Кіріспе
Артқы көрініс үшін үлкен терезелері бар вагон. Байқау вагоны (АҚШ ағылшын тілінде, көбінесе жай ғана "байқау" немесе "obs" деп қысқартылады) – жолаушылар пойызында әдетте соңғы вагон ретінде пайдаланылатын, жолаушылардың көру мүмкіндігі үшін артқы жағында терезелері немесе платформасы бар теміржол жолаушылар вагонының түрі. Американдық теміржолдарда 1950-ші жылдардан бастап шығындарды қысқарту мақсатында, соқыр тупик терминалдарынан пойызды бұру қажеттілігін жою үшін, осы вагондар қызметтен алынып тасталды. "Итеру-тарту" режимі бұл шектеуді жояды. Еуропада кейбір пойыздардың бір немесе екі басында бақылау вагондары орнатылған.
An observation car/carriage/coach (in US English, often abbreviated to simply observation or obs) is a type of railroad passenger car, generally operated in a passenger train as the rearmost carriage, with windows or a platform on the rear of the car for passengers' viewing pleasure. The cars were nearly universally removed from service on American railroads beginning in the 1950s as a cost cutting measure in order to eliminate the need to "turn" the trains when operating out of stub end terminals. The push pull mode of operation removes this limitation. In Europe, various trains are now fitted with observation cars at either or both ends.
Конфигурациясы
Бақылау вагондарының ерекше белгісі – вагоның "В" шеті (құйрығы); жеңіл және ағымдағы вагондардың қабырғалары көбінесе бір-біріне дөңгелектеледі, тегіс немесе есігі бар, ал вагоның барлық шетінде үлкен панорамалық терезелер орнатылған. Ескі, ауыр вагондарда артқы бөлігі кеңейтілген, шатырлы веранда сияқты ашық вестибюль платформасы болған, есігі мен үлкен терезелері вагоның ішіне орналасқан, бұл желден қорғаныш береді. Жаңа немесе ескі болсын, "В" шетінде көбінесе үлкен ашық салон болған, онда жолаушылар көріністен ләззат ала алатын, жолдың артқа қарай кететінін тамашалай алатын, және әдетте (бірақ әрдайым емес) бар немесе буфетпен жабдықталған клуб вагоны ретінде жабдықталған, онда суық сусындар, коктейльдер мен жеңіл тағамдар сатып алуға болады. Бұл коммерциялық емес вагондардан немесе жеке вагондардан ерекшеленеді, онда (А шетінен бастап;) әдетте жабық орталық есік бір жағындағы дәлізбен жалғасатын, салонға есігі бар және кішкентай ас үйге кететін, ол көбінесе түнде аспазшы мен портер/стюард үшін жатын бөлмеге айналатын, ыдыс-аяқтар, пеш/плита/ыстық су резервуары/бу қазандығы және жабдықтарды тиеуге арналған төмен жақтағы есік, содан кейін жеке дәретхана/жуынатын бөлме, жеке хатшы үшін бір немесе екі люкс бөлмесі және компания президенті, соңғы бөлік қабырғасы бойымен құлыпталған қытай/күміс/сусындар шкафы орналасқан. Салон көбінесе төмен қарай бүгілетін төбелермен, төменгі палубадағы сақтау орнынан жоғарыға қарай жиналатын асхана/конференциялық үстелмен жабдықталған, пойыз журналы, шарап журналы және саудагердің есеп кітаптары үшін қауіпсіз сақтау орны бар кондуктордың үстелі, сондай-ақ ауа қысымы және жылдамдық көрсеткіші сияқты тиісті өлшегіштер кеңейтілген бақылау платформасының артында орналасқан жол инспекциясы терезесінде орналасқан. Ішімдік су, ағынды су, керосин/жанармай және басқа да резервуарлар еден астында орналасқан, жылумен/салқындатумен, осьпен жұмыс істейтін механикалық жабдықтармен, жағалаудағы батареялармен және өздігінен қызмет ететін/өздігінен қамтамасыз ететін вагонды қолдауға арналған құрал-саймандармен кеңістік үшін бәсекелестікке түседі, жолда немесе тұрақтап тұрғанда жол тапсырыстарын жасау кезінде. Мұндай әртүрлі ерекшеліктерді әртүрлі терезелердің орналасуы мен өлшемдері арқылы байқау оңай, ал бақылау вагонының терезелері көбінесе біркелкі өлшемде және орналасуда болады. Солтүстік Америка теміржолдарындағы бақылау вагондары көбінесе алдыңғы бөлімінде әртүрлі қосымша төлемді орындықтарды, резервтелген орындықтарды/салонды немесе ұйықтайтын бөлмелерді, кері тірелетін орындықтарды, жақтау үстелдері мен жатын бөлмелерінің жанындағы сәнді салондық орындықтарды және кейде экипаж жатақханасын ұсынған. Мұндай конфигурациялар теміржолдар арасында кеңінен өзгереді. Әдетте пойыздың атын немесе теміржолдың атын/логотипін көрсететін жарықтандырылған барабанды әшекейлеу әрқашан (Милвоки жолынан басқа, төменде қараңыз) бақылау вагонының құйрығынан ілінеді. Кейбір ертедегі пойыздар екі бақылау вагонын ұсынды: оның сарайы немесе "бірінші сынып" жолаушылары үшін дәстүрлі жабық түрі және туристік сыныптағы жолаушылар үшін ашық вагондарға ұқсас ашық түрі.
Тарих
Америкада жолаушылар пойыздары қалааралық сапарлардың басты түрі болған кезде, байқау вагондары мемлекеттік қызметке үміткерлер, әсіресе АҚШ Президенттігіне кандидаттар үшін жиі пайдаланылатын. Мысалы, No. 1-ші, "Фердинанд Магеллан" вагоны. Үгітшілік сапарларында кандидаттың пойзы қалаға кіріп, станциядағы байқау бөлігімен тоқтаса, кандидат осы байқау платформасына шығып, сайлауалды сөйлесін айтатын. Байқау платформасы мұндай шаралар үшін өте ыңғайлы уақытша сахна болды. Саяси кандидаттар сияқты, патшалық отбасы мүшелері немесе киножұлдыздар да ашық байқау вагонының соңғы бөлігін сахна ретінде пайдаланып, қоғамдық сапарлары кезінде ізгі тілек білдірушілер мен жанкүйерлерді қарсы алатын. Соңғы жылдары президенттер Джимми Картер, Джордж Буш, Билл Клинтон және Барак Обама 1930 жылы Pullman Standard компаниясы жасаған ауыр салмақты байқау вагонын пайдаланды. Бұл вагон "Джорджия 300" деп аталады.
Өнеркәсіптік жобалау
Pullman Standard сияқты компаниялар өндірген вагондар шамалы стандартты дизайнға сәйкес болса да, кейбір теміржолдар бақылау бөлімдері үшін өзіндік ерекше дизайн жасады. Мысалы, Милуоки жолының жолаушылар пойыздары көбінесе "Skytop Lounge" немесе белгілі өнеркәсіптік дизайнер Отто Кулердің еңбегімен жасалған қырлы "Beavertail observation" вагондарымен толықтырылды. Милуокидің бақылау вагондары оңай танылатын, себебі вагондардың бақылау бөлімі дөңгелек болған ғана емес, сонымен қатар вагоның алғы жағына қарай еңкейтілген, көбінесе терезелер әдеттегі биіктіктен шатырға дейін созылған. Милуокидің бақылау вагондары, Skytop-тарды қоса алғанда, барабан басынан мүлдем айырылған, оның орнына үлкен тербеліс жасайтын артқы шам орнатылған; оның орнына, әр қисайған жағында осы шамды қаптаған тот баспайтын болаттан жасалған жиекте "Hiawatha" деген Милуоки логотипі бейнеленген. Милуокидің Skytop вагондары – теміржолдың өз шеберханаларында салынған төрт люкс вагоны және Pullman Standard-та салынған алты орындық вагон – танымал өнеркәсіптік дизайнер Брукс Стивенс жасаған. Алты теміржол компаниясы Budd компаниясынан куполды бақылау вагондарын сатып алды: Чикаго, Берлингтон және Куинси теміржолы, Денвер және Рио-Гранде Батыс теміржолы, Батыс Тынық мұхиты теміржолы олардың бірлескен "California Zephyr" пойызы үшін, ал Канадалық Тынық мұхиты теміржолы "The Canadian" және "The Dominion" пойыздары үшін. WP бұл комбинирленген вагон түрін жолаушыларға арналған жайлылық тұрғысынан "екі әлемнің ең жақсысы" деп атады. Budd сонымен қатар Уабаш теміржолы үшін Чикаго мен Сент-Луис арасындағы "Blue Bird" пойыздарына, ал Чесапик және Огайо теміржолы үшін "Chessie" пойызына бақылау вагондары жасады, бірақ ол пойыздар пайдалануға енгізілген жоқ. C&O вагондары Денвер және Рио-Грандеге сатылып, "Royal Gorge" бағытында жүріп тұрды.
Қазіргі заманғы қолданысы
Жоғарыда айтылғандай, жолаушылар пойыздарындағы бақылау вагоны көбінесе операциялық шығындардың өсуіне құрбан болды. Бір ерекше жағдай – Via Rail-дың «Канадалық» пойзы, ол әлі де Торонто мен Ванкувер арасындағы үш реттік сапарлардың әрқайсысында 1955 жылдан бері қолданылып келе жатқан бірдей күмбезді бақылау салондарымен жұмыс істейді. Солтүстік-Шығыс дәлізінен тыс, көптеген ұзақ қашықтықтағы Amtrak бағыттарында, көпшілігі Superliner вагондарымен жабдықталған пойыздарда Sightseer Lounge вагондары бар. Бұл вагондар жоғары жағында кең терезелермен бақылау деңгейін, төменгі жағында демалыс аймағы мен жатақханаларды біріктіреді, бірақ әдетте пойыздың орта тұсына орналастырылады. Көптеген заманауи еуропалық пойыздар, әдетте түрткі-тарту режимінде жұмыс істейді, бір немесе екі басында бақылау вагондарымен жабдықталған. Жүргізуші жолаушылармен қатар немесе олардың үстінде орналасқан, мысалы, швейцариялық GoldenPass пойзында. Неміс ICE басқару вагондары мөлдір жүргізуші кабинасына ие, ал жолаушылар орындықтары жүргізушінің артында орналасқан. Италияда 1952-1992 жылдар аралығында қызмет еткен Settebello және Arlecchino пойыздарында да оператор кабиналары пойыздың екі басындағы демалыс бөлімшелерінің үстінде орналасқан.