Кіріспе
Зарядталған бөлшектердің геомагниттік күш сызықтары бойымен тұтқындалуы Кристофилос эффектісі, кейде Аргус эффектісі деп аталады, ол Жердің магнит өрісінде ядролық қарудан шыққан электрондардың тұтқындалуын білдіреді. Бұл эффект алғаш рет 1957 жылы Николас Кристофилоспен болжалды, ол осы эффектінің ядролық соғыста қорғанысқа пайдалы болуы мүмкін екенін айтты. Көптеген бета-бөлшектер тұтқындалып, осы аймақтан өтетін жау әскерінің қаруларындағы басқару электроникасын жоятын күшті электр тогын тудыруы мүмкін еді. Тек бірнеше достық қарулардың жаудың шабуылын тоқтатуға болатындығы туралы идея үміттендіргендіктен, 1958 жылдың соңында сынақтарға мораторий енгізілгенге дейін АҚШ сынақ жоспарларына бірнеше жаңа ядролық сынақ қосылды. Алайда, бұл сынақтар көрсеткендей, эффект болжағандай күшті емес және қаруға зиян келтіруге жеткіліксіз болды. Дегенмен, бұл эффект радиолокациялық жүйелерді істен шығаруға және спутниктерді бұзуға жетеді.
The Christofilos effect, sometimes known as the Argus effect, refers to the entrapment of electrons from nuclear weapons in the Earth's magnetic field. It was first predicted in 1957 by Nicholas Christofilos, who suggested the effect had defensive potential in a nuclear war, with so many beta particles becoming trapped that warheads flying through the region would experience huge electrical currents that would destroy their trigger electronics. The concept that a few friendly warheads could disrupt an enemy attack was so promising that a series of new nuclear tests was rushed into the US schedule before a testing moratorium came into effect in late 1958. These tests demonstrated that the effect was not nearly as strong as predicted, and not enough to damage a warhead. However, the effect is strong enough to be used to black out radar systems and disable satellites.
Ядролық жарылыстардан алынған электрондар
Ядролық жарылыстан шығатын энергия түрлерінің ішінде көптеген бета-бөлшектер, немесе жоғары энергиялы электрондар бар. Бұл, негізінен, бомбаның бөліну бөлігінің қалдықтарындағы бета-ыдыраудың нәтижесі болып табылады, көптеген конструкцияларда бұл жалпы қуаттың шамамен 50% құрайды. Электрондар электр зарядымен қатар болғандықтан, олар өте жоғары жылдамдықпен айналасындағы атомдардан өте келе, оларда электр тогын тудырады. Бұл атомдардың иондануына, сондай-ақ бета-бөлшектердің баяулауына әкеледі. Төменгі атмосферада бұл реакция соншалықты күшті, бета-бөлшектердің жылдамдығы бірнеше он метрдің ішінде жылулық жылдамдыққа дейін төмендейді. Бұл әдеттегі ядролық жарылыстың от шарларының ішінде болады, сондықтан әсері байқауға тым шағын. Биік атмосферада атмосфераның тығыздығы өте төмен болғандықтан, электрондар ұзақ қашықтықтарға еркін жүре алады. Оларда бета-ыдырау кезінде пайда болған протонмен қайта ұсталып алынбайтын жеткілікті энергия бар, сондықтан теория бойынша олар шексіз ұзаққа созылуы мүмкін.
Айна эффект
1951 жылы термоядролық энергияны зерттеудің алғашқы кезеңдерінің бірі ретінде Ливермордегі Калифорния университетінің радиациялық зертханасының (“Ливермор”) ғалымы Ричард Ф. Пост магниттік айна тұжырымын ұсынды. Айна – бұл сырттай қарағанда қарапайым құрылғы, ол негізінен термоядролық отынды сақтайтын цилиндрлі вакуумдік камерадан және оның айналасына оралған, модификацияланған соленоид құрастыратын электромагниттен тұрады. Соленоид әдетте өзінің осінің ортасында, яғни вакуумдік камераның ортасында сызықтық магнит өрісін жасайды. Зарядталған бөлшектер магнит өрісіне енген кезде, олар өріс сызықтары бойымен айналады, бұл оларды бүйірлей жылжудан және камера қабырғаларына соқтығысудан сақтайды. Қалыпты соленоидта олар сызықтар бойымен еркін қозғалып, содан кейін камераның ұштарынан шығып кетуі мүмкін. Посттың ойынша, электромагнитті орау арқылы камераның ортасымен салыстырғанда ұштарында өріс күшті болуы керек еді. Бөлшектер ұштарға қарай қозғалғанда, бұл күшті өрістер сызықтарды жақындастырады, ал нәтижесінде пайда болатын иілген өріс бөлшектерді "кері шағылыстырады", соның салдарынан ол айна деп аталды. Идеалды магниттік айнада отын бөлшектері алға-артқа қозғалып, цилиндрдің ұштарына немесе қабырғаларына тимейді. Алайда, тіпті теориялық тұрғыдан алғанда, ешқандай айна толыққанды емес; әрқашан дұрыс энергиясы мен траекториясы бар бөлшектердің тобы болады, олар "жоғалу конусы" арқылы ұштардан шығып кетуіне мүмкіндік береді. Бұл магниттік айналарды қадімгідей кемшіліктері бар жүйелерге айналдырады, бірақ бастапқы есептеулер ақау деңгейі жеткілікті түрде төмен екенін көрсетті, сондықтан оны термоядролық реактор жасау үшін пайдалануға болады.
Кристофилос әсері
Жердің магнит өрісінің немесе геомагнит өрісінің пішіні магнит айнасына ұқсас. Бұл өріс экваторда сыртқа қарай кеңейеді, ал полюстерге жақындағанда тарлып, жіңішкере түседі. Мұндай өріс зарядталған бөлшектерді Пост айналары сияқты шағылыстырады. Бұл жаңалық емес, бұл ақ түстің (аврораның) пайда болуының негізгі себебі ретінде бұрыннан мәлім болған. Аврора кезінде күннің желдерінен келген бөлшектер өріс сызықтары бойымен айналып, полюстер арасында алға-артқа қозғалады. Әрбір айналымда бөлшектердің бір бөлігі айна нүктелерінен өтіп, атмосферамен әрекеттесіп, ауаны иондап, жарық тудырады. Ядролық бөліну кезінде пайда болатын электрондардың жылдамдығы көбінесе жоғары атмосферада магниттік айналуға ұшырайды, онда олар атмосфералық атомдармен әрекеттеспей, біраз уақыт бойы кері-кері айналуы мүмкін. Солтүстік полюстен оңтүстік полюске және кері қайта толық "орбита" жасағанда, электрондар айна аймақтарында көбірек уақыт өткізеді, себебі олар осы жерде баяулап, қозғалысын өзгертеді. Бұл айна нүктелерінде электрон тығыздығының артуына алып келеді. Осы аймақта қозғалатын электрондардың тудырған магнит өрісі геомагнит өрісімен әрекеттесіп, айна нүктелерін атмосфераға түсіреді. Мұнда атмосфераның тығыздығы артаған сайын электрондардың әрекеттесуі жиілейді. Бұл әрекеттесулер электрондарды баяулатып, олардың магнит өрісін тудыру қабілетін азайтады, нәтижесінде атмосфераның жоғарғы қабатында тепе-теңдік нүктесіне жетеді, ол шамамен биіктігінде орналасқан. Осы орташа биіктікті ауа тығыздығын есептеу үшін негіз ретінде пайдалану, атмосферамен өзара әрекеттесу жылдамдығын анықтауға мүмкіндік берді. Есептеулер көрсеткендей, электронның орташа өмір сүру мерзімі шамамен 2,8 күнге жуық.
Мысал
Мысалы, Кристофилос бомба жарылысын қарастырды. Бұл 10 бөліну оқиғасын тудырады, ол өз кезегінде әр бөлінуде төрт электронды шығарады. Қарастырылып отырған айна нүктелері үшін жоғары немесе төмен қарай қозғалатын кез келген бета-бөлшектер ұсталады, ол олардың жартысы деп есептеледі, нәтижесінде 2×10 электрон өрісте тұрақтанады. Жер өрісінің пішініне және оң қол ережесінің нәтижесіне сәйкес, электрондар шығысқа қарай иіліп, ақырында бүкіл Жерді қоршап тұратын қабық құрайды. Электрондар тегіс тараған деп есептесек, бір куб сантиметрге 0,2 электрондық тығыздық пайда болады. Электрондардың жоғары жылдамдығына байланысты, өріс ішіндегі кез келген нысан бір шаршы сантиметрге секундта шамамен 1,5×10 электронға ұшырайды. Бұл соқтығыстар электрондардың жылдамдығын азайтады, нәтижесінде тоқтап тұрған сәулелену арқылы нысанға сәуле шығарылады. Тежегіш сәулеленудің қарқыны материалдың атомдық салмағына немесе Z-ға байланысты. Орташа Z-ы 10 болатын нысан үшін күтілетін ағын шамамен 100 рентген/сағатты құрайды, ал орташа өлімге әкелетін доза шамамен 450-ге тең. Кристофилос бұл ғарыш саяхатшылары мен олардың электрондық құралдары үшін маңызды тәуекел екенін атап өтті. Зымыранға қарсы баллистикалық ракеталардың (ЗҚБР) қайта кіретін бөліктері (ҚКБ) нысандарына жақындағанда, олар шамамен жылдамдықпен қозғалады, немесе шамамен. Электрондардың ең тығыз орналасқан айна қабатынан өтетін ҚКБ шамамен он секунд бойы электр өрісінің ортасында болады. Жарылыс басының жоғары жылдамдығына байланысты, кернеудің өсуі оның кез келген металл компонентінде үлкен ток тудырады. Бұл ток ұшақ корпусын балқытуға жеткілікті болуы мүмкін, бірақ көбінесе триггер немесе басқару механизмдерін жояды. Өрістің тығыздығы айна нүктелерінде ең жоғары, олар әр жарылыс үшін екі нүкте болады, олар магниттік конъюгаттар деп аталады. Жарылыс осы екі нүктенің кез келгенінде болуы мүмкін, ал магнит өрісі оларды екінші нүктеде шоғырландырады. Кристофилос АҚШ-тың көп бөлігі үшін конъюгат нүктесінің Чилидің батысында, Оңтүстік Тынық мұхитында орналасқанын атап өтті, онда мұндай жарылыстар байқалмайды. Егер осындай бомбалардың сериясын осы жерлерде жарылғызса, АҚШ үстінде үлкен радиациялық белдеу пайда болады, бұл советтік шабуылдың жарылыс бас жарылыстарын тежеуі мүмкін. Әскери жоспарлаушылар үшін бұл әсерді шабуылдық қару ретінде пайдалану мүмкіндігі де қызығушылық тудырды. Егер АҚШ күштері Кеңес Одағына шабуыл жасаса, оңтүстік конъюгаттар әдетте Үнді мұхитында орналасқан, онда оларды кеңестік ерте ескерту радары көре алмайды. Жарылыстар сериясы Ресейде кеңестік радарлық жүйелердің тоқтауына әкеледі, оның баллистикалық ракеталарға қарсы (ЗҚБР) жүйесін ескертусіз бұзады. Бұл әсерлер бес минутқа дейін сақталады деп күтілуде, бұл Ресейдегі көру сызығы радарының жарылыс бас жарылыстарын көруге болатын уақытқа тең. Шабуылдың уақытын мұқият жоспарлау ЗҚБР жүйесін пайдасыз етеді.
Өмірбаян
Кристофилос Грекияның біліксіз оккупациясы кезінде лифт компаниясында журналдар оқып жүргенде физика саласындағы мансабын бастады, осыдан басқа істеуге шамасы келмеді. Соғыстан кейінгі кезеңде ол лифт жөндеу қызметін ашты, осы уақытта ол қазір күшті фокус ретінде танылған тұжырымдаманы дамыта бастады, бұл бөлшектер үдеткіштері тарихындағы маңызды жетістік болды. 1949 жылы ол идеясын сипаттаған хатты Беркли зертханасына жіберді, бірақ олар ұсақ қате тапқаннан кейін оны қабылдамады. 1952 жылы осы идея Брукхейвен ұлттық зертханасында тәуелсіз түрде әзірленді және жарияланды. Олар идеяны ұрлап алды деп сенген Кристофилос АҚШ-қа сапар шекті, онда Брукхейвенде жұмысқа орналасты. Кристофилос бөлшектер үдеткіштерін жобалауға қарағанда ядролық синтез жұмысына көбірек қызығушылық танытты. Сол кезде АҚШ бағдарламасында белсенді түрде жұмыс істеп жатқан үш негізгі жоба болды: магниттік айна, стелларатор және z-пинч. Айнаның ашық магниттік өріс сызықтарының салдарынан туындайтын ішкі қателігіне байланысты көбінесе жағымсыз бағаланды. Кристофилос бұл мәселені шешу үшін Astron деп аталатын жаңа тұжырымдаманы жасады. Бұл айнадан және оған сырттан электрондарды жіберуге арналған бөлшектер үдеткішінен тұрды. Олардың жоғары жылдамдығы қосымша магниттік өріс құрды, ол электромагнитпен араласып, нәтижедегі жалпы өрістің "жабылуына" әкелді, бұл айнаның ең үлкен мәселесін шешті.
Спутник пен Explorer
Сол кезеңде АҚШ Халықаралық геофизикалық жылдың (IGY) аясында Explorer 1 спутнигі арқылы күтілетін зарядталған қабаттың бар екенін тікелей тексеруді жоспарлап жатқан еді. Бірақ "Эксплорер" ұшырылмас бұрын, кеңестік одақ 1957 жылдың қазан айында "Спутник-1" спутнигін ұшырып, баршаны таң қалдырды. Бұл оқиға АҚШ қорғаныс саласында үлкен дабыл тудырды, көптегендер кеңестіктер жеңіліссіз ғылыми үстемдікке қол жеткізді деген қорытындыға келді. Кристофилос та кеңестіктердің жетістіктерінен алаңдағандардың бірі болды және сол айда өзінің идеясын ішкі есепте жариялады. 1958 жылдың қаңтарында "Эксплорер" ұшырылып, Ван Аллен сәулелендіру белдеулері деп аталған құбылыстың бар екендігі расталды. Бұл қорғаныс ведомстволарында жаңа дабылға себеп болды, себебі кейбіреулер Ван Аллен белдеулері Күннің бөлшектерінен емес, Кристофилос концепциясы бойынша кеңестіктердің құпия жоғары биіктіктегі ядролық сынақтарының нәтижесі деп болжады.
Жоспарлау басталады
Кристофилостың идеясы бірден қызығушылық оятып, егер бұл концепция іс жүзінде қолданылса, АҚШ-тың "ғажайып оқ" қаруы пайда болып, советтік стратегиялық ракеталар флотын күшсіз қылуы мүмкін еді. 1958 жылдың ақпан айында, жаңадан құрылған Президенттің ғылыми кеңесшілер комитетінің (ПСАК) төрағасы Джеймс Райн Киллиан бұл концепцияны зерттеу үшін Ливерморде жұмыс тобын жинады. Топ негізгі идеяның дұрыс екеніне келісті, бірақ көптеген практикалық мәселелерді жоғары биіктіктегі жарылыстар арқылы тікелей сынаусыз шешу мүмкін емес еді. Сол кезде 1958 жылғы ядролық сынақтар сериясын жоспарлау, "Operation Hardtack I" операциясы, аяқталуға жақын еді. Бұл Оңтүстік Тынық мұхитында бірнеше жоғары биіктіктегі жарылыстарды қамтыды. Олар экваторға салыстырмалы түрде жақын болғандықтан, магниттік өрісқа енгізудің оптималды нүктесі "Shot Teak" жарылысынан әлдеқайда жоғары биіктікте орналасқан. Бұл жарылыстардың Кристофилос эффектін сынаудағы тиімділігін шектеуі мүмкін еді. Эффектті сынау үшін жаңа жарылыстар сериясы қажет болатын. Жоспарлау процесіне үдемелі қарқын беруге АҚШ пен КСРО арасындағы Женевадағы келіссөздер себеп болды, нәтижесінде Ядролық сынақтарға ішінара тыйым салу туралы шарт жасалды. Сол кезде 1958 жылдың күзінде солтүстік жарты шарда сынақтарға тыйым салынуы мүмкін деген болжам бар еді. Егер АҚШ келіссөздер кезінде жоғары биіктіктегі сынақтарды бастаса, Кеңес Одағының реакциясы жағымсыз болуы ықтимал еді. Жоспарлаушыларға 1958 жылдың 1 қыркүйегіне дейін сынақтарды аяқтау тапсырылды. "Спутник" спутнигінің іске қосылуы 1958 жылдың ақпан айында АҚШ-тың әртүрлі ракеталық жобаларын біріктіру мақсатымен "Advanced Research Projects Agency" (ARPA) агенттігінің құрылуына әкелді. Агенттіктің жарғысы жақын арада қорғаныс мәселелерін жалпы тұрғысынан қарастыру үшін кеңейтілді, әсіресе "Спутник" нақтылаған ракеталық шабуылдан қорғануды. ARPA-ның ғылыми директоры Герберт Йорк "қазіргі уақытта жеткілікті назар қойылмай жатқан мәселелерді анықтау" мақсатымен "Project 137" атты сарапшылар тобын құрды. Физика әлеміндегі белгілі тұлғалардан құралған жиырма екі адамнан тұратын комитеттің төрағасы Джон Арчибальд Уилер болды, ол "қара тесік" терминін танымал етті. Йорк президент Эйзенхауэрге Кристофилос концепциясы туралы баяндады және 1958 жылдың 6 наурызында жеке сынақ сериясын жүргізуге рұқсат алды. Келесі екі айда қарқынды жоспарлау жұмыстары жүргізілді. Кристофилосқа Q деңгейіндегі рұқсат болмағандықтан, ол жоспарлауға қатыса алмады. Дегенмен, "Project 137" тобы 1958 жылдың 14 шілдесінде Кристофилоспен Форт Макнейрде кездесу ұйымдастырып, жоспарларды талқылады.
Сынау
Қыркүйек айындағы мерзімге қол жеткізу үшін қару-жарақ пен жабдықтарды қолда бар қорлардан мүмкіндігінше көп алу қажет болды. Бұл Lockheed X 17 ұшыру құралының қайта кіру сынағына дайындық барысында өндіріліп, белгілі бір мөлшерде қолжетімді болуына әкелді. Өкінішке қарай, X 17-нің шектеулі биіктік мүмкіндігі оның тестілеу алаңдарынан Оңтүстік Тынық мұхитындағы шағылыстыру нүктелеріне тию үшін қажетті биіктікке жете алмайтынын білдірді. X 17 оңай соққы бере алатын, жеткілікті төмендігі бар жалғыз аймақ – Оңтүстік Атлантика аномалиясы болды, онда Ван Аллен белдеуі төмен түседі. Сынақтарды жоспарлау әдетте бір жыл немесе одан да көп уақыт алатындықтан, сынақтар көбінесе тығыз аралықтағы "сериялар" түрінде жүзеге асырылатын. Ал "Аргус" операциясы 1958 жылдың 6 наурызында Президенттің бастапқы мақұлдауынан бастап, тек бес ай ішінде нақты сынақтарға дейін жетті. Басқа да алғашқылықтардың қатарында, сынақтар басынан аяғына дейін толығымен құпия сақталуы керек еді, олар теңіздегі кемеден жасалған баллистикалық зымырандардың алғашқы сынақтары және Атлант мұхитындағы жалғыз атмосфералық ядролық сынақ операциясы болды. Соңғы жоспарлар Президенттің 1958 жылдың 1 мамырындағы мақұлдауымен бекітілді. Әсерді өлшеу үшін Explorer IV және Explorer V 1958 жылдың тамыз айында ұшырылды, бірақ орбитаға тек IV ғана жетті. Дегенмен, басқа дереккөздерде әсердің соңғы сынақта алты күннен астам сақталғаны айтылады.
Planning for tests normally took a year or more, which is why tests normally occurred in closely spaced "series". In contrast, Operation Argus tests went from initial approval by the President on 6 March 1958 to actual tests in only five months. Among other firsts, the tests were to be kept entirely secret from start to after completion, were the first ballistic missile tests from a ship at sea, and were the only atmospheric nuclear test operation in the Atlantic Ocean. The final plans were approved by the President on 1 May 1958. To measure the effect, Explorer IV and Explorer V were launched in August, although only IV reached orbit. However, other sources state that the effect persisted for over six days on the last test.
Қоғамға жариялау
1958 жылдың маусым айының соңында «Нью-Йорк Таймс» газетінің Пулитцер сыйлығын жеңіп алған әскери тілшісі Хансон Болдуин АҚШ-тың маңызды әскери операциясы туралы қызықты ақпарат алды. Бұл ақпарат Джеймс Ван Аллен басқаратын Айова университетінің зертханасынан сыртқа шыққан болуы мүмкін, ол осы кезеңде ARPA-мен бірге «Аргус» жобасымен жұмыс істеді. Болдуин бұл туралы ғылыми тілші әріптесі Уолтер Салливаннан (журналист) сұрады. Салливан ИГВ-ның зымырандар және спутниктер жөніндегі комиссия төрағасы Ричард Портермен сөйлесті, ол Болдуиннің қаншалықты көп ақпарат тапқанына таңырқады. Бір сағаттан кейін Салливанға ARPA-дан қоңырау шалып, сынақтар аяқталғанға дейін жариялауды тоқтатуды өтінді. Жыл соңында, сынақтар аяқталғаннан және жобадан бас тарғаннан кейін, Кристофилос 1958 жылдың қазан айында өткен Америка физикалық қоғамының мәжілісінде бұл тұжырымдама туралы ашық айта алды, тек сәулеленуді тудыру үшін атом бомбасы қолданылатыны туралы мәліметті жасырды. Америка ғылым академиясының желтоқсан айындағы мәжілісінде Салливан «Жердің радиациялық белдеуін жасанды түрде өзгерту» деген тақырыптағы мақаланың жариялануға дайындалып жатқанын естіді. Салливан мен Болдуин «сенсациялық» жаңалықтарын жоғалтып алатынын түсінді, сондықтан Салливан Йоркке хат жазып, басқа тілшілердің сынақтар туралы біліп жатқаны анық болғандықтан рұқсат сұрады. Йорк бұл мәселені Президенттің ғылыми кеңесшілер комитетінің (PSAC) төрағасы Джеймс Киллианмен талқылады, ол Ван Алленнің жариялау құқығы үшін күшті қысым жасағанын қосты. Кейін Салливан IGY бақылау станцияларына қоңырау шалып, тамыз және қыркүйек айларындағы аура туралы мәліметтерді сұрап, ақпараттың сыртқа тарағаны туралы пікірін жеткізді. Оған «өте ерекше оқиға» болғаны айтылды, ол ешқандай белгілі күн дауылдарына сәйкес келмеді. Ол Йоркке тағы бір хат жіберіп, жоба туралы сылтаулар қазірдің өзінде көпшілікке белгілі екенін және жай ғана ақпаратты байланыстыруды күтіп тұрғанын атап өтті. Йорк оны Пентагонға шақырып, қайтадан күте тұруын өтінді. Салливан бұл енді әскери қажеттілікке байланысты емес, саяси мәселе екеніне көз жеткізді; сынақтарға тыйым салу бойынша келіссөздер жалғасып жатыр және АҚШ ғарышта жаңа сынақтар жүргізгені туралы жаңалықтар кенеттен жарияланса, бұл үлкен проблема тудырар еді. Салливан мен Болдуин тағы да оқиғаны тоқтатты. 1959 жылдың ақпан айында Киллиан Нью-Йоркте сөз сөйледі. Салливан оған қатысып, соңында оған хат берді. Олар отырып, Киллиан оны оқыды. Хатта сынақтар туралы ақпараттың көбейіп бара жатқаны және «Таймс» газеті Пентагонның келісімін күтіп отырғаны айтылған. Осы уақытта жобада жұмыс істейтін ғалымдар деректерді жариялау туралы көбірек айта бастады, ал ақпан айының соңында өткен мәжілісте пікір таласы болды. PSAC мәжілісінде Киллиан Ұлттық ғылым академиясының сәуірдегі мәжілісінде деректерді жариялауға келісті, бірақ әлі де «Таймс» газетіне хабарламады. Болдуин мен Салливанның шыдамы таусылды; олар «Таймс» газетінің басшылығына, баспагер Артур Хейс Сульцбергерге, президент Орвил Э. Дрифусқа және бас редактор Тернер Кэтледжге барып, жариялауға рұқсат сұрады. 1959 жылдың 18 наурызында Салливан Киллианға қоңырау шалуға тырысты, бірақ оның көмекшісіне жетті, ал Болдуин ARPA директоры Рой Джонсонмен сөйлесті. Олар сол түні мақаланы жазып, оны қайтадан тоқтату туралы қоңырауды күтті. Қоңырау келмеді және мақала келесі күні жарияланды.
Қазіргі кездегі проблемалар
2008 жылы ғылым жазушысы Марк Вулвертон Кристофилос эффектісі спутниктерді істен шығару құралы ретінде қолданылуына қатысты жалғасып келе жатқан алаңдаушылықты байқады.