Кіріспе
Жаңа Зеландиядағы бұрынғы жолаушылар пойызы
"Саузернер" 1970 жылдан 2002 жылға дейін Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралында, Крайстчерч пен Инверкаргилл арасында Оңтүстік аралдың негізгі магистралі бойынша жүйтілген жолаушылар экспресс пойызы болды. Бұл Жаңа Зеландиядағы ең басты жолаушылар пойыздарының бірі еді және оның қатысуы Инверкаргиллді әлемдегі ең оңтүстік жолаушылар станциясы етіп белгіледі.
Оңтүстікке қарай
Оңтүстік аралдың негізгі магистраліндегі жолаушылар экспресс пойыздары Жаңа Зеландияда бу локомотивтерімен жүргізілген соңғы қызметтердің бірі болды. Бұл қызметтер, әсіресе 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында, жолаушылар тасымалы желісінің мақтанышы саналды және ең жаңа әрі ең жақсы локомотивтермен және вагондармен жабдықталды. 20 ғасырдың ортасында бұл экспрестерге Крайстчерч пен Дюнедин қалалары арасында кешкі рельстік автобустар (вагондар) қосылды.
Кіріспе
1960 жылдардың аяғына қарай Солтүстік аралда бу локомотивтері пайдаланудан тоқтатылды, ал Оңтүстік аралда бу локомотивтерін дизельді-электр локомотивтерімен алмастыруға белсенді күш салынып жатты. 1968 жылы DJ класының енгізілуі бу локомотивтерінің тағдырын шешті, ал 1969 жылдың мамырында Крайстчерч, Дюнедин және Инверкаргилл қалалары арасындағы «Оңтүстік арал лимиті» экспресін алмастыру үшін жаңа дизельді экспресс енгізу жоспарланды. «Созернер» деп аталған бұл экспресті сол кездегі жаңа DJ класының локомотивтері тартатын болды, және бумен жүретін экспрестерден айырмашылығы, ол пошта тасымайтын. Қызмет көрсету 1970 жылдың 1 желтоқсанында басталды. «Созернер» бизнес-моделі шектеулі аялдамалар жүйесіне негізделген, тек ірі қалаларда тоқталып, кішігірім қалаларға автобус желілері арқылы жолаушылар тасымалданды. 1930 жылдары экономиялық шара ретінде тамақ вагондары алынып тасталғаннан кейін, бюфет вагондарының қайта енгізілуі саяхат уақытын және ыңғайсыздықты арттырған азық-түлік аялдамаларын жоюға мүмкіндік берді. «Созернер» бір класс вагондардан тұратын пойыз болды, ол бұрынғы бірінші класс вагондарын пайдаланды. Осының нәтижесінде барлық жолаушылар екі және бір схемамен орналасқан кең, жайлы орындықтарда саяхаттады, бұл сол кездегі басқа теміржол және автобус тасымалымен салыстырғанда айтарлықтай жайлылықты қамтамасыз етті. Бастапқыда, пойызды тарту үшін екі DG класты локомотивтерді пайдалану жоспарланған. Бірақ қызмет іске қосылғанда, бір DJ класты локомотиві қолданылды. «Созернер» енгізілгеніне қарамастан, бумен жүретін экспрестер шамамен 11 ай бойы, яғни жұма және сенбі кештері жұмыс істеді; соңғы рейс 1971 жылдың 26 қазанында орындалды. Бұл Жаңа Зеландиядағы соңғы ресми жолаушылар тасымалына арналған бу локомотивтік қызмет болды. Бұл қызмет 1979 жылға дейін дизельді локомотивтік пойызбен ауыстырылды. Кешкі вагондар тағы бірнеше жыл бойы жұмыс істеді, бірақ Вулкан вагондарының тозуы айқын болды және қызмет 1976 жылдың сәуірінде тоқтатылды, бірақ жаңа қызметпен алмастырылмады. 1979 жылдан кейін «Созернер» Оңтүстік аралдың негізгі магистраліндегі жалғыз ұзақ қашықтықтағы жолаушылар тасымалы қызметі болды.
Жылжымалы құрам
Бастапқы оңтүстік құрамы оннан (кейін он екіге дейін) бір дәретханасы бар Оңтүстік аралдың Басты магистральдық темір жолының бірінші сыныптық вагондарынан, екі (кейін үш) толық буфет вагондарынан, үш фургоннан және 1980-ші жылдары екі пойызға біріктірілген посылкаларға арналған үш ағаш 50 футтық жабық вагондардан тұрды. Барлық жолаушылар вагондары 1938–1945 жылдары қайта жаңартылған NZR 56 футтық вагондары болды. Қысыммен желдетілетін бұрынғы құрама бірінші сынып (14 орын) және екінші сынып (28 орын) вагондары, сондай-ақ генерал-губернаторға вице-регалдық қызметте қолданылған жалғыз 56 футтық вагон, 1934 жылы салынған Солтүстік аралдың вице-регалдық вагоны үшін ас үй вагоны ретінде (соның нәтижесінде ерекше дизайны болды) толық буфет вагондары ретінде қайта жаңартылды, олар толық ұзындықтағы тіреулер мен 20 айналмалы орындықтарды қамтыды. 1973 жылы бұрынғы екі дәретханасы бар вагон (кейін Солтүстік аралдың Басты магистральдық темір жолының бірінші сыныптық вагоны деп белгіленді) үшінші буфет вагоны ретінде қайта жаңартылды. Екі вагон өздерінің "купе" бөлімдерін пойыз қызметкерлері үшін (әр пойызға бір вагон) сақтады, ал әрбір пойыздағы бір вагон хостестерге арналған бөлімін сақтады.
Жаңа богиктер мен орындықтар
Буфет вагондары Kinki Sharyo компаниясының жаңа жапондық доңғалақ жинақтарымен (bogies) жабдықталды, бұл тегіс жүруді қамтамасыз етті. Басқа вагондар мен фургондардың астындағы Timken пружиналы доңғалақ жинақтарымен (bogies) салыстырғанда, олар жоғары сапалы жүруді ұсынды; жолаушылар басқа вагондардың жүру сапасына шағымданған болатын. Жұмсақ орындықтар көк түсті винилмен қайта жабылды. Солтүстік вагондарының астында жаңа корей доңғалақ жинақтарының (bogies) табысты қолданылуына байланысты, Оңтүстік вагондары да осы типті доңғалақ жинақтарымен (bogies) жабдықталды. Вагон шассиіне жасалған жұмыстар Солтүстік вагонына қарағанда аз көлемде болды.
Қалааралық темір жолды жаңарту
1980 жылдары NZR Addington шеберханасы жаңа орындықтар жобалады, және олар Пиктон/Греймут вагондарында сәтті сыналыпты, сондықтан «Саутхернер» вагондары да осы орындықтармен жабдықталды, бұл әр вагонға 29 немесе 33 орыннан орнына 45 немесе 50 орынға дейін сыйымдылықты арттырды. Жаңа орындықтар орнатылғаннан кейін, бір 45 орындық вагон (қызметкерлер бөлімімен) және бір 50 орындық вагон (қызметкерлер бөлімісіз) Солтүстік аралға екі «Гисборн экспресі» үшін жіберілді. Олардың орнына «Саутхернер» құрамына 32 орындық екі «Эндевор» вагоны қосылды. Барлық «InterCity Rail» паркінің күрделі жөндеу және жаңарту жұмыстарының кешігуіне байланысты «Саутхернер» ең көп қиындыққа тап болды. 1987 жылдың соңында «Northerner» вагондарына жаңа құрам қажет болғандықтан, «Саутхернер» вагондарының сегізі осы мақсатқа сәйкес жаңартылды. Бұл қалған үш «Саутхернер» вагонының, Пиктон және Греймут паркінен вагондардың және екі бұрынғы Пиктон және Греймут вагондарының жаңа «TranzAlpine Express» үшін күрделі жөндеуден өтуіне және қызмет көрсетуді жалғастыруына әкелді, сонымен қатар қызмет сапасы айтарлықтай төмендеді. Үш толық буфет вагоны бұрынғысынша пайдаланылды. Екі «TranzAlpine» вагонындағы Addington орындықтарының саны 52-ден 50-ге дейін азайтылды. Орындықтар қайта тігіліп, өзгертіліп, содан соң үстелдердің айналасында төрт орындықтан тұратын жинақтарға орналастырылды. Бұл екі вагон, кішкентай терезелерін сақтап, «TranzAlpine» пойызы толық панорамалық пойызға айналған кезде «Саутхернер» вагондарына бекітілді.
Таңдаушы
Сонымен қатар, InterCity жаңарту бағдарламасы басталды, жеке туристік фирма оңтүстік вагонын жалға алып, оны The Connoisseur вагоны ретінде таныстырды. Вагон толығымен жөнделіп, жаңартылды және жолдарға жоғары деңгейлі қызмет ұсынды. 1988 жылы үш қызыл Пиктон және Грейммут вагоны мен бір Endeavour вагоны жаңартылып, 4 шілде 1988 жылы, дүйсенбі күні қызметке қосылды, бұрыннан бар екі жаңартылған вагондарға қосылды. Endeavour вагоны мен бір Пиктон/Грейммут вагоны әрқайсысы 31 орындықтан, төрт орындық бөлімшелерге бөлінген, ниша тәрізді орналасқан орындықтармен жабдықталды. Қалған екі вагонда 50 орындықтан, ниша тәрізді орналасқан орындықтар болды. Барлық төрт вагонда орындықтар қайтадан қапталды және жаңа кілем төселді. FM класындағы екі күзетші вагоны қол тежегіш жағынан 11 кВт генераторлармен жабдықталды және «жаңа» пойздар үшін қуатпен жабдықталған жүк вагондарына айналды. Оның қайта енгізілуімен пойыздардағы парцельдер тасымалы тоқтатылды. Бұл орындықтар орналасуы TranzAlpine, Coastal Pacific және Bay Express пойыздарында қабылданғанымен, Southerner пойызында тиімсіз болып шықты, сондықтан әр топтағы бір вагонда орындықтар алға қаратылған орналасуға өзгертілді.
Қосалқы жылжымалы құрам
1993 жылдың 27 тамызында екі күн бұрын Роллстон оқиғасында зақымдалған сервистік вагондарды алмастыру үшін бұрынғы «Уайрарапа Коннекшен» (Wairarapa Connection) сервистік вагоны, NIMT сервистік вагонына айналдырылды (қараңыз төменде), сонымен қатар үш жаңартылған Окленд саяхалық вагондары, олардың 37,5 кВт FM класындағы күзетші вагондары және екі «Бей Экспресс» (Bay Express) панорамалық вагондарының біріншісі, панорамалық вагондармен қайта жабдықтаудың алғашқы әрекеті ретінде пойызға бөлінді. 1995 жылдың қыркүйегінде, кондиционерлері жоқ 11 панорамалық вагондардың алғашқы партиясынан бесеуі толықтай жөнделді, кондиционерлер және жаңа үлгідегі орындықтар орнатылды (үшінші үш вагонды «Нортхернер» (Northerner) және «Оверлендер» (Overlander) жиынтығындағыдай). Олардың екеуі «Оңтүстікке» (Southerner) тұрақты түрде, екінші екеуі уақытша бөлінді, ал бесіншісі Инверкаргилл, Греймут және Пиктон қалалары арасында жұмыс істеді. Екі бастапқы сервистік/көзбен бақылау вагондары да солай жаңартылды. Үшінші «TranzAlpine/Coastal Pacific» және бірінші екі «Southerner» 11 кВт қуаттылығы бар жүк-багаж вагондары жаңа, қуаттырақ генераторлармен жабдықталды (бірақ NIMT үлгілерінен аз қуатты), ал «Southerner» вагонының жолсеріктерге арналған бөлімі қайтадан жүк тасымалдау үшін жабылды. Сол жылы «Бей Экспресс» жеті жаңартылған вагондардың екеуімен жабдықталғанда, бастапқы екі «Бей Экспресс» вагондары да солай жаңартылып, «Оңтүстікке» (Southerner) тұрақты түрде бөлінді.
Қосымша қызметтер
1992 жылдың тамызында қосымша жексенбі қызметі қосылды. 1993 жылдан бастап – осы қызметке панорама вагондары енгізілді. Екі вагон бастапқы Bay Express-тен келді, екеуі TranzAlpine және Coastal Pacific үшін панорама вагондарына айналған Southerner вагондары, ал біреуі бұрын The Connoisseur вагоны болған (сонымен қатар бастапқы Southerner вагоны). Екі Picton/Greymouth вагоны да панорама вагондарына айналып, осы пойыздарға қызмет етті, кейін Нейпирге бағытталған Bay Express-ке қосылды. Бастапқы TranzAlpine сервистік/бақылау вагоны және оның Coastal Pacific әріптесі Southerner-ге берілді. Панорама вагондары енгізілгеннен кейін пойыздың танымалдылығы артты. Tranz Scenic жұма күндері қосымша Christchurch-Dunedin, Invercargill-Christchurch, Christchurch-Invercargill және Dunedin-Christchurch қызметтерін #903-тен #906-ға дейін нөмірлеп ұсынды. Бұл қызметтер 1996 жылы Солтүстік Отагодағы Hilderthorpe маңындағы теміржол өткелінде болған апаттан кейін тоқтатылды.
Оқиғалар
1993 жылдың 25 тамызында оңтүстікке қарай бағытталған "Southerner" пойзы – DF класты локомотив, бір жағында багаж бөлімі бар жолаушылар вагоны, сервистік вагон, күндізгі вагон және "TranzAlpine" мен "Coastal Pacific" желілерінің үш жүк-багаж вагонының екіншісі – Рольстон қаласының маңында бетон араластырғыш көлігімен соқтығысты. Көліктің араластыру ыдысы үш жолаушы вагонына тиіп, екеуін қиратып жіберді. Осы апатта үш адам қаза тапты, олардың бірі – бұрынғы Жаңа Зеландия крикетшісі Лэнс Кернстің қызы, сол кездегі крикеттен өкілдігі бар Крис Кернстің әпкесі Луиза Кернс. Крис Кернс осы оқиғадан кейін "Крис Кернс қоры" (кейін "TrackSAFE Foundation New Zealand" болып өзгертілді) арқылы теміржол бойындағы және деңгейлес өткелдердегі қауіпсіздікті арттыру жөніндегі науқанды бастады. Екі күннен кейін, жаңа жөнделген үш вагоннан және Оклендтік экскурсиялық паркінен алынған 37,5 кВт генераторы бар FM қуатты-багаж вагонынан тұратын қосымша пойыз қалған төрт "Southerner" вагонына жеткізілді. Уақытша ауыстырылған вагондардың бірінші және екіншісі "Southerner" вагондары сияқты 50 орындық, нишалы стильде жасалған, бірақ жаңартылған "Masterton" және NIMT вагондарында кездесетін көбірек заманауи орындықтармен жабдықталған. Үшінші вагон да сол типтегі орындықтармен 54 орындық болатын, бірақ барлық орындықтары екі орталық үстелге қаратылған, дәліздің екі жағында бірер үстелден орналасқан. 1973 жылы буфет вагонына айналған NIMT вагоны ауыстыру құрамына қайта қосылды. 1996 жылдың 14 қарашасында, бейсенбі күні, "Southerner" пойыздарының бірі Солтүстік Отаго облысының Хилдерторп қаласында деңгейлес өткелде апатқа ұшырап, төрт адам қаза тапты. Пойыз 2000 жылдың шілдесінде Инверкаргиллдің солтүстігіндегі Эдендейлде пикаппен соқтығысты. 2001 жылдың 8 қаңтарында оңтүстікке қарай бағытталған "Southerner" тағы да деңгейлес өткелде апатқа ұшырады, бұл жолы мал таситын көлікпен. DC класты локомотив және үш жолаушы вагонының екеуі рельстен шығып, 21 жолаушы жарақат алып, 10 бас ірі қара малын жоюға тура келді.
Уақыт кестесі
Жаңа технологияның артықшылықтары, пошта тасымалдауынан туындаған кешігулердің жойылғаны және тамақтану аялдамаларының алынып тасталғаны бірден байқалды, Крайстчерч пен Дюнедин арасындағы сапар уақыты 7 сағат 9 минуттан 6 сағат 14 минутқа дейін шамамен бір сағатқа азайды. Бастапқыда, қызмет Оңтүстік магистральдық желісіндегі Гор, Балклатта, Дунедин, Оамару, Тимару және Эшбертон сияқты бірнеше станцияда ғана тоқтады, ал басқа бағыттарға саяхаттайтын жолаушылар үшін қосымша автобус қызметтері ұсынылды. Бірте-бірте қосымша аялдамалар қосылды, бірақ олардың кейбіреулері тек қана "талап бойынша" тоқтау станциялары болды. Әдетте, пойызды екі DJ класты дизель локомотиві тартса, ал Оамару мен Дюнедин арасындағы қиын, таулы жолда қуатты арттыру үшін үшінші локомотив қосылғанда, кестеден тағы 19 минут үнемделді.
Асханалық қызмет
Саутхернер Жаңа Зеландия теміржолында бірінші дүниежүзілік соғыста үнемдеу мақсатымен тамақ вагондары алынып тасталғаннан кейін толыққанды тамақтану қызметін ұсынған алғашқы пойыз болды. Саутхернерде 20 орындық толық қызмет көрсететін буфет вагоны болды, онда ыстық тағамдар мен кафетерий стиліндегі тағамдар сатылды, бірақ 1990 жылдардың басында жолаушылар өз орындарында жеу үшін тағам сатып ала алатын буфет-бар қызметімен ауыстырылды.
Өлу және қайтарып алу
1990 жылдары DJ класының локомотивтері көбінесе қызметтен алынып, Southerner маршрутында DC және DX кластарының локомотивтері пайдаланылды. Бұл маршрут залалымен жұмыс істеп, 1989 жылы барлық алыс қашықтықтағы жолаушылар пойыздарына берілетін мемлекеттік субсидиялар тоқтатылғанға дейін үкіметтік қолдауға ие болды. Жаңа Зеландия темір жолы орындықтардың орналасуын өзгертті, кеңінен таралған үш орынды конфигурацияны стандартты төрт орынды конфигурациямен алмастырды, орындық арасы азайтылды (бірақ автобустармен салыстырғанда әлі де жайлы болды). Толық қызмет көрсететін вагон буфеттік сервиске алмастырылды. Бұл шаралар шығындарды айтарлықтай төмендетті, бірақ маршрут арзан автобус тасымалдау қызметтерінің өсуіне тап болды, әсіресе Крайстчерч пен Дунедин арасындағы автобустар пойыздан әлдеқайда арзан болды. Дегенмен, Southerner аптасына жеті күн, әр бағытта бір рейспен жұмыс істеді. Тармақ желілердің көп бөлігі болмады (ал қолданыстағылары жолаушылар пойыздары үшін жабық болды) және Дунединнің қала маңындағы жолаушылар тасымалы 1982 жылы тоқтатылғандықтан, бұл елдегі ең жұмысты Дунедин теміржол станциясына тоқтайтын жалғыз тұрақты пойыз болды. Көбінесе, пойыздың құрамында екі немесе үш вагон және қуатты/жүк вагоны болды. Крайстчерчтен Дунединге оңтүстікке қарайғы сапар 5 сағат 46 минутқа, ал Инверкаргиллге жету үшін тағы 3 сағат 19 минутқа жоспарланған. Солтүстікке қарай, Инверкаргиллден Дунединге сапар 3 сағат 28 минутқа, ал Крайстчерчке тағы 5 сағат 27 минутқа жоспарланған. Маршрут автобустармен бәсекелестіктің күшеюіне және жеке көліктердің артуына, сондай-ақ әуе тасымалы саласындағы бәсекелестікке тап болды, нәтижесінде Southerner табысты орын табуға тырысты, бірақ сәтті болмады. 2001 жылы Tranz Rail Tranz Scenic компаниясының алыс қашықтықтағы жолаушылар тасымалы қызметтерінің 50% үлесін австралиялық West Coast Railway компаниясының директорларына сатты, бірақ компания субсидия уәдесі болмаған жағдайда Southerner сатып алудан бас тартты. Экономикалық даму министрлігі Southerner маршрутына субсидия берудің экономикалық әсерін зерттеу үшін зерттеуге қаржы бөлді, бірақ бұл зерттеу маршрутты тиімді етуге қажетті бизнес-модельді көрсетпеді. Жолаушылар саны әр бағытта күніне шамамен 40-50 адамға дейін төмендеді. Бұл пойыздың жұмыс істеуі үшін қажетті көрсеткіштің жартысынан аспады. Бұл бағыттағы автобус және әуе тасымалы қызметтері субсидияланбағандықтан, үкімет пойызға субсидия беруден бас тартты, оның тоқтатылуы анық болды. Халықтың наразылығы пойыздан құтқаруға жеткіліксіз болды және соңғы рейстер 2002 жылдың 10 ақпанында, жексенбі күні жасалды. Вагондыр Крайстчерч пен Греймут арасындағы TranzAlpine және Крайстчерч пен Пиктон арасындағы TranzCoastal маршруттарына қайта бағытталды. Инверкаргилл әлемдегі ең оңтүстік жолаушылар станциясы мәртебесін жоғалтты.
Оңтүстік тұрғынынан кейін
Оңтүстік аралдың негізгі магистралі қазір көбінесе жолаушылар пойыздарынан бос. Крайстчерч пен Роллстон арасындағы солтүстік бөлігі әлі де TranzAlpine пойызымен пайдаланылады, ал Дунедин теміржол станциясы және Оңтүстік аралдың негізгі магистралі Вингатуиге дейін Дунедин теміржолдарының Taieri Gorge Limited сияқты, Дунедин теміржолдарының бұрынғы Отаго орталық теміржолы бойынша жүретін танымал күнделікті туристік пойызбен қолданыста. Dunedin Railways сондай-ақ KiwiRail-ден жалға алынған Silver Fern вагонын пайдалана отырып, Дунедин мен Палмерстон арасындағы учаскеде апта сайынғы Seasider пойызын іске қосады. Саяхатқа деген сұраныстың өсуіне байланысты, әсіресе Инверкаргиллге және одан, Инверкаргилл – Дунедин – Инверкаргилл маршрутындағы Southerner пойызын қайта іске қосу туралы ұсыныстар жасалды. Отаго университеті мен Оңтүстік технология институты екі кампус арасында оқуды ынталандырып отырғандықтан, егер жеткілікті қызығушылық туса, студенттерге де пайдасы тиер еді. KiwiRail бұл қызметке қызығушылық танытпағанын, бірақ егер маршрутты пайдалануға әрекеттенілсе, жеке операторға көмек көрсетілетінін мәлімдеді. 2016 жылдың желтоқсанында KiwiRail Тынық мұхитының жағалауынан көрікті вагондарды пайдалана отырып, уақытша Southerner стиліндегі қызметті құруды қарастырып жатқанын хабарлады, бірақ бұл қызмет үлкен Кайкура жер сілкінісінен кейін тоқтатылды. Басқа мүмкіндік – Тынық мұхитының жағалауы бойынша қызмет қайта басталғаннан кейін KiwiRail-ге тиесілі үш Silver Fern вагонының бірін пайдалану. 2017 жылдың маусым айында үкімет Southerner пойызын қайта іске қосудың бизнес-жоспарын бағалау үшін 50 000 доллар көлемінде грант берді. Осы жаңа қызығушылыққа қарамастан, қызмет қайта іске қосылмады және қазір концерттерге арналған чартерлік рейстер туралы әңгімелер жүріп жатыр. 2023 жылдың тамызында Мүмкіндіктер партиясы егер 2023 жылғы жалпы сайлауда Парламентке сайланса, қызметті 5 жылдық сынақ ретінде қайта жаңартатынын мәлімдеді.