қазіргі Жакарта, Индонезия) жүк тасымалдайтын кемеге жолаушы ретінде мінеді. Саяхаттың бірнеше күнінен кейін кеме желсіз қалғаннан соң, құмды дауыл мен дауылдың араласуынан пайда болатын сімоум (симуум) кемені құлатты да, баяндамашы мен бір қарт шведтен басқа барлығын теңізге шашыратты. Симуумның күшімен Оңтүстік полюске қарай итеріліп, баяндамашының кемесі ақырында алып қара галеонмен соқтығысты, және тек баяндамашы ғана оның бортына көтеріле алды. Кемеге көтерілгеннен кейін, баяндамашы кеменің барлық жерінде ескі карталар мен қолданысқа жарамсыз навигациялық құралдарды табады, олардың ағаштары уақыт өте келе өскендей немесе кеңейгендей көрінеді. Сонымен қатар, ол кеменің экипажының өте қартайған, оны көре алмайтын адамдардан тұратынын байқайды; ол капитан кабинасынан жазу құралдарын алып, күнделік жазуға кіріседі (оқиғаның "қолжазбасы" деп аталады), оны теңізге тастауға шешім қабылдайды. Бұл кеме де оңтүстікке қарай жылжи береді, ал экипаж Антарктидаға жеткенде, олардың құрылуына үміттене бастайды. Кеме мұздың арасындағы ашық жерге кіреді, онда ол алып құйымға ілігіп, теңіздің түбіне батып кетеді.

Талдау

"MS. Found in a Bottle" – Поның теңіз туралы әңгімелерінің бірі (басқалары – "Maelström-ге түсу" және "Облонговый ящик"). Әңгімедегі қорқыныш оның ғылыми қиялдарын және адам зерттеуінің шегінен тыс физикалық әлемді сипаттауынан туындайды. Өмірбаясын жазған Кеннет Сильверман бұл әңгіменің "үнемі күшейіп бара жатқан қорқыныш пен жақындап келе жатқан апаттың сезімін тудыратынын" жазды. Бұл белгісіз апаттың болжамы баяндаушыны қорқыта да, ынталандыра да қояды. Поның тағы бір ертедегі туындысы "Береница" романындағы баяндаушы сияқты, "MS. Found in a Bottle" романының баяндаушысы да көбінесе кітаптары арқылы, немесе дәлірек айтқанда, қолжазбалары арқылы өмір сүреді. Баяндаушы өзін тапқан керемет кеме, аңызға айналған "Ұшқан Голландтық" кемесін еске түсіруі мүмкін. Көптеген сыншылар бұл әңгіменің соңы Джон Кливс Симмс және Еремия Н. Рейнольдс ұсынған Қуыс Жер теориясына сілтеме жасайды деп санайды. Симмс пен Рейнольдс планетаның ішкі бөлігі қуыс және адамдарға жарамды екенін, ал екі полюстегі ашық жерлер арқылы оған қол жеткізуге болатынын айтқан. Бұл идея 19 ғасырдың басында ғылыми тұрғыдан мүмкін деп есептелген. По Симмстің теорияларын кейінірек жазған "Нантакеттік Артур Гордон Пимнің баяны" (1838) романына да енгізді, ол оның жалғыз романы болды. Пим "MS. Found in a Bottle" әңгімесімен көп ұқсастықтарды бөліседі, соның ішінде Антарктидада аяқталатын күрт соңы бар. Дегенмен, Поның әңгімесі Симмстің теориясындағы кейбір шамадан тыс талаптарды мазақтау мақсатымен жазылған болуы мүмкін. Мысалы, Уильям Битнер бұл әңгіме Джейн Портердің "Сэр Эдвард Сивардтың баяны" (1831) немесе "Капитан Адам Сиборн" псевдонимімен жазылған "Симзония" (1820) романына жасалған сықақ екенін айтты, ал "Капитан Адам Сиборн" – бұл Джон Кливс Симмс болған десе де болады.

Сыни қабылдау

"Бөтелкеден табылған М.С." атты туынды алғаш жариялаған редакторлар оны "көркемдік қиялымен, күштілігімен және поэтикалық шабытымен, бай стильмен, шығармашылықпен және алуан түрлі, қызықты білімдерімен ерекшеленді" деп сипаттады. Жазушы Джозеф Конрад бұл әңгімені "осындай жанрдағы туындылардың арасындағы ең жақсысы деуге болады – теңізшінің қараңғы және поэтикалық дарынымен құрастырылған фантастикалық әңгімедей шынайы, егжей-тегжейлі айтылған" деп санайды. Бұл әңгіме, әлдеқайда Герман Мелвиллге әсер еткен болуы мүмкін және оның "Моби Дик" романымен ұқсастықтарды көрсетеді. Ғалым Джек Шертинг атап өткендей:

Жариялану тарихы

15 маусым күні, 1833 жылы, «Балтимор саботалық визитері» газетінің баспагерлері Чарльз Ф. Клауд пен Уильям Л. Паудер 1 қазанға дейін тапсырылатын «Ең жақсы әңгіме үшін 50 доллар, ең жақсы өлең үшін 25 доллар» сыйлығын жариялады, өлеңнің көлемі жүз жолдан аспауы керек еді. По бес басқа туындымен бірге «Бөтелкеде табылған қолжазбаны» жіберді. Төрешілер – Джон Пендлтон Кеннеди, Джеймс Генри Миллер және Джон Х. Б. Латроб 7 қазанда Латробтың үйінде жиналып, Поның әңгімесін бірауыздан жеңімпаз деп таңдады. Сыйлық 12 қазанда жарияланды, ал әңгіме келесі 19 қазанда мынадай ескертумен басылды: «Келесі әңгіме Комитет тағайындаған елу долларлық сыйлыққа ие болды. Оның композициялық стилі өте көрнекті». Поның «Колизей» атты өлеңі бірнеше күннен кейін жарияланды, бірақ жүлде алған жоқ. Өлеңде жеңіске жеткен редактор Джон Х. Хьюит болды, ол «Генри Уилтон» псевдонімімен жарияланды. По ашуланып, бәйгеге араласып, нәтижесі бұрмаланғанын айтты. Хьюит он жылдан кейін, 1885 жылы, Помен бәйгеге байланысты көшеде ұрысқасқанын мәлімдеді, бірақ бұл ұрыс расталмады. По өзінің өлеңінің нақты жеңімпаз болғанына сенді, бұл фактіні кейін Латроб растады. Кеннеди Поның жаңа карьерасын қолдады және бәйгеден кейін «Визитерде» жұмысқа орналастырды. Ол 1836 жылы «The Gift: A Christmas and New Year's Present» атты жылдық сыйлық кітабында «Бөтелкеде табылған қолжазбаны» қайта басып шығаруға көмектесті. Кеннеди Поны бәйгеге жіберген әңгімелерін, соның ішінде «Бөтелкеде табылған қолжазбаны» бір томға жинауға шақырды және баспагер Carey & Lea-мен байланысты. Әңгімелер «Фолио клубының әңгімелері» деп аталатын кітап ретінде жарық көруі жоспарланған, ал «Saturday Visiter» 1833 жылдың қазан айында кітапты әрқайсысы 1 долларға сатып алуға шақыру арқылы насихаттады. «Фолио клубы» – бұл автордың «әдебиетті жоюға» ниеттенген «ақылсыз» адамдар тобы деп атаған Дельфий клубына негізделген, ойдан шығарылған әдеби қоғам болуы керек еді. Бұл идея кейбір жағынан Джеффри Чосердің «Кентерберилік әңгімелеріне» ұқсас болды. Әр ай сайынғы кездесуде мүшелер әңгімелерін оқып беретін. Бірақ «Визитер» газетінде жарияланғаннан кейін бір апта өткен соң, газет автордың туындыларын Филадельфияда (Пенсильвания) басып шығаруды күтіп, қайтарып алғанын хабарлады. Harper and Brothers баспасынан жинақ қабылданбады, себебі олар оқырмандардың ұзақ әңгімелер мен романдарды қалайтынын айтты, бұл Поны «Нантакет Артур Гордон Пимнің баяны» сияқты тағы бір теңіз әңгімесін жазуға шабыттандырды. «Бөтелкеде табылған қолжазба» алғаш рет жарық көргеннен кейін, Массачусетс штатының Ньюберипорт қаласындағы «Халық адвокаты» газеті оны рұқсатсыз, дереу көшіріп басты, 26 қазан күні, 1833 жылы. 1835 жылдың тамызында По Вирджиния штатының Ричмонд қаласында «Оңтүстік әдеби хабаршысы» журналында штатты жазушы және сыншы болып жұмысқа орналасты. Журналдың 1835 жылғы желтоқсан санында «Бөтелкеде табылған қолжазба» жарияланды (суретке қараңыз).