Кіріспе

Жолаушыларды тасымалдауға арналған өздігінен жүретін темір жол көлігі.

Желі вагоны (темір жол вагонымен шатастырмау) – жолаушыларды тасымалдауға арналған өздігінен жүретін темір жол көлігі. "Желі вагоны" термині көбінесе бір немесе екі басында жүргізуші кабинасы бар, бір ғана вагоннан (кароса, вагон) тұратын пойызды білдіреді. Кейбір теміржол компаниялары, мысалы, Ұлы Батыс, мұндай көліктерді "желі моторы" (немесе "желі моторлары") деп атаған. Пойызды сүйреуге қабілетті өздігінен жүретін жолаушылар көліктері техникалық теміржол терминологиясында көбінесе "желілік моторлы вагон" немесе "моторлы вагон" деп аталады (жолда жүретін автомобильдермен, яғни машиналармен шатастырмау керек). Бұл термин кейде бірнеше вагоннан тұратын шағын типтегі көп бірліктердің балама атауы ретінде де қолданылады. Қазіргі уақытта Ирландияда кез келген дизельдік көп бірлікке (DMU) немесе кейбір жағдайларда электрлік көп бірлікке (EMU) қатысты осы термин жиі қолданылады. Солтүстік Америкада "желі вагоны" терминінің мағынасы әлдеқайда кең және оны (темір жол вагонының қысқартылған түрі ретінде) жолаушылар вагондары немесе жүк вагондары (жүк вагондары) болсын, кез келген жылжымалы құрамды көрсету үшін пайдалануға болады. Бір кездері Солтүстік Америкада өздігінен жүретін вагондар кең таралған; қараңыз: Doodlebug (поезд). Ең қарапайым түрінде "желі вагоны" – моторизацияланған темір жол қол вагоны немесе драйзинен айтарлықтай ерекшеленбеуі мүмкін.

Қолданылуы

Желілік вагондар кішкентай көлемді болғандықтан, аз жолаушылар санымен жүруге экономикалық тиімді, және көптеген елдерде маңызды емес теміржол желілерінде, мысалы, ауылдық теміржолдарда, жолаушылар трафигі азайып кеткенде және ұзын пойызды пайдалану қымбатқа түскенде, жолаушылар тасымалына жиі қолданылады. АҚШ-та мұның танымал мысалы – Рио-Гранде Оңтүстік темір жолының "Galloping Goose" желілік вагондары. Олардың енгізілуі желідегі бумен жүретін жолаушылар қызметін тоқтатуға және оның қызмет ету мерзімін едәуір ұзартуға мүмкіндік берді. Желілік вагондар премиум қызметтерде де қолданылған. Жаңа Зеландияда, желілік вагондар негізінен аймақтық қызметтерде пайдаланылса да, "Blue Streak" және "Silver Fern" вагондары Веллингтон мен Окленд арасындағы Солтүстік аралдың басты магистралінде қолданылып, бұрынғы вагондарға қарағанда жоғары деңгейдегі қызмет көрсетті. Австралияда "Savannahlander" Кэрнс теңіз жағалау қаласынан Форсайтқа дейін туристік қызмет көрсетеді, ал "Traveltrain" солтүстік Квинслендтің шығанақ аймағындағы Нормантон мен Кройдон қалалары арасында "Gulflander" қызметін жүзеге асырады.

Бу

Уильям Бриджес Адамс 1840 жылдары Лондонның Боу ауданында булы вагондар салды. Көптеген британдық теміржол компаниялары булы теміржол машиналарына тырысты, бірақ олар өте сәтті болмады және көбінесе итеру-тарту пойыздарымен алмастырылды. Sentinel Waggon Works – британдық булы вагондардың бір құрастырушысы. Бельгияда Мехелен қаласынан М. А. Кабани бумен жүретін вагондарды жобалады. Оның алғашқысы 1877 жылы салынды және Париж көрмесінде көрсетілді. Бұл 1878 жылғы Әлемдік көрме болуы мүмкін. Бу қазандығын Боусу зауыты жеткізді, ал бірінші, екінші және үшінші класс жолаушылары мен олардың жүктеріне орын болды. Төменгі бөлігінде иттерге арналған шкаф та болды. Он бес дана салынды және олар негізгі жұмыстарын Эно және Антверпен аймақтарында атқарды. Австро-Венгрияның Ganz зауыты Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін булы трамвайлар салды. Санта-Фе темір жолы 1911 жылы American Car and Foundry компаниясының кузовын, Jacobs Schupert қазандығын және Ganz қуат блогын пайдаланып, бумен жұмыс істейтін теміржол вагонын жасады. M 104 нөмірімен жасалған тәжірибе сәтсіз аяқталды және қайталанбады.

Бензин

1904 жылы Automotor Journal газетінде бірінен соң бірі темір жолдардың машиналы вагондарды өздерінің маңызды емес желілеріндегі жеңіл көліктерді тасымалдау үшін пайдалануға болатынын түсінгендігі жазылған. Солтүстік-шығыс темір жолдары осы бағытта "кейбір уақыттан бері" тәжірибе жүргізіп келген, ал Вулсли оларға осы мақсатта төрт цилиндрлі қозғалтқышпен жабдықталған вагондарды жеткізді. Қозғалтқыш екі электрмоторды қуаттандыру үшін негізгі динамоны, ал ішкі жарықтандыруды қамтамасыз ету және қозғалтқышты электрлік түрде іске қосу үшін аккумуляторларды зарядтау үшін кіші динамоны игерді. Динамоның басқару құралдары вагонды екі бағытта да жүргізуге мүмкіндік берді. Толық мәліметтер үшін 1903 жылғы Petrol Electric Autocar туралы қараңыз. Ұлыбританиядағы тағы бір ерте теміржол вагонын Джеймс Сидни Дрюри жобалап, 1906 жылы Drewry Car Co. компаниясы жасады. 1908 жылы өндіріс Birmingham Small Arms Company компаниясына тапсырылды. 1930 жылдары теміржол вагондары көбінесе жүк көлігінен немесе автомобильдерден өзгертілді; мысалы, Рио-Гранде Оңтүстік темір жолының Buick және Pierce Arrow негізіндегі "Галопинг Гездері", сондай-ақ Калифорния Батыс темір жолының Mack Truck негізіндегі "Супер Сканк" машиналары.

Дизельді

Алғашқы рельсті автобустар бу және бензин қозғалтқыштарымен жүргізілсе, қазіргі рельсті автобустар көбінесе вагоның еденінің астына орнатылған дизельді қозғалтқышпен жүргізіледі. Дизельді рельсті автобустар механикалық (сутекті байланыс және беріліс қорабы), гидравликалық (момент түрлендіргіш) немесе электрлік (генератор және жетек моторлары) беріліс жүйесіне ие болуы мүмкін.

Электрлік

Электр вагондары мен магистральдық электр жүйелері сирек кездеседі, себебі электрлендіру көбінесе жеке вагондар немесе қысқа пойыздың пайдалануы экономикалық тұрғыдан тиімсіз болатын аумақтарда қарқынды қолданылуды білдіреді. Алайда, Швеция және Швейцария сияқты елдерде осы ережеден өзгеше жағдайлар кездеседі немесе кездескен. Тыншы мұхитының электр темір жолындағы «Қызыл вагон» сияқты трамвай және қалааралық жүйелердегі кейбір көліктерді де рельстік вагон ретінде қарастыруға болады.

Электр батареясы

1890 жылдан бастап Бельгия, Франция, Германия және Италияда аккумуляторлық электрлік вагондармен тәжірибелер жүргізілді. АҚШ-та 1911 жылдан бастап Эдисон Бич типіндегі, никель-темір аккумуляторлары бар вагондар пайдаланылды. Жаңа Зеландияда 1926 жылдан 1934 жылға дейін Эдисонның аккумуляторлық электрлік вагоны жұмыс істеді. Ирландияда 1932-1946 жылдар аралығында жағалау және Харкорт көшесіндегі теміржол желілерінде никель-мырыш аккумуляторларымен жабдықталған төрт 2 вагонды жиынтық пайдаланылды. 1958 жылы Ұлыбритания теміржолдары вагонда қорғасын-қышқыл аккумуляторларын қолданды. 1955 және 1995 жылдар аралығында DB теміржолдары қорғасын-қышқыл аккумуляторларын пайдаланатын 232 DB Class ETA 150 вагонын сәтті пайдаланды. Кез келген аккумуляторлық электрлік көліктердегідей, кемшілігі – аккумулятордың шектеулі жүріс диапазоны (сымдар жоқ жерлерде пайдалану үшін қайта зарядтау үшін жоғары сымдарды пайдалану арқылы бұл мәселені шешуге болады), салмағы және/немесе құны.

Жаңа буын DMU және EMU вагондары

Еуропа мен Жапонияда бірінші буын теміржол автобустарын және екінші буын DMU вагондарын ығыстырып шығарып, әдетте аз қолданылатын магистральдық теміржолдарда және кейбір жағдайларда қалалардағы арнайы жолақтарда жеке көлік ретінде немесе пойыз құрамында (немесе "көп бірліктерде") жүре алатын, жаңа буынғы, жеңіл, аэродинамикалық дизайны бар дизельді немесе электрлі аймақтық вагондар кең таралды. Көптеген жоғары сапалы DMU-лар сияқты, бұл көліктер екі немесе үш бірліктерден тұрады, олар "жұп немесе үштік" ретінде біріктіріліп, жартылай тұрақты түрде қосылады және біртұтас көлік ретінде жұмыс істейді. Жолаушылар есіктерді ашпай немесе осы бірліктердің арасында еркін жүре алады. Вагонның сыйымдылығы 70-тен 300-ге дейін отыратын орынға жетеді. Көлік құралдарының жабдықталуы әртүрлі қозғалтқыштармен, беріліс қауіптерімен, байланыс жүйелерімен және вагон ұзындығымен толықтырылуы мүмкін.

Институционалдық/регулятивтік мәселелер

Әлемнің басқа бөліктерінен өзгеше, АҚШ-та бұл көліктер көбінесе Федералдық теміржол әкімшілігінің (FRA) талаптарына сай келмейді, демек, олар басқа теміржол қызметінен толық оқшауланған, арнайы учаскелерде ғана жұмыс істей алады. Бұл шектеу оларды қазіргі теміржол желілерінде, дәстүрлі жолаушылар тасымалымен бірге пайдалануды өте қиын жасайды. Дегенмен, Siemens, Alstom және ADtranz сияқты өндірушілер өздерінің еуропалық өнімдерінің FRA талаптарына сәйкес келетін нұсқаларын жасауға мүмкіндіктері бар екенін мәлімдегендіктен, мұндай көліктер жақын арада АҚШ-та пайда болуы мүмкін.

Көп агрегатты және буыны бар вагондар

Жолаушылар жеткілікті болған кезде, бір қозғалтқышпен жұмыс істейтін вагондар көп бірлік түрінде біріктірілуі мүмкін, бір жүргізуші барлық қозғалтқыштарды басқарады. Дегенмен, бұрын вагондардың біріне басқа вагонды немесе қозғалтқышы жоқ екінші вагонды тіркеп жүру практикасы болған. Бірнеше вагонды өз-өздерінен жүргізіп, әрқайсысының жеке жүргізушісі болуы да мүмкін (бұрынғы County Donegal темір жолында қолданылғандай). Мұның себебі – шығындарды азайту, себебі кішкентай вагондар әрқашан көп бірлік басқару жүйесімен жабдықталмаған. Сондай-ақ, екі жапсарлас вагонның ұштары бір ортақ доңғалақ жиынтығында (Жейкобс доңғалақ жиынтығын қараңыз) біріктірілген букмекерлік вагондар да бар.

Желі автобустары

Желі вагонының бір түрі – теміржол автобусы: жеңіл пайдаланылатын теміржол желілерінде қолдануға арналған өте жеңіл көлік түрі. Аты айтып тұрғандай, олардың құрылымының көптеген аспектілері жол автобустарымен ұқсас. Олар көбінесе автобус немесе өңделген автобус корпусымен және доңғалақтың төрт дөңгелегімен, арабалардың (bogie) үстінен емес, бекітілген базада жүреді. Теміржол автобустары Чехия, Франция, Германия, Италия, Швеция және Ұлыбритания сияқты елдерде кеңінен қолданылған. Ұлыбританияда 2021 жылға дейін кеңінен қолданылған Лейланд National автобусына негізделген Pacer деп аталатын теміржол автобусының түрі де болды. Жаңа Зеландияда теміржол автобусына ұқсас вагондар – Лейланд дизельді вагондары және Веллингтон мен Уайрарапа аймағы арасындағы Римутака төбесінде жұмыс істеу үшін арнайы жасалған Уайрарапа вагондары. Австралияда, мұндай вагондарды көбінесе «Теміржол моторлары» деп атап, жолаушылар тасымалы үшін сирек пайдаланылатын желілерде қолданған. Францияда оларды «авторель» деп біледі. Бұрын өте кең таралған, бірақ жергілікті желілер жабылған соң қолданылуы азайды. Дегенмен, аз пайдаланылатын желілер үшін жаңа модель енгізілді. Канадада, басты магистральдық жолаушылар тасымалы тоқтатылғаннан кейін, BC Rail басқа жолмен қол жеткізу қиын елді мекендерге екі теміржол автобусын іске қосты. Ресейде Митищиде орналасқан Metrowagonmash компаниясы Mercedes қозғалтқышымен жабдықталған RA 1 теміржол автобусын шығарады. 2006 жылдың жазында Горький темір жолы оларды Нижний Новгород пен Бор арасындағы қалалық желіде пайдалануды жоспарлаған.

Жол-теміржол көліктері

Рельс-автобус термині резеңке дөңгелектері бар көшелерде және қайтарылатын пойыз дөңгелектері бар рельстерде жүре алатын екі режимді автобусқа да қатысты. Кейде "темір жол автобусы" термині жол жүргіншілердің аз қозғалысы бар темір жол желілерінде темір жол қызметтерін ауыстыратын немесе толықтыратын жол автобусын немесе темір жол станциясында аяқталатын автобусты (осылайша "пойыз автобусы" деп те аталады) білдіреді. Мұндай процеске кейде "бас ауыстыру" (bustitution) деп аталады.

Адамдарды көшірушілерді жою

Қазіргі уақытта теміржол автобусы тұжырымдамасын ілгерілететін Ұлыбритания компаниясы – Parry People Movers. Локомотивтік қуат серпімді дөңгелектің ішінде сақталатын энергиядан алынады. Алғашқы өндіріс көліктері, Британдық теміржолының 139 класы ретінде белгіленген, кішкентай бортындағы LPG қозғалтқышына ие, ол серпімді дөңгелекті жоғары жылдамдыққа жеткізеді. Іс жүзінде, бұл тоқтау орналасқан жерлерде ғана қуат көзіне қосылатын электр қозғалтқышы болуы мүмкін. Балама ретінде, тоқтау орналасқан жерлердегі қозғалтқыш әрбір вагон тоқтағанда оның серпімді дөңгелегін айналдыруы мүмкін.

Дразизин

"Темір жол вагоны" термині жеңіл темір жол инспекциялық көлігін (немесе драйзинды) атау үшін де қолданылған.