Кіріспе
Юденсаванне (голланд тілінде, "Еврей саваннасы") – Оңтүстік Америкадағы Суринамдағы сефард яһудилері құрған плантациялық қауымдастық. Бір кезде колониядағы еврей өмірінің орталығы болды. 1600 жылдары сефард яһудилерімен құрылған, ал 1660 жылдары Бразилиядағы қуғын-сүргіннен қашқан яһудилер тобы қоныстанғаннан кейін одан дамып, байыды. Қазіргі Пара ауданында, астана Парамарибоның оңтүстігінде, Суринам өзенінің жағасында орналасқан. Қара африкалықтарды құл ретінде жұмыс істеуге мәжбүрлеу арқылы қант плантациялары құрылды. 1700 жылға қарай Юденсаванне шаңырағында шамамен 500 плантация иесі және 9000 құл тұрды. Колония жергілікті халықтың шабуылдарына, құлдардың көтерілістеріне және тіпті француз әскери-теңіз күштерінің шабуылдарына да ұшырады. Аталмыш қауым ақырында астана Парамарибоға көшірілді. 1940 жылдардан бастап 21-ші ғасырға дейін әр түрлі уақытта қабірлерді тазалау және синагог қираған жерлерін күтіп-жөндеу жұмыстары жүргізілді.
Jodensavanne (Dutch, "Jewish Savanna") was a Jewish plantation community in Suriname, South America, and was for a time the centre of Jewish life in the colony. It was established in the 1600s by Sephardi Jews and became more developed and wealthy after a group of Jews fleeing persecution in Brazil settled there in the 1660s. It was located in what is now Para District, about south of the capital Paramaribo, on the Suriname River. Sugarcane plantations were established by forcing Black African people to work as slaves. At its height in around 1700, Jodensavanne was home to roughly 500 plantation owners and 9000 enslaved people. The colony faced regular attacks from Indigenous people, slave revolts, and even raids from the French navy. The community eventually relocated to the capital of Paramaribo. Clearing of grave sites and maintenance of the synagogue ruins has been attempted at various times from the 1940s to the 21st century.
Тарих
1639 жылы сол кезде Суринамды басқарған ағылшындар Нидерланды, Португалия және Италиядан келген сефард яһудилеріне осы аймаққа қоныстануға рұқсат берді. Олар алдымен ескі астана Торарикаға келді. Британдықтар бұл топты тағы қозғалмауға тырысып, өздерінің соттарын жүргізу және дін еркіндігі сияқты артықшылықтарға кепілдік берді. Бұл еврей отаршылдарының тұрақты қоныстануға дайындалуының бір себебі, христиан отаршылдары плантацияда байып, Еуропаға оралуды үміттене бергенімен, Йоденсаванн тұрғындарының Еуропаға қайтатын жері болмады. 1690 жылы тағы да құлдар көтерілісі болды, ол Иммануэль Мачадо есімді қожайынның плантациясында өтті, ол қаза тауып, оның бұрынғы құлдары марун қауымдастығына қашты. 1712 жылы француз теңізшілері осы қаланың байлығын біліп, оған шабуыл жасады. Осы синагоганың салынуы аймақтағы яһуди өмірінің орталығының Торарикадан Йоденсаваннеге ауысқанын білдірді. Бұл алғашқы синагогада әйелдерге арналған бөлек орын, қауым мұрағаты және ағаш құрылыстың күміспен әшекейленген бөліктері болды. Бераха ве Шалом синагогасы салынар алдында Америкада маңызды архитектуралық ерекшеліктері бар синагога болған жоқ. 1785 жылғы қазан айында Синагоганың жүз жылдығы тойланды, онда 1500-ден астам адам қатысты, олардың көпшілігі Парамарибодан келді, өйткені сол кезде Йоденсаваннеде жиырмадай еврей отбасы ғана тұрды. XVIII ғасырда Суринамды еврей плантацияларына, әсіресе колониядағы ең көне плантацияларға, қатты соққан бірқатар дағдарыстар шайқалтты. Қаржылық шығындар Кассар экспедициясы салған ауыр салық, 1773 жылы Амстердамдағы ірі қант импорттаушысының банкротқа ірілуі және жылжымайтын мүлік несиелерінің жиналуы салдарынан артты. 1784 жылдан бастап Еуропада қант қызылшасын өсіруді енгізу және ең көне плантациялардың топырағының тозуы кірістерді азайтты. Марун соғыстарының жалғасуы қауіпсіздік жағдайын нашарлатты, ал Парамарибоның жағалауға жақын орналасқан колонияның эксклюзивті сауда порты ретінде өсуі еврейлерді Йоденсаваннен алыстатты. 1790 жылы Йоденсаванн халқы құлдарды есептемегенде жиырма екіге жуық болды. 19 ғасырдың басында бұл көрсеткіш оннан да азырақ болды. Бұл елді мекен 1832 жылы құлдар көтерілісі кезінде өртеніп жойылғанға дейін азайып қалған күйінде сақталды. Алайда, Эрнест Доуес Деккер сияқты бірнеше индонезиялық ұлтшылдар да Йоденсаваннеге жер аударылды. Тарихшы Натали Земон Дэвис 18 ғасырғы Йоденсаванн тарихы бойынша жұмыс істеп жатыр, ол Дэвид Коэн Нассиге (1747 жылы туған) және еврей қауымындағы қара және ақ адамдар арасындағы қарым-қатынастарға назар аударады. Дэвис 2016 жылы «Иерусалимді қайтару» атты мақала жариялады, онда Йоденсаваннедегі Пасха мерекесін тойлау туралы егжей-тегжейлі баяндалды.
Қазіргі жағдай
Қазіргі күні Йоденсаванна орнында Бераше ве Шалом синагогасының қиратылыстары мен үш зират қалды. Зираттардағы қабір тастары негізінен еврей және португал тілдерінде жазылған. Йоденсаванна Каролина курортындағы Реди Доти жергілікті ауылының жанында орналасқан. Сыртқы әлеммен байланыс Каролинабрук арқылы жасалады, ол Авобакавег жолымен Парамарибоға немесе Дезире Делано Бутерсе тас жолымен әуежайға жетелейді.
Халық саны
Жоденсаваннаның халқы нақты анықталмаған. Essai Historique сияқты дереккөздер 1677 жылы халықтың шамамен мың адамды құрағанын көрсетеді; ал Гарри Фриденвальд сияқты тарихшылар еврейлердің күшті болуына күмәнді екенін айтады, бұл Жоденсаваннаның аз халыққа ие екенін білдіреді. 1750 жылы Суринам өзені бойында шамамен 70 плантация болған, олардың көпшілігі «еврей» аттарымен аталыпты, мысалы, Соломон Мезаға тиесілі мың акрлық жерлер. Бұл плантациялар 18 ғасырдағы инженер Александр де Лавоның салған «Algemeene Kaart van de Colonie of Provintie van Surinam» атты картада белгіленген және көрсетілген. Александр де Лаво – берлиндық, прусстық әскерде қызмет еткен инженер. Жоденсаваннада бірнеше зираттар болған, олардың ең көп пайдаланылғаны және ең алғашқысы – Кассипора зираты. Суринам өзенінен бастау алатын Кассипора арнасының атымен аталған бұл зиратта шамамен екі жүздей қабір тасы бар деп күтілуде, олардың ең көнесі 17 ғасырдың басына, ал ең жаңасы 1840 жылға дейін салынған деп есептеледі. Мұндағы қабір тастары негізінен еврей, португал және голланд тілдерінде жазылған, сонымен қатар осы аумақта еврей қауымының құрылымдарын көрсететін бірнеше охелимдер де бар.