Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тшолоцхо, бастапқыда Тжолотжо деп аталған, Зимбабведегі Матабелеленд Солтүстік провинциясындағы аудан. Оның әкімшілік орталығы Булавайодан солтүстік-батысқа қарай шамамен 98 км қашықтықта орналасқан Тшолоцхо бизнес орталығы. Тшолоцхоның төңірегіндегі аудандарға Лупан, Хванге, Умгуза және Булима кіреді. Манзамньяма өзені Тшолоцхоны Булима ауданынан, ал Гвай өзені оны Умгуза және Лупан аудандарынан, ал Хванге Ұлттық саябағы Хванге ауданынан бөліп тұрады.
Tsholotsho, originally known as Tjolotjo, is a district in Matabeleland North province in Zimbabwe. Its administrative centre is at Tsholotsho business centre which is located about 98 km north west of Bulawayo. Districts around Tsholotsho include Lupane, Hwange, Umguza, and Bulilima. The Manzamnyama River separates Tsholotsho from Bulilima District, whilst the Gwayi River separates it from Umguza and Lupane districts, and the Hwange National Park separates it from Hwange District.
Тарих
Бұл аймақ пилдердің сүйікті мекені болғандықтан, ерте заманда пил сүйегін іздеген аңшылар да осы жерге тартылған. Мзиликази және оның ндебеле тайпасы келгенге дейін, бұл жерді бакаланга және сан тайпалары мекендеген. "Тшолоцо" (ескіше "Тжолотжо") атауы сан тайпасының "Цоро о тсо" сөзінен шыққан, ол "пилдің басы" деген мағынаны білдіреді. Мзиликазиге дейін аймақты басқарған басшылардың ішінде Татегулу, Макулукуса және Мадлангомбе есімдері бар. Бұл Бутуа Корольдығының бір бөлігі болды, және сол кездегі патша немесе мамбо, мадлимбеу немесе длимбеу, Хамиде тұрды. Тшолоцодағы көптеген ауылдардың аттары бакаланга тілінен алынған. Кейіннен бұл аймақ Розви империясының құрамына кірді. 1838 жылы матабеле тайпасы келген кезде, олар "Тшолоцо" атауын қабылдады. Мзиликази кең жайылымдарды өте жақсы көрді және ол Матопоға көшкенде, өзінің сенімді бас қолбасшысы Мақхекени Ситхолеге осы жерді күзетуді тапсырды, осылайша ол қалған ндебеле тайпасымен кездесуге дайындалды. Мақхекенидің бес ұрпақтан кейінгі ұрпағы, бас қолбасшы Гампу Ситхоле, бүгінде билік ететін бес басшының бірі. Аймақта кең жайылымдар бар, сондықтан Тшолоцо халқы малдарының майға тоюы үшін оларды жақын маңайдағы жайылымдарға жетелеп апарады, бұл процеске "укулагиса" дейді. Тшолоцо ауданының орталығы Ньямандловудан батысқа қарай 65 шақырым қашықтықта, бұрынғы Гуайи тайпалық жерінде орналасқан. Бұл жер көп жылдар бойы тайпалық жердің әкімшілік орталығы болып келді және 1909 жылы алғашқы жауапкершілікті өз мойнына алған Ньямандлову үшінгі Жергілікті комиссардың қарауына өтті. Осы мерзімге дейін аймақ Булавайодағы Жергілікті тұрғындарды қадағалаушының қарауында болды. Аудандық қызмет орталығы Булавайо және Лупане қалаларымен асфальтталған жолдар арқылы, ал Пламтримен – құмды жол арқылы байланысты. Басқа да жолдар өте ауыр Калахари құмдары (ицхебетшебе) арқылы Гуайи тайпалық жерлеріне және одан әрі орман қорықтарына жетеді. Ауылдың айналасындағы топырақ Калахари құмдарынан пайда болған регосольді топырақ, ал ауданда тас базальттан құралған шағын қалталар кездеседі. Гуайи өзенінің бойында алувиум белдеуі бар, ол көптеген кен іздеушілерді пайдалы қазбалар, асыл және жартылай асыл тастарды іздеуге итермеледі. 1921 жылы Мавелада Х. С. Кейгвин өнеркәсіптік мектеп ашты, ол келесі жылы Машоналендтегі Домбошавада ұқсас мекемені құруға да қатысты. Бастапқы оқу бағдарламасын Э. Д. Альворд жасаған, ол сол кезде Селинда тауындағы ауыл шаруашылығы миссионері болған және 1920 жылдан бастап африкалық студенттерге ұқсас бағыттар бойынша білім беріп келеді. 1941-1944 жылдары мектеп Эссексвалге (Эсигодини) көшіріліп, "Есиховени ауыл шаруашылығы институты" деп аталды. Осы оқу орнының директоры болып тағайындалған Альвордтың ұлы Д. Л. Альвордтың тағайындалуы орынды болды. Колледж Эссексвалге көшірілгеннен кейін, бос қалған жер Matopos ғылыми-зерттеу станциясының тәжірибелік бөлімшесі ретінде пайдаланылды, ондағы жұмыс негізінен жергілікті Нконе немесе "Нгуни" сиырларын өсіруге бағытталған. Бұл жануарлар Эсватини және Зулуландтан әкелінді. Матабеле тайпасы солтүстікке қарай көшіп-қонған кезде, 19 ғасырдың бірінші жартысында оларды осы жерге әкелді. Бұл сиырлар қысқа мүйізді санга тоқымынан шыққан деп есептеледі. "Санга" атауы Абиссинияның мүйізді сиырларына қолданылған. Басы мен мүйіздері тұқымның ерекше белгілерін құрайды, ал олардың ең айқын ерекшелігі – жетілген кезде лира тәрізді пішінге ие болуы.
The area was a favourite of the elephant herds and had attracted early ivory hunters. The area was occupied by the Bakalanga and San people before Mzilikazi and his Ndebele people arrived here. The name "Tsholotsho" (old spelling "Tjolotjo") being derived from the San word "Tsoro o tso" meaning the head of an elephant. Among the pre Mzilikazi chiefs of the area were Tategulu, Makulukusa, and Madlangombe. It was part of the Kingdom of Butua and the king or mambo madlimbewu or dlimbewu was based at Khami at the time. Most villages in Tsholotsho have pure Bakalanga names. Later it became part of the Rozvi Empire. When the Matabele arrived in 1838 they adopted the name "Tsholotsho". Mzilikazi loved the vast grazing land and left it under the watchful eyes of one of his trusted paramount chiefs, Maqhekeni Sithole, when he moved to Matopo to meet up with the rest of the Ndebele group. Chief Gampu Sithole, the great great grandson of Maqhekeni is one of the five reigning chiefs today. The area has vast grazing lands there and people in Tsholotsho usually take their cattle for fattening in some of the popular grazing lands and they call it ukulagisa. The district centre of Tsholotsho is situated about 65 kilometres west of Nyamandlovu in the former Gwayi Tribal Trust land. It has been an administrative centre for the trust land for many years and fell under the jurisdiction of the Native Commissioner for Nyamandlovu who first assumed responsibility in 1909. Prior to this date the area fell under the jurisdiction of the Superintendent of Natives at Bulawayo. The District Service Centre is linked to Bulawayo and Lupane by tarred roads and Plumtree by a gravel road and other roads lead through very heavy Kalahari sands (itshebetshebe) into the Gwayi Tribal Trust areas and beyond into the forest reserves. The soils around the precincts of the village are regosols derived from Kalahari sands and shallow rocky basalt derived pockets are to be found in the district. There is a belt of alluvium along the Gwayi river which has led numerous prospectors in the search of minerals and precious and semi precious stones. An industrial school was founded at Mavela in 1921 by H. S. Keigwin, who also had a hand in establishing a similar institution at Domboshawa in Mashonaland the following year. The original course was designed by E. D. Alvord, who was then an agricultural missionary at Mount Selinda, where he had started instructing African students on similar lines in 1920. The school was moved to Essexvale (Esigodini) between the years 1941 and 1944 and renamed "Esikhoveni Agricultural Institute". It is fitting that Mr. Alvord's son D. L. Alvord should have been appointed the principal of the college. After the college was transferred to Essexvale, the vacated land was used as an experimental substation of the Matopos Research Station, where the work is primarily concerned with the breeding of indigenous Nkone or 'Nguni' cattle. These animals which originally came from Eswatini and Zululand were brought by the Matabele during their northward migrations in the first half of the 19th century. These cattle are believed to have originated from a shorthorn sanga cross. The name sanga was applied to the giant horned cattle of Abyssinia. The head and horns form the principal conformational features by which the breed is identified; their most characteristic feature when mature, being the lyre shape.
Геология
Тшолоцхо 250 миллион жыл бұрын сулы ойпаң болған аймақта орналасқан. Бұл ойпаңның іздері солтүстікке қарай Хвангеге дейін жетеді және Хвангедегі көмір кен орындарының қалыптасуына себепкер. Тшолоцхода екі маңызды өзен бар: Манзамняма және Гваи. Өзендер салыстырмалы түрде кең, кейбір жерлерде 100 метрден асып кетеді, бірақ көбінесе жаңбыр маусымында ғана ағып жатады. Тшолоцхоның топырағы негізінен үш түрге бөлінеді. Калахари құмдары Тшолоцхо ауданының 70% астамын құрайды. Олар Тшолоцхоның солтүстік-батыс аймақтарында, Кородзибадан Дламини арқылы Джимилаға дейін орналасқан. Калахари құмдарын Солтүстік-орталық аймақтарда, Сипепа және Капани сияқты жерлерде де кездестіруге болады. Бай қара балшықты топырақтар Гваи өзенінің екі жағында 2 шақырымға созылған 4 шақырымдық белдеуде орналасқан, бұл аймақ "Гваи өзенінің су тасқынына ұшырайтын жазығы" деп аталады. Бұл аймақ Махлабадағыдай су тасқынына және Шакиуа (Матемауле) сияқты жерлердегі су толуға бейім. Қызыл саз топырақтар Тшолоцхоның оңтүстік-шығыс аймақтарында, Сомгкибеден Мапулубуси, Мадона арқылы Нгкояға дейін таралған.
Tsholotsho is located in an area which once used to be a waterlogged basin over 250 million years ago. This basin can be traced as far north as Hwange and is responsible for the formation of the coal deposits in Hwange. Tsholotsho has two principal rivers which are Manzamnyama and Gwayi. The rivers are relatively wide being over 100m in places but usually only flow during the rains. Tsholotsho is composed of mainly three types of soils. The Kalahari Sands cover over 70% of the Tsholotsho land area. These are located on the North Western areas of Tsholotsho from Korodziba through Dlamini right up to Jimila. The Kalahari Sands can also be found in the North Central areas like Sipepa and Kapani. The rich black Clay soils are found in a 4 km wide belt stretching about 2 km either side of Gwayi River in what can be called "The Gwayi River flood plain". This area is prone to flooding as in the case of Mahlaba and waterlogging as in the case of Shakiwa (Matemaule). The red clay soils can be found in the south eastern areas of Tsholotsho right from Somgqibe through Mapulubusi, Madona and right up to Ngqoya.
Флора мен фауна
Тшолоцшода терек сияқты қатты ағаштар өседі, олар Калахари құмдарында кездеседі. Сазды топырақтар тікенді акацияға және кең жайылымдарға толы. Ірі Хванге ұлттық паркіне жақын орналасқандықтан, Тшолоцшода Зимбабведе кездесетін жануарлардың барлық түрлері – пілдер, бұқалар, арыстандар, куду және жүздеген басқа да түрлер қоныстанған.
Tsholotsho is home to hardwoods such as the teak, these being found in the Kalahari sands. The clays are home to the thorn acacia and extensively covered grassland areas. Being located next to the massive Hwange National Park, Tsholotsho is home to basically all the animal species found in Zimbabwe, these being the elephants, buffaloes, lions, kudus and hundreds of other species.
Халық саны
Тшолоцшода үш этникалық топ өкілдігі бар: ндебеле, каланга (Манзамманяна өзені бойында) және сан (Хванге ұлттық саябасына жақын жерде). Ауданның негізгі тілі – ндебеле тілі, оны аудандағы дерлік барлық адам сөйлейді және түсінеді.
Tsholotsho is home to three ethnic groups, these being the Ndebele, Kalanga (along the Manzamnyama river) and the San (closer to the Hwange national park. The principal language is Ndebele which is spoken and understood by practically everyone in the district.
Экономика
Тшолоцходағы негізгі экономикалық қызмет – шаруашылық. Гуайи өзені бойындағы қара топырақтан басқа жерлер егін өсіруге қолайсыз. Калахари құмдары мал өсіруге күтпегендей жақсы, бірақ оларға сенімді сумен қамтамасыз ету және аурулардың алдын алу үшін үлкен инвестициялар қажет. Шаруашылық пен мал өсіруге баламалары аз, көбінесе Оңтүстік Африканың алтын кендері мен шаруашылықтары ғана шешім ұсынады, сондықтан осы ауданнан Оңтүстік Африкаға кең ауқымда көші-қон болып жатыр. Ауданның азық-түлік жетіспеушілігі 45% құрайды. 1921 жылы мұнда өнеркәсіптік мектеп ашылды, бірақ 1941 жылы Эсигодиниге көшірілді, ал ескі ғимараттар Матопос зерттеу станциясына берілді, онда мал өсіру зерттеледі. 2010 жылдардың басынан бері жергілікті жабайы табиғатты экотүризм арқылы пайдалануға күш-жігер жұмсалып келеді.
The main economic activity in Tsholotsho is farming. The soils are bad for cultivation except the black clay soils along Gwayi River. The Kalahari sands are surprisingly good for cattle rearing though they need massive investment in terms of reliable water provision and disease prevention. Alternatives to farming and cattle raising are few, often the gold mines and farms of South Africa offer the only solution, hence the massive migration to South Africa from this district. The district has a food poverty prevalence of 45%. An industrial school was founded here in 1921 but was relocated to Esigodini in 1941 and the old buildings taken over by the Matopos Research Station where cattle breeding is researched. Beginning in the 2010s, efforts have been make to exploit the native wildlife via ecotourism.
Көлік және байланыс
Тшолоцхо ауданында салыстырмалы түрде қымбат жол желісі бар. Дегенмен, ауданды кеңінен жабатын Калахари құмдарының көптігіне байланысты көптеген жолдарды пайдалану мүмкін емес. Булавайодан Тшолоцхо ауданының басты бизнес орталығына дейінгі жолдың 117 шақырымдық ұзындығының 103 шақырымы асфальтталған. Бизнес орталыққа жеткен соң, ол үш негізгі тармаққа бөлінеді, олар өз кезегінде кішірек жолдарға тармақталады. Атап айту керек, Бизнес орталықтан Булавайо – Виктория шаршымасы тас жолына дейінгі басты жол қазір екі қатарлы асфальтталған жолға айналған. Жол Мадона, Думбо, Мапулубуси, Нембе, Джимила, Тшино, Макетшва, Сипепа бизнес орталығы, Гвайи Сайдинг арқылы Булавайо – Виктория шаршымасы тас жолына дейін өтеді. Бұл жол Нембеде тармақталады; солтүстік-батысқа қарай бұрылатын топырақ жол кейіннен Сипепа бизнес орталығында басты жолға қосылады. Осы жолмен Тшолоцхо бизнес орталығынан Сипепа бизнес орталығына дейінгі арақашықтық 113 шақырымды құрайды, ал басты жолды пайдаланғанда – 72 шақырым. Тағы бір жол Тшолоцхо бизнес орталығынан батысқа қарай басталып, кейіннен төрт рет тармақталады. Бірінші тармақ – Пламтриге қарайтын жол, ол Ехампени, Мхлало, Эмлотени, Диняне, Мбамба, Бубуде, Матшангене және басқа да ауылдар арқылы өтеді. Тағы бір тармақ Маготка, Сомгкибе, Мазибиса, Дламини, Мсвигана, Сомлота және басқа да маңызды ауылдар арқылы өтіп, Феландабаға дейін барады. Көлемінде тағы бір тармақ Бутабубилиден асып, Мгоди, Масили арқылы өтеді және жетінші күн адвентистері басқаратын Немани миссиясына бұрылыс жасап жетеді. Бұл жолдардың көпшілігі белгілі бір жерлерде бірігіп, жалпы жағдайы нашар саналатын аудан үшін таңғаларлықтай күрделі желі құрайды.
Tsholotsho District has a relatively expensive road network system. Most of the roads are however unusable due to the extensive Kalahari sands covering the district. The road from Bulawayo to Tsholotsho District's main business centre is a tarred strip road for 103 km of its 117 km length. Upon reaching the Business Centre it branches into three main branches which further subdivide into smaller roads. Of note is the main road from the Business Centre to the Bulawayo Victoria Falls highway which is now a tarred double lane road. The road passes through Madona, Dumbo,Mapulubusi,Nembe, Jimila, Tshino, Mcetshwa, Sipepa Business Centre, Gwayi Siding all the way to the Bulawayo – Victoria Falls highway. This road branches at Nembe; with a dirt road branching to the northwest later joining the main road at Sipepa business centre. The distance from Tsholotsho Business Centre to Sipepa Business centre is 113 km by this road as compared to 72 km when using the main road. Another road leaves the Tsholotsho Business Centre in a westerly direction later branching about four times. The first branch is a road to Plumtree passing through Ehampeni, Mhlahlo, Emlotheni, Dinyane, Mbamba, Bubude, Matshangane and other villages. Another branch heads as far as Phelandaba passing through Magotsha Somgqibe Mazibisa Dlamini Mswigana Somlotha and other notable villages. Yet another branch goes beyond Butabubili, passing through Mgodi Masili and having a turnoff to the Seventh day Adventist run Nemani Mission. Most of these roads link in places forming a surprisingly sophisticated web for a district generally regarded as poor.
Үкімет және саясат
Тшолочо – Зимбабве саясатының белгілі "айқас алаңы", соңғы оқиға 2005 жылғы Тшолочо декларациясы болды. Бұл 1983 жылы Роберт Мугабенің "Гукурахунди" бағдарламасы аясында болған жаппай қырғынның орны. ZANU PF үкіметінде екі рет ақпарат министрі болған Мойо 2005 жылы Тшолочодан тәуелсіз депутат болып сайланды. 1980-1985 жылдар аралығында аймақтың алғашқы депутаты Джон Нкомо болды, ол ауданның бір бөлігін Булавайоның Лувеве сайлау округімен біріктірді, ал Дэвид Квидини көршілес Уанки округімен біріктірілген басқа бөлігін өкілдік етті. 1985-1990 жылдары округті Амос Мкваннзи өкілдік етті. Каин Матема 1990 жылдан 2000 жылға дейін MDC пайда болғанға дейін Zanu PF-тің соңғы депутаты болды. Каин Матема 2000 жылы MDC-нің Мтолики Сибандасына жеңіліп қалды. Одан кейін округ Оңтүстік және Солтүстік Тшолочо сайлау округтеріне бөлінді, Мойо (тәуелсіз) соңғысын шамалы айырмамен сақтап қалды, ал MDC-нің Максвелл Дубе 2008 жылғы бірыңғай сайлауда біріншісін жеңді. 2013 жылы Розмари Сипепа Нкомо Мойоны жеңіп, Солтүстік Тшолочодан жаңа депутат болды, бірақ екі жылдан кейін MDC-нің бөлінуіне байланысты оны жоғалтты. Оңтүстік Тшолочо округі Zanu PF-тің Мадодана Сибандаға бұйырды, ал Мойо 2015 жылы барлық ірі партиялар бойкоттаған қосалқы сайлауда (бұл жолы Zanu PF үміткері ретінде) Солтүстік Тшолочо депутаты болып қайта сайланды.
Tsholotsho is a well known "battle ground" of Zimbabwean politics with the latest event being the so called Tsholotsho Declaration of 2005 involving leading ZANU PF members and Jonathan Moyo, in which they were accused of mooting a boardroom removal of President Mugabe. It was the location of a mass killing in 1983, as part of Robert Mugabe's "Gukurahundi". Moyo, who twice served as lnformation Minister in the ZANU PF government, was elected as an Independent MP for Tsholotsho in 2005. The first MP of the area between 1980 and 1985 was John Nkomo who represented one part of the district that was combined with Bulawayo's Luveve Constituency while David Kwidini represented another part that was combined with the neighbouring Wankie District. Between 1985 and 1990 the district was represented by Amos Mkwananzi. Cain Mathema was the last Zanu PF MP before the advent of the MDC from 1990 to 2000. Cain Mathema lost the seat to MDC's Mtoliki Sibanda in 2000. The district was then divided into two constituencies of Tsholotsho South and North with Moyo (independent) narrowly retaining the latter while Maxwell Dube of the MDC winning the former in the 2008 harmonised elections. In 2013 Rosemary Sipepa Nkomo of MDC beat Moyo to become the new MP for Tsholotsho North only to lose it two years later when the MDC suffered a split. Tsholotsho South went Madodana Sibanda of Zanu PF while Moyo bounced back as Tsholotsho North MP (this time as a Zanu PF candidate) in a by election boycotted by all major parties in 2015.