Кіріспе

Тшолоцхо, бастапқыда Тжолотжо деп аталған, Зимбабведегі Матабелеленд Солтүстік провинциясындағы аудан. Оның әкімшілік орталығы Булавайодан солтүстік-батысқа қарай шамамен 98 км қашықтықта орналасқан Тшолоцхо бизнес орталығы. Тшолоцхоның төңірегіндегі аудандарға Лупан, Хванге, Умгуза және Булима кіреді. Манзамньяма өзені Тшолоцхоны Булима ауданынан, ал Гвай өзені оны Умгуза және Лупан аудандарынан, ал Хванге Ұлттық саябағы Хванге ауданынан бөліп тұрады.

Тарих

Бұл аймақ пилдердің сүйікті мекені болғандықтан, ерте заманда пил сүйегін іздеген аңшылар да осы жерге тартылған. Мзиликази және оның ндебеле тайпасы келгенге дейін, бұл жерді бакаланга және сан тайпалары мекендеген. "Тшолоцо" (ескіше "Тжолотжо") атауы сан тайпасының "Цоро о тсо" сөзінен шыққан, ол "пилдің басы" деген мағынаны білдіреді. Мзиликазиге дейін аймақты басқарған басшылардың ішінде Татегулу, Макулукуса және Мадлангомбе есімдері бар. Бұл Бутуа Корольдығының бір бөлігі болды, және сол кездегі патша немесе мамбо, мадлимбеу немесе длимбеу, Хамиде тұрды. Тшолоцодағы көптеген ауылдардың аттары бакаланга тілінен алынған. Кейіннен бұл аймақ Розви империясының құрамына кірді. 1838 жылы матабеле тайпасы келген кезде, олар "Тшолоцо" атауын қабылдады. Мзиликази кең жайылымдарды өте жақсы көрді және ол Матопоға көшкенде, өзінің сенімді бас қолбасшысы Мақхекени Ситхолеге осы жерді күзетуді тапсырды, осылайша ол қалған ндебеле тайпасымен кездесуге дайындалды. Мақхекенидің бес ұрпақтан кейінгі ұрпағы, бас қолбасшы Гампу Ситхоле, бүгінде билік ететін бес басшының бірі. Аймақта кең жайылымдар бар, сондықтан Тшолоцо халқы малдарының майға тоюы үшін оларды жақын маңайдағы жайылымдарға жетелеп апарады, бұл процеске "укулагиса" дейді. Тшолоцо ауданының орталығы Ньямандловудан батысқа қарай 65 шақырым қашықтықта, бұрынғы Гуайи тайпалық жерінде орналасқан. Бұл жер көп жылдар бойы тайпалық жердің әкімшілік орталығы болып келді және 1909 жылы алғашқы жауапкершілікті өз мойнына алған Ньямандлову үшінгі Жергілікті комиссардың қарауына өтті. Осы мерзімге дейін аймақ Булавайодағы Жергілікті тұрғындарды қадағалаушының қарауында болды. Аудандық қызмет орталығы Булавайо және Лупане қалаларымен асфальтталған жолдар арқылы, ал Пламтримен – құмды жол арқылы байланысты. Басқа да жолдар өте ауыр Калахари құмдары (ицхебетшебе) арқылы Гуайи тайпалық жерлеріне және одан әрі орман қорықтарына жетеді. Ауылдың айналасындағы топырақ Калахари құмдарынан пайда болған регосольді топырақ, ал ауданда тас базальттан құралған шағын қалталар кездеседі. Гуайи өзенінің бойында алувиум белдеуі бар, ол көптеген кен іздеушілерді пайдалы қазбалар, асыл және жартылай асыл тастарды іздеуге итермеледі. 1921 жылы Мавелада Х. С. Кейгвин өнеркәсіптік мектеп ашты, ол келесі жылы Машоналендтегі Домбошавада ұқсас мекемені құруға да қатысты. Бастапқы оқу бағдарламасын Э. Д. Альворд жасаған, ол сол кезде Селинда тауындағы ауыл шаруашылығы миссионері болған және 1920 жылдан бастап африкалық студенттерге ұқсас бағыттар бойынша білім беріп келеді. 1941-1944 жылдары мектеп Эссексвалге (Эсигодини) көшіріліп, "Есиховени ауыл шаруашылығы институты" деп аталды. Осы оқу орнының директоры болып тағайындалған Альвордтың ұлы Д. Л. Альвордтың тағайындалуы орынды болды. Колледж Эссексвалге көшірілгеннен кейін, бос қалған жер Matopos ғылыми-зерттеу станциясының тәжірибелік бөлімшесі ретінде пайдаланылды, ондағы жұмыс негізінен жергілікті Нконе немесе "Нгуни" сиырларын өсіруге бағытталған. Бұл жануарлар Эсватини және Зулуландтан әкелінді. Матабеле тайпасы солтүстікке қарай көшіп-қонған кезде, 19 ғасырдың бірінші жартысында оларды осы жерге әкелді. Бұл сиырлар қысқа мүйізді санга тоқымынан шыққан деп есептеледі. "Санга" атауы Абиссинияның мүйізді сиырларына қолданылған. Басы мен мүйіздері тұқымның ерекше белгілерін құрайды, ал олардың ең айқын ерекшелігі – жетілген кезде лира тәрізді пішінге ие болуы.

Геология

Тшолоцхо 250 миллион жыл бұрын сулы ойпаң болған аймақта орналасқан. Бұл ойпаңның іздері солтүстікке қарай Хвангеге дейін жетеді және Хвангедегі көмір кен орындарының қалыптасуына себепкер. Тшолоцхода екі маңызды өзен бар: Манзамняма және Гваи. Өзендер салыстырмалы түрде кең, кейбір жерлерде 100 метрден асып кетеді, бірақ көбінесе жаңбыр маусымында ғана ағып жатады. Тшолоцхоның топырағы негізінен үш түрге бөлінеді. Калахари құмдары Тшолоцхо ауданының 70% астамын құрайды. Олар Тшолоцхоның солтүстік-батыс аймақтарында, Кородзибадан Дламини арқылы Джимилаға дейін орналасқан. Калахари құмдарын Солтүстік-орталық аймақтарда, Сипепа және Капани сияқты жерлерде де кездестіруге болады. Бай қара балшықты топырақтар Гваи өзенінің екі жағында 2 шақырымға созылған 4 шақырымдық белдеуде орналасқан, бұл аймақ "Гваи өзенінің су тасқынына ұшырайтын жазығы" деп аталады. Бұл аймақ Махлабадағыдай су тасқынына және Шакиуа (Матемауле) сияқты жерлердегі су толуға бейім. Қызыл саз топырақтар Тшолоцхоның оңтүстік-шығыс аймақтарында, Сомгкибеден Мапулубуси, Мадона арқылы Нгкояға дейін таралған.

Флора мен фауна

Тшолоцшода терек сияқты қатты ағаштар өседі, олар Калахари құмдарында кездеседі. Сазды топырақтар тікенді акацияға және кең жайылымдарға толы. Ірі Хванге ұлттық паркіне жақын орналасқандықтан, Тшолоцшода Зимбабведе кездесетін жануарлардың барлық түрлері – пілдер, бұқалар, арыстандар, куду және жүздеген басқа да түрлер қоныстанған.

Халық саны

Тшолоцшода үш этникалық топ өкілдігі бар: ндебеле, каланга (Манзамманяна өзені бойында) және сан (Хванге ұлттық саябасына жақын жерде). Ауданның негізгі тілі – ндебеле тілі, оны аудандағы дерлік барлық адам сөйлейді және түсінеді.

Экономика

Тшолоцходағы негізгі экономикалық қызмет – шаруашылық. Гуайи өзені бойындағы қара топырақтан басқа жерлер егін өсіруге қолайсыз. Калахари құмдары мал өсіруге күтпегендей жақсы, бірақ оларға сенімді сумен қамтамасыз ету және аурулардың алдын алу үшін үлкен инвестициялар қажет. Шаруашылық пен мал өсіруге баламалары аз, көбінесе Оңтүстік Африканың алтын кендері мен шаруашылықтары ғана шешім ұсынады, сондықтан осы ауданнан Оңтүстік Африкаға кең ауқымда көші-қон болып жатыр. Ауданның азық-түлік жетіспеушілігі 45% құрайды. 1921 жылы мұнда өнеркәсіптік мектеп ашылды, бірақ 1941 жылы Эсигодиниге көшірілді, ал ескі ғимараттар Матопос зерттеу станциясына берілді, онда мал өсіру зерттеледі. 2010 жылдардың басынан бері жергілікті жабайы табиғатты экотүризм арқылы пайдалануға күш-жігер жұмсалып келеді.

Көлік және байланыс

Тшолоцхо ауданында салыстырмалы түрде қымбат жол желісі бар. Дегенмен, ауданды кеңінен жабатын Калахари құмдарының көптігіне байланысты көптеген жолдарды пайдалану мүмкін емес. Булавайодан Тшолоцхо ауданының басты бизнес орталығына дейінгі жолдың 117 шақырымдық ұзындығының 103 шақырымы асфальтталған. Бизнес орталыққа жеткен соң, ол үш негізгі тармаққа бөлінеді, олар өз кезегінде кішірек жолдарға тармақталады. Атап айту керек, Бизнес орталықтан Булавайо – Виктория шаршымасы тас жолына дейінгі басты жол қазір екі қатарлы асфальтталған жолға айналған. Жол Мадона, Думбо, Мапулубуси, Нембе, Джимила, Тшино, Макетшва, Сипепа бизнес орталығы, Гвайи Сайдинг арқылы Булавайо – Виктория шаршымасы тас жолына дейін өтеді. Бұл жол Нембеде тармақталады; солтүстік-батысқа қарай бұрылатын топырақ жол кейіннен Сипепа бизнес орталығында басты жолға қосылады. Осы жолмен Тшолоцхо бизнес орталығынан Сипепа бизнес орталығына дейінгі арақашықтық 113 шақырымды құрайды, ал басты жолды пайдаланғанда – 72 шақырым. Тағы бір жол Тшолоцхо бизнес орталығынан батысқа қарай басталып, кейіннен төрт рет тармақталады. Бірінші тармақ – Пламтриге қарайтын жол, ол Ехампени, Мхлало, Эмлотени, Диняне, Мбамба, Бубуде, Матшангене және басқа да ауылдар арқылы өтеді. Тағы бір тармақ Маготка, Сомгкибе, Мазибиса, Дламини, Мсвигана, Сомлота және басқа да маңызды ауылдар арқылы өтіп, Феландабаға дейін барады. Көлемінде тағы бір тармақ Бутабубилиден асып, Мгоди, Масили арқылы өтеді және жетінші күн адвентистері басқаратын Немани миссиясына бұрылыс жасап жетеді. Бұл жолдардың көпшілігі белгілі бір жерлерде бірігіп, жалпы жағдайы нашар саналатын аудан үшін таңғаларлықтай күрделі желі құрайды.

Үкімет және саясат

Тшолочо – Зимбабве саясатының белгілі "айқас алаңы", соңғы оқиға 2005 жылғы Тшолочо декларациясы болды. Бұл 1983 жылы Роберт Мугабенің "Гукурахунди" бағдарламасы аясында болған жаппай қырғынның орны. ZANU PF үкіметінде екі рет ақпарат министрі болған Мойо 2005 жылы Тшолочодан тәуелсіз депутат болып сайланды. 1980-1985 жылдар аралығында аймақтың алғашқы депутаты Джон Нкомо болды, ол ауданның бір бөлігін Булавайоның Лувеве сайлау округімен біріктірді, ал Дэвид Квидини көршілес Уанки округімен біріктірілген басқа бөлігін өкілдік етті. 1985-1990 жылдары округті Амос Мкваннзи өкілдік етті. Каин Матема 1990 жылдан 2000 жылға дейін MDC пайда болғанға дейін Zanu PF-тің соңғы депутаты болды. Каин Матема 2000 жылы MDC-нің Мтолики Сибандасына жеңіліп қалды. Одан кейін округ Оңтүстік және Солтүстік Тшолочо сайлау округтеріне бөлінді, Мойо (тәуелсіз) соңғысын шамалы айырмамен сақтап қалды, ал MDC-нің Максвелл Дубе 2008 жылғы бірыңғай сайлауда біріншісін жеңді. 2013 жылы Розмари Сипепа Нкомо Мойоны жеңіп, Солтүстік Тшолочодан жаңа депутат болды, бірақ екі жылдан кейін MDC-нің бөлінуіне байланысты оны жоғалтты. Оңтүстік Тшолочо округі Zanu PF-тің Мадодана Сибандаға бұйырды, ал Мойо 2015 жылы барлық ірі партиялар бойкоттаған қосалқы сайлауда (бұл жолы Zanu PF үміткері ретінде) Солтүстік Тшолочо депутаты болып қайта сайланды.