Кіріспе

1789 жылғы оқиға Француз революциясының бір бөлігі ретінде

Версальге әйелдердің жорығы, сондай-ақ Қазан жорығы, Қазан күндері немесе жай ғана Версальге жорық деп аталады, бұл Француз революциясының ең ерте және маңызды оқиғаларының бірі болды. Жорық 1789 жылғы 5 қазан күні таңертең Париждегі базарларда нан бағасының тым жоғары болуына байланысты көтеріліске ұшырауға айналған әйелдер арасында басталды. Бұл аласұрлық либералды саяси реформалар мен Франция үшін конституциялық монархияны іздеген революционерлердің қызметімен тез байланысты. Базар әйелдері мен олардың жақтастары ақырында мыңдаған адамнан тұратын топқа айналды. Революциялық науқас қозушылардың ынталандыруымен олар қалалық қару-жарақ қоймасын тонап, Версаль сарайына бет алды. Халық сарайды қоршап алып, патша Луи XVI-ға қарсы қақтығысқа түсіп, талаптарын орындауға мәжбүр етті. Келесі күні халық патша мен оның отбасын Парижге қайтуға мәжбүр етті. Келесі бірнеше аптада француз Ассамблеясының көп бөлігі де астанаға көшірілді. Бұл оқиғалар патшаның тәуелсіздігін жойды және биліктің жаңа тепе-теңдігін орнатты, нәтижесінде француз дворяндарының беделді және жеңілдікке ие болған тәртібі қарапайым халықтың, атап айтқанда үшінші қабаттың пайдасына ығыстырылды. Революцияның бастауларын білдіретін адамдарды ең көп санымен біріктірген Версальге жасалған жорық Революцияның шешуші сәтіне айналды.

Өмірбаян

Төмен өнімнен кейін 1774 жылы астық нарығын либералдау, оны Людовик XVI-ның қаржы министрі Турго іске асырды, 1775 жылы ұн соғысына әкелген ашаршылықтың басты себебі болды. Ескі тәртіптің соңында үшінші қабаттың төменгі бөлігі ашаршылықтан үнемі қорқып жүрді, ал кедейлерді аштықтан құрту үшін жасалған «Ашаршылық пактісі» туралы әңгімелер кең тарап, оларға оңай сенді. Азық-түлік тапшылығы туралы хабарлар 1789 жылдың сәуірінде Ревейлон көтерілісіне әкелді. 1789 жылдың жазында халықты аштықтан құрту үшін бидай егінін жою туралы әңгімелер Ұлы қорқынышқа себеп болды. Қазандық оқиғалар кезінде Францияның революциялық онжылдығы, 1789–1799 жылдары басталып кетті. Бастилияға шабуыл үш ай бұрын болған, бірақ революцияның зорлық-зомбылыққа қабілеті толыққанды іске асырылмаған еді. Жаңадан қол жеткізген биліктерімен қуанған Францияның, әсіресе Париждегі қарапайым азаматтары саясат пен үкіметке қатысуға кірісті. Олардың ең кедейлері тамақ мәселесіне ғана назар аударды: көптеген жұмысшылар табыстарының жартысына жуығын нанға жұмсайтын. Бастилиядан кейінгі кезеңде Парижде бағаның өсуі мен қатты тапшылық, сондай-ақ жергілікті базарларда зорлық-зомбылық оқиғалары жиі кездесті. Патша сарайы мен Ұлттық құрылтай депутаттары Версальдегі патшалық қаласында жайлы өмір сүріп, француз саяси жүйесінде маңызды өзгерістерді қарастырды. Реформашы депутаттар Бастилияның құлауынан кейінгі апталарда кең көлемді заңдарды қабылдауға қол жеткізді, соның ішінде революциялық тамыз жарлықтары (ақсүйектер мен дін қызметкерлерінің артықшылықтарын ресми түрде жойған) және Адам және азамат құқықтарының декларациясы. Содан кейін олардың назары тұрақты конституцияны құруға ауды. Монархистер мен басқа консерваторлар реформаторлардың күшейіп келе жатқан күшіне қарсы тұра алмады, бірақ қыркүйек айында олардың жағдайы жақсара бастады. Конституциялық келіссөздер кезінде олар патшаға заң шығару құқығын ветолеуге мүмкіндік берді. Бұл көптеген реформаторларды дүрліктірді, ал одан әрі келіссөздер келіспеушілікке ұшырады. Патшалық биліктің ордасы Версаль реформаторлар үшін қиын орта болды. Олардың бекінісі Парижде болды. Бұл қала солтүстік-шығысқа қарай жаяу арақашықтықта жатқан еді. Реформашы депутаттар төрт жүзден астам монархист депутаттардың құрылтайды алыс жатқан роялистік Тур қаласына көшіруге тырысып жатқанын жақсы білді, бұл олардың күш-жігеріне Версальден де қолайсыз орын болар еді. Соған қоса, көптеген адамдар патша әскерінің күшеюіне байланысты патша құрылтайды таратып жіберуі немесе кем дегенде тамыз жарлықтарынан бас тартуы мүмкін деп қорқып жүрді. Патша бұл туралы ойланып отырды, және 18 қыркүйекте ол жарлықтардың тек бір бөлігін ғана мақұлдаған ресми мәлімдеме жасағанда, депутаттар ашуға іш толды. Версальде жаппай демонстрация өткізуге көптеген шақырулар жасалды; атап айтқанда, Корольдік сарайдың танымал спикерлерінің бірі Сент-Хуруж маркизі тамыз айында патшаның вето құқығын қорғайтын кедергі келтіруші депутаттарды қуу үшін осындай шеруге шақырды. Оның күш-жігері сәтсіз аяқталса да, революционерлер патшаны құрылтайдың заңдарын қабылдауға мәжбүрлеу мақсатымен Версальге шеру идеясын ұстанып қалды. Патша сарайындағы спикерлер оны үнемі айта отырып, оның иесі, Орлеан герцогы Людовик Филипп II, Версальге қарсы жаппай әрекеттерді жасырын түрде ынталандырып отыр деген күдік туғызды. Версальге шеру туралы идея кеңінен таралды және тіпті Меркур де Франс газетінің 5 қыркүйектегі санында талқыланды. Көптеген ақсүйектер мен шетелдіктер қашып кетті.

Патшалық қонақасы

Бастилияға шабуыл жасауға бірнеше сағат бұрын француз гвардиясының бүлік көтергенінен кейін, Версаль сарайының қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бірден қол жетімді әскерлер – аристократиялық Гарде дю Кор (Жеке күзет) және Сент-Свисс (Жүз швейцар) ғана болды. Екеуі де негізінен рәсімдік бөлімдер болатын және патшалық отбасы мен үкіметті тиімді қорғау үшін жеткілікті сандары мен дайындықтары болмады. Сондықтан, 1789 жылдың қыркүйек айының соңында патшаның соғыс министрі, граф де Сент-Прист, сақтық шарасы ретінде Фландрия полкін (Патшалық армияның тұрақты жаяу әскер полкі) Версальге жіберді. 1 қазан күні Версальдегі офицерлер жаңа келген әскерлердің офицерлеріне құрмет көрсету үшін банкет ұйымдастырды, бұл бөлім гарнизонды ауыстырғандағы дәстүрлі амал еді. Патшалық отбасы қысқа ғана уақытқа сарайдың опера театрында орналасқан үстелдер арасында серуендеп, шараға қатысты. Сыртта, мәрмәр алаңда, түннің салқынымен бірге сарбаздардың патшаға адалдық серті және көтерілістері көбірек байқала бастады, және он мыңға жуық адам жиналды. Бастилияны бағындырған белгілі бір жеңімпаз, өз барабанын алып, "Версальге!" деп ұрандап, көш бастады. Майяр базар әйелдері арасында танымал есім болды.

Олар кеткен кезде, жаңалықты естіген мыңдаған Ұлттық гвардияшылар Place de Grève алаңында жинала бастады. Париждегі маркиз де Лафайет, бас қолбасшы ретінде, өзінің әскерлерінің көпшілігі шеруді қолдайтынын және оларды агитаторлар қосылуға итермелеп отырғанын ойша түсінді. Францияның ең ұлы батырларының бірі болғанына қарамастан, Лафайет әскерлерін ықпалдандыра алмады және олар дезертирлікпен қорқыта бастады. Олардың тағы бір анархиялық толқушылар тобы ретінде кетіп бара жатқанын көруге қаламаған Париж қалалық үкіметі Лафайетке олардың қозғалысын басқаруды тапсырды; сондай-ақ, ол патшаның халықты қанағаттандыру үшін өз еркімен Парижге оралуын сұрауын бұйырды. Версальге ескерту үшін жылдам атты жіберген Лафайет өзінің әскерлерінің бүлікке жақын екенін ойлады: олардың көпшілігі оны өлтіретініне уәде бергенін білді, егер ол оларды жетектемесе немесе жолдан шығып кетсе. Түстен кейін сағат төртте он бес мың Ұлттық гвардияшы, бірнеше мыңнан астам бейресми келушілермен бірге Версальге бет алды. Лафайет патшаны және қоғамдық тәртіпті қорғау үмітімен олардың қатарының басында өз орнын иеленді.

Мақсаттар

Шараға қатысушылар қала әкімшілігінің дүкендерін тонап алған, бірақ олар қанағаттанбады: олар бір рет тамақтану ғана емес, нанның қайтадан көп және арзан болатынына көз жеткізуді қалады. Аштық – үшінші тәрбиелі халықтың ең төменгі қабаттары үшін нағыз және үнемі қорқыныш болды, ал кедейлерді аштықтан құрту мақсатындағы "аристократтардың қастандықтары" туралы әңгімелер кең тарап, оларға тез сеніп қойды. Бірақ нан іздеуден басталган көтеріліс тез арада басқа мақсаттарға ұласты. Атап айтқанда, сарай шеңберіндегі реакциялық көзқарастарға қарсы кең таралған ашу-ыза болды. Көтерілісшілердің белсенділері патшаның барлық қасқырларын толығымен қуып шығып, олардың орнына патриоттық Ұлттық гвардия сарбаздарын қою керектігін айтты. Бұл аргумент Лафайеттің әскерлеріне жақын болды.

Сарайды қоршау

Көпшілік Парижден Версальға дейін шамамен алты сағатта келді. Импровизацияланған қаруларының арасында, олар "Гаария" сарайынан тартып әкелген бірнеше зеңбіректерді сүйреп әкелді. Олар Мария Антуанетта патшайымды бұрынғыдай жылы лебіздермен еске алмай, көбісі оның өлімін жақтады.

Ассамблеяның жұмыс орны

Көпшілік Версальға жеткенде, оларды айналасынан келген тағы бір топ күтіп алды. Ұлы шешен сөйлеу мүмкіндігін пайдаланбады, бірақ базар әйелдерімен жақын араласып, тіпті біреуінің тізесіне отырып қалды. Тағы бірнеше депутаттар шерушілерді жылы күтіп алды, олардың ішінде сол кезде салыстырмалы түрде беймәлім саяси тұлға болған Максимилиан Робеспьер де болды. Робеспьер әйелдерді және олардың қиын жағдайларын қолдап, қатты сөздер айтты; оның араласуы көпшіліктің Ассамблеяға деген ықыласын азайтты.

Патшаға өкілдік ету

Оған басқа мүмкіндіктер аз болғандықтан, Ассамблеяның президенті Жан Жозеф Мунье патшаны көру үшін саудагер әйелдердің делегациясымен бірге сарайға барды. Халықтың атынан таңдалған алты әйел патшаның қабылдауына апарылып, оған халықтың қиын жағдайларын айтты. Патша оларға ықыласпен құлақ қойып, өзінің барлық сүйкімділігімен әйелдерге әсер етті, тіпті олардың бірі оның етегінде есінен айрылды. Көпшіліктің бір бөлігі өз мақсаттарына жеткенін сезінді. Алайда, көпшілік қанағаттанбады. Олар сарай аумағында әйелдер делегациясы алданғаны туралы әртүрлі әңгімелер таратты – патшайым сөздерін бұзып, патшаға берілген уәделерден бас тартуға мәжбүр етеді деп қорқады. Жағдайдың нашарлап бара жатқанын сезген Луи кеңесшілерімен ахуалды талқылады. Кешкі сағат алтылар шамасында патша көтерілістің күшеюін тоқтатуға белсенді әрекет етті: ол тамыз жарлықтарын және Адам құқықтары туралы декларацияны ешқандай шартсыз қабылдайтынын жариялады. Сарайда тек 61 Гард дю Корптың әдеттегі түнгі күзеті қалды. Кейін кешке Лафайеттің ұлттық гвардиясы Париж даңғылымен жақындады. Лафайет дереу әскерін тастап, патшаны көруге барды, өзін салтанатты түрде: "Мен Сіздің Ұлылығыңыздың етегінде өлу үшін келдім" деп таныстырды. Сыртта, тынышсыз түн болды, онда оның париждік гвардиясы шерушілермен араласып, екі топ бір-бірін сынап көрді. Көптеген адамдар Лафайетті сатқын деп айыптады, оның Паристен кетуге кедергі келтіргеніне және оның шеруінің баяу болғанына наразылық білдірді.

Сарайға шабуыл

Таңертеңгі сағат алтылар шамасында, қазір көбінесе ер адамдардан тұратын наразылық білдірушілердің бір бөлігі сарайға кіретін кішкентай қақпаның күзетсіз екенін анықтады. Ішке өткен соң, олар патшайымның жатын бөлмесін іздеді. Патшаның сақшылары сарайдың ішінде шегінісіп, есіктерді құлыптап, дәліздерді кедергіледі, ал мармар алаңындағылар басып кіргендерге оқ атып, наразылық білдірушілердің жас адамын өлтірді. Кезектегі гвардияның бірі дереу қаза тауып, денесі басынан айырылды. Екінші сақшы, Тардивет дю Репаир, патшайымның пәтерінің кіреберісінде тұрып, наразылық білдірушілерге қарсы тұруға тырысып, ауыр жарақат алды. Оның төңірегіндегі дәліздерде дүркіреген дауыс пен айқай-шу болғанда, патшайым әйелдерімен бірге патшаның жатын бөлмесіне жалаң аяқ жүгіріп барып, бірнеше минут бойы есігін қағып, шудың арасында естілмеді. Ақырында, шабуылдың күші Лафайеттің Ұлттық гвардиясының кәсіби ядросын құраған бұрынғы француз гвардиясы мен патшалық гвардия арасында байланысқа мүмкіндік беретіндей деңгейге жетті. Бұл бөлімдердің арасындағы өзара ынтымақтастық тарихы және әскери құрмет сезімі болды, ал ұйықтап жатқан Лафайетт оянып, араласты. Лафайетт екі топ сақшыны татуластырды және сарайда шартты бейбітшілік орнатылды.

Лафайеттің араласуы

Қақтығыс тоқтап, екі әскер командасы сарайдың ішін тазартқанмен, халық әлі де сыртында болды. Фландрия полкінің және Монморенси драгундарының қатардағы сарбаздары енді халыққа қарсы әрекет етуге құлшынбайтын сияқты. Корольдік отбасын қорғаған Гардс-дю-Корп күзетшілері түнде батылдық көрсеткенімен, полктің негізгі бөлігі Трианноннан жақын жердегі орнын тастап, таңертең Рамбуйеге шегінді. Лафайет патшаны жиналған халыққа сөз сөйлеуге көндірді. Екі кісі балконда пайда болғанда, күтпеген дауыс естілді: "Патша үшін!" (Патшаның ғұмыры ұзақ болсын!). Патша "жақсы және адал халқының махаббатына" мойынұрып, Парижге қайтуға дайын екенін қысқаша жеткізді. Халық ризашылық білдірген кезде, Лафайет патшаның ең жақын сақшысының киімдеріне үш түсті лента тағып, олардың қуанышын одан әрі арттырды. Патша кеткен соң, патшайымның да көрінуі талап етілді. Лафайет оны жас ұлы мен қызымен бірге сол балконда пайда болды. Халық балаларды алып кетуді талап етіп, қорқынышты үнмен айқайлады, патша өлтіруге әрекет жасалуы мүмкін болды. Бірақ патшайым қолын кеудесіне қойып тұрғанда, халық оның батылдығына риза болды. Осы күтпеген жағдайда Лафайет халықтың ашуын басып, драмалық уақыт пен шеберлікпен тізе бүгіп, оның қолын сүйді. Халық құрметпен жауап берді, тіпті көптеген адамдар патшайым бұрын естімеген дауыспен: "Патшайым үшін!" деп шу көтерді. Шеру кейде көңілді болды, күзетшілер өздерінің найзаларының ұштарына нан тігіп көтеріп, базар әйелдерінің кейбіреулері қолға түскен зеңбіректермен қуанышпен жүрді. Бұл шеруге "Ескі тәртіпке" қарсы жеңіс сезімі жетелеп, патша мен халқының арақатынасы бұрынғысынан өзгеше болды. Мұны патшаның өзінен жақсы білген ешкім болмады. Людовик XIV билегеннен бері тасталып кеткен, қираған Тюильри сарайына келгеннен кейін, одан бұйрықтары сұралды, ол бұрынғыдан бейтараптықпен: "Әркім қалаған жеріне орналассын!" деді. Содан кейін ол кітапханадан Англияның қуылған I Карлының тарихын әкелуді өтінді. Осы депутаттардың көпшілігі саяси аренадан шығып кетті, ал Монье сияқтылар елден қашып кетті. Париж әйелдері үшін бұл шеру революциялық қастерлеудің көзіне айналды. "Ұлт аналары" оралғанда мақталып, келесі жылдары париждік үкіметтер тарапынан мақтау мен қолдау алды. Патша Людовик XVI Парижге қала әкімі Жан Сильвен Бейли ұйымдастырған құрметті рәсіммен ресми түрде қарсы алынды. Оның оралуы революциядағы маңызды бетбұрыс, тіпті оның соңы деп жарияланды. Камиль Демулен сияқты оптимистік бақылаушылар Франция жаңа алтын ғасырға қадам басатынын, оның қайта жанданған халқы мен конституциялық монархиясымен бірге мәлімдеді.

Орлеандықтардың қастандық теориясы

Әйелдер шеруде жүргенде, күдікті көздер шілдедегі көтерілістердің артында тұрған Орлеан герцогы Людовик Филипп II-ге осы оқиғаға қандай да бір жолмен жауапты деп қарады. Людовик XVI-ның туысы герцог конституциялық монархияның жақтаушысы болды және ол өзін осындай жүйеде патша болуға ерекше лайық деп санағанын ашық құпия болды. Қазан шеруына қатысты оның нақты әрекеттері туралы айыптаулар негізінен дәлелденбеген болса да, ол ұзақ уақыт бойы оқиғалардың маңызды қозғаушысы болып саналады. Герцог Ассамблеяның депутаты ретінде қатысты, және ол замандастарымен қоршаудың биіктігінде наразылық білдірушілердің арасында жылы күлімсіреп жүргенін айтты; олардың көпшілігі оны "Міне, біздің патшамыз! Орлеан патшасының ғұмыры ұзақ болсын!" деп қарсы алған. Көптеген зерттеушілер герцог базарлардағы наразылықты қоздыру үшін және әйелдердің нанға шеруін патшаны Парижге қайтаруға бағытталған күш-жігермен біріктіру үшін науқас ойлы агенттерге ақы төледі деп санайды. Басқалары оның сол кездегі Ассамблеяның ең күшті мемлекет қайраткері Мирабомен келісіп, шерушілерді конституционалистік бағдарламаны ілгерілету үшін пайдаланғанын айтады. Тағы басқалары тіпті халықты әйелдер киімін киген пойсардалар сияқты Антуан Барнаве, Ходерлос де Лаклос және д’Айгильон герцогы сияқты маңызды орлеанист одақтастары басқарды деп мәлімдейді. Дегенмен, Революцияның ең көрнекті тарихшыларының көпшілігі герцогтың кез келген қатысуын іс-әрекетке қосымша ретінде сипаттайды, Октябрь шеруін жасамай да, анықтамай да, оппортунизмнің күш-жігері. Герцогтың кінәлі екеніне қатысты тергеу жүргізілді, бірақ ешқандай дәлел табылмады. Дегенмен, күдік сезімі оған Луи XVI-ның елден тыс дипломатиялық миссияға қатысу туралы ұсынысын қабылдауға көмектесті.

Мұра

Әйелдер шеруі Француз төңкерісінің маңызды оқиғасы болды, оның әсері Бастилияның құлауымен шайқасты. Тарихқа бұл шеру халықтық қозғалыстардың күшінің символы ретінде енді. Ассамблеядағы депутаттардың орындықтарын басып алу болашаққа үлгі жасады, нәтижесінде Париж үкіметтерінің жиі ықпалына түсетін халық билігі орнады. Бір тарихшы айтқандай, бұл "патшалықтың ешқашан қалпына келмейтін жеңілістерінің бірі" болды.