Кіріспе

1847 жылы Нью-Мексико территориясындағы көтеріліс

Таос көтерілісі – 1847 жылғы қаңтарда Мексика-Америка соғысы кезінде АҚШ-тың қазіргі Солтүстік Нью-Мексиконы басып алуына қарсы испано және Пуэбло одақтастарының халық көтерілісі болды. Көтерілісшілер уақытша губернатор Чарльз Бентті және бірнеше американдықтарды өлтірді. Екі қысқа әскери науқанда АҚШ әскері мен жасақтары испано және пуэбло халқының көтерілісін жаншуға мәжбүр етті. Жақсы өкілдік құқығын іздеген жаңа мексикалықтар қайта жиналып, үш рет шайқасты, бірақ жеңілген соң ашық соғыстан бас тартты. Көтерілістің себептері – жаңа мексикалықтардың американдық әскердің басып алуына деген наразылығы және Таос тұрғындарының сырттан таңылған билікке қарсы жиі көтеріліс көтеріп тұруы еді. Көтерілістен кейін американдықтар кем дегенде 28 көтерілісшіні атқылады. 1848 жылғы Гуадалупе-Идальго шарты Нью-Мексиконың испан және американдық үнді тұрғындарының мүлік құқығын қамтамасыз етті.

Өмірбаян

1846 жылдың тамызында Мексика билігінде болған Нью-Мексико аумағы Стивен Уоттс Керни бастаған АҚШ әскерлеріне бағынды. Губернатор Мануэль Армихо Санта-Фе шайқасында бір оқ атпай-ақ қарсыласудан бас тартты. Керни күштерімен Калифорнияға аттанғанда, полковник Стерлинг Прайсқа Нью-Мексикодағы АҚШ әскерлеріне басшылық етуді тапсырды. Ол Чарльз Бентті Нью-Мексиконың тұңғыш аумақтық губернаторы етіп тағайындады. Көптеген Нью-Мексикалықтар Армихоның тапсыруына наразы болды; сондай-ақ АҚШ сарбаздарының өрескел қарым-қатынасына ашуланды, губернатор Бент оны былай сипаттады: "Басқа оккупациялық әскерлер де басқа уақытта және басқа жерлерде істегендей, олар жаулап алушылар сияқты әрекет етуге тырысты". Губернатор Бент Прайстің жоғары тұрған офицері, полковник Александр Донифанға: "Тұрғындардың құқықтарына сарбаздардың құрмет көрсетуін қамтамасыз ету үшін сіздің билігіңізге жүгінуіңізді өтінемін. Мұндай бұзушылықтар көбейіп барады, егер оларды тоқтату үшін шаралар қабылданбаса, ерте не кеш ауыр салдарларға әкелуі мүмкін деп қорқамын. Күнделікті қорлаудан гөрі маңызды мәселе – көптеген Нью-Мексика азаматтары Мексика үкіметі берген жер иелігі құжаттары АҚШ-та мойындалмайды деп қауіптенді. Олар американдық жақтастардың өздерінің есебінен гүлденуінен алаңдады. Керни кеткеннен кейін Санта-Федегі наразылар Рождество көтерілісін жоспарлады. АҚШ билігі жоспарды білген соң, наразылар көтерілісті кейінге шегерді. Олар көптеген жергілікті халықтарды, соның ішінде американдықтарды аумақтан қуғысы келген пуэбло халқынан да одақтастар тартты.

Таодағы кісі өлтірулер

1847 жылғы 19 қаңтарда таңертең көтерілісшілер Дон Фернандо де Таоста, қазіргі Таос, Нью-Мексико және жақын маңдағы Таос Пуэблода көтеріліс бастады. Оларды испан Пабло Монтойя және Таос Пуэблосынан шыққан Томас Ромеро, сондай-ақ Томасито (Кіші Томас) атымен де танылған, басқарды. Ромеро үндістерден құралған жасақты губернатор Чарльз Бенттің үйіне алып келді, онда олар есікті бұзып, Бентті жебелермен атып, отбасының алдында бас сүйегін алып тастады. Олар кеткеннен кейін Бент әлі тірі еді. Әйелі Игнасия, балалары және достары Кит Карсон мен Томас Боггстың әйелдерімен бірге үйдің саз қабырғаларын қазып, көрші үйге қашып құтылды. Көтерілісшілер оларды тапқанда Бентті өлтіріп, әйелдер мен балаларды зардапсыз қалдырды. Көтерілісшілер басқа да бірнеше үкімет шенеуніктерін өлтіріп, бас сүйектерін алып тастады, сондай-ақ АҚШ-тың жаңа аумақтық үкіметімен байланысы бар деп саналған адамдарды да өлтірді. Олардың ішінде округ шерифінің міндетін атқарушы Стивен Ли, префект және мұрагерлік сот судьясы Корнелио Вигиль және аймақтық прокурор Дж. У. Лил болды. "Көтерілісшілердің мақсаты – АҚШ үкіметінің қызметіне кірген әрбір америкалық пен мексикалықты өлтіру еді", – деп жазды полковник Прайс.

Арройо Хондо мен Мора қырғындары

Келесі күні шамамен 500 испано және пуэблолықтардың үлкен қарулы күші Симеон Турлидің Таостан бірнеше шақырым солтүстікке қарай Арройо Хондодағы диірмені мен дистилляция зауытына шабуыл жасап, қоршауға алды. Зауыттың қызметкері Чарльз Аутобис олардың келе жатқанын көрді. Ол Санта-Феге көмек сұрап, оккупациялық АҚШ әскерлеріне хабар жеткізді. Диірменде қорғану үшін сегіз-он таушыл қалды. Күндізгі шайқастан кейін таушылдардың тек екеуі ғана – Джон Дэвид Альберт пен Томас Тейт Тобин аман қалды. Екеуі де түнде жеке-жеке қашып кетті. Сол күні испано көтерілісшілері Миссуриге жол тартқан Мора ауылынан өтіп бара жатқан жеті-сегіз американдық саудагерді өлтірді. 20 қаңтарда осы екі оқиғада барлығы 16 америкалық қаза тапты.

АҚШ-тың жауабы

АҚШ әскері бүлікті тез басуға кірісті; полковник Прайс Санта-Феден Таосқа дейін 300-ден астам АҚШ әскерін, сонымен қатар Серан Сент-Врейн ұйымдастырған 65 еріктіні, оның ішінде бірнеше жаңа мексикалықтарды бастап келді. Серан Сент-Врейн – Уильям мен Чарльз Бент ағайындыларының серіктесі болатын. Жол бойында біріккен күштер Санта-Крус-де-ла-Канада және Эмбудо асуында 1500-ге жуық испано және пуэблолықтардан тұратын күшті жеңіп алды. Көтерілісшілер Таос Пуэблоға шегініп, қалың қабырғалы саздан жасалған шіркеуде паналады. Келесі шайқаста АҚШ әскері шіркеудің қабырғасын бұзып, ішке артиллериялық оқтарды бағыттап, көптеген жарақаттар сыйдырып, шамамен 150 көтерілісшіні өлтірді. Олар қанағатты қолға-қол соғыстан кейін тағы 400 адамды тұтқынға алды. Бұл шайқаста жеті американдық сарбаз қаза тапты. АҚШ әскерлерінің жеке тобы Морадағы көтерілісшілерге қарсы науқан жүргізді. Капитан Израиль Р. Хендли басқарған Мораның бірінші шайқасы жаңа мексикалықтардың стратегиялық жеңісімен және Хендлидің қаза болуымен аяқталды. Американдықтар қайтадан капитан Джесси I. Морин басшылығымен шабуыл жасап, Мораның екінші шайқасында ауылды қиратты, соның нәтижесінде бүліктегі Мора науқаны аяқталды.

Қосымша ұрыстар

Көтеріліс Таос қоршауынан кейін де тоқталмады. Жаңа Мексика көтерілісшілері келесі айларда АҚШ әскерлерімен тағы үш рет қақтығысты. Бұл шайқастар Ред-Ривер каньоны шайқасы, Лас-Вегас шайқасы және Сиенега арығы шайқасы деп белгілі. АҚШ әскерлері әр шайқаста жеңіске жеткен соң, Жаңа Мексикалықтар мен жергілікті американдықтар ашық соғыс жүргізуді тоқтатты. Қызыл өзен каньоны оқиғасы, немесе Қызыл өзен каньоны шайқасы: 1847 жылдың 26 мамырында АҚШ армиясының майоры Эдмондсон, капитан Холауэй мен Робинсон басқаратын екі жүз жаяу әскер мен кавалериядан тұратын отрядпен Қызыл (Канада) өзенінің бойымен күн батуға айналғанда жол тартты. Сол таңертең америкалықтарға Нью-Мексиканың екі жүздік жасағы және олардың Пуэбло одақтастары шабуыл жасады. Нәтижесінде болған шайқаста американдықтар Сиенега арығының жағасына шегінді. Капитан Шепардтың отряды келгенге дейін олар өз позицияларын сақтап тұрып, "жауды жеңді".