Кіріспе

1993 жылы папа Иоанн Павел II-нің шығарған энциклопедиясы, шіркеудің моральдық үйретіске қатысты көзқарасы. "Veritatis splendor" (лат. "Шындықтың сұлулығы") – папа Иоанн Павел II-нің энциклопедиясы. Ол Католик шіркеуінің моральдық үйретістегі рөлінің негіздеріне қатысты ұстанымын көрсетеді. Бұл энциклопедия католик дәстүріндегі моральдық теологияның ең толық және философиялық тұжырымдамаларының бірі болып табылады. Ол 1993 жылдың 6 тамызында жарияланды. Кардинал Жорж Котье осы энциклопедияның жобасын дайындауда маңызды рөл атқарды. 30Days журналына берген сұхбатында Котье: "Бастапқы жылдары мен жұмыс істеген алғашқы "ірі" мәтін – "Centesimus annus" әлеуметтік энциклопедиясы болды. Одан кейін экуменизм туралы "Ut unum sint", моральдық энциклопедия "Veritatis splendor" және "Fides et ratio" энциклопедиялары болды" деді.

Қорытынды

Veritatis splendor – бұл Шіркеудің собордан кейінгі кезеңінде (1962-65 жылдарғы Ватикан II экуменикалық соборынан кейінгі оқиғалар) туындаған моральдық теологиялық сұрақтарға жауап береді. Бұл сұрақтар адамның жақсылықты ажырата алу қабілеті, зұлымдықтың болуы, адамның бостандығы мен санасының рөлі, өлімдік күнә және католик Шіркеуінің адамды басшылыққа алудағы ұстаздық билігіне қатысты. Осыларға жауап ретінде Папа Иоанн Павел II моральдық шындықты тануға болатынын, жақсылықты немесе зұлымдықты таңдаудың Құдаймен қарым-қатынасқа терең әсер ететінін және бостандық пен жақсылықты ұстану арасында нақты қайшылық жоқ екенін күшпен айтады. Veritatis splendor үш тараудан тұрады: (I) Ұстаз, мен қандай жақсылық жасауым керек?; (II) Осы дүниеге ұқсамайтын бол; және (III) Мәсіх айқыш ағашының күші жоғалмасын.

Моральдық салыстырмалылыққа жауап

Veritatis splendor барлық адамдарға қолжетімді абсолютті шындықтардың бар екенін мәлімдеумен басталады. Моральдық релятивизм философиясына қарсы, энциклопедияда адамгершілік заңның түрлі мәдениеттердегі адамдар арасында әмбебап екендігі және тіпті адамның жағдайында түбірленгендігі айтылады. Рим папасы Иоанн Павел Құдайдан қаншалықты алыстаса да, "адамның бойында әрдайым абсолютті шындыққа ұмтылыс пен оны толыққанды білуге деген құштарлық қалады" деп үйретеді. Ол шындықтың сұлулығы "адам рухының тереңдігінде" жарқырайды деп жалғастырады.

Католик шіркеуінің моральдық билігі

Соңында, Иоанн Павел былай дейді: "Жақсылық туралы сұрау, шын мәнінде, жақсылықтың толықтығы – Құдайға қарай бұрылуды білдіреді". Католик шіркеуінің оқыту органының негізгі рөлі үгіттеу ғана деген пікірге қарсы, Папа католик шіркеуінің доктринасы моральдық мәселелер бойынша шешімді айтуға құқылы екенін қайталайды. Одан да артық, Иоанн Павел шіркеудің – Мәсіхтің әрбір адамның дұрыс пен бұрыс туралы сұрақтарына жауап беруге көмектесетін ерекше жауабы екенін үйретеді.

Ар-ожданның үкімі

Иоанн Павел адамдардың ар-ождандарына сай әрекет етуге міндетті екендігін, ал олай болмаса, өз ар-ождандарының айыбына ұшырайтынын қайталайды – католиктердің ұзақ жылдардан бері келе жатқан тұжырымы. Ол ар-ожданды ішкі диалог ретінде бейнелейді. Бірақ, ол бұл тек адамның өзімен-өзінің әңгімесі ғана емес, сонымен қатар адам мен Құдайдың арасындағы диалог екенін айтады. Бонавентураның ізбасарлығымен, Иоанн Павел ар-ожданды Құдайдың құдайлық заңын жариялайтын елшімен салыстырады. Басқа тұста айтылғаннан өзгеше, Иоанн Павел ар-ожданның Құдайдың заңын алмастыра алмайтынын мәлімдейді. Керісінше, ол адамның осы заңды қолданып, моральдық мәселені шешу процесі. Veritatis splendor бойынша, ар-ожданның шешімі қате болуы мүмкін болғандықтан, адам өз ар-ожданын әрқашан және барлық жерде дұрыс бағыттауға тиіс. Осы себепті, шіркеудің үйретімі арқылы білдірілген Құдайдың заңын және оның себептерін түсіну қажет. Адамның жамандық жасағаны үшін ар-ожданы кінәлі болмаса да, оның жасалуы жанға басқа түрлі зиян келтіреді, ал осы әдетке ұшыраса, адам шындықты қабылдау мүмкіндігінен айырылуы мүмкін. Иоанн Павел осылай дейді: үнемі жасалатын күнә адамды құлдыққа түсіреді, сондықтан бұрыс ар-ожданмен әрекет ету – азаттықтан алыстатушы қадам.

"Негізгі таңдау", күнә және құтқарылу

Энциклопедияда "негізгі таңдау" идеясына да жауап беріледі. Бұл ойлау тәсілі бойынша, адамның нақты іс-әрекеттері оның соңғы құтқарылуына міндетті түрде әсер етпейді – маңыздысы, оның Құдайға немесе Оған қарсы негізгі бағыты. Рим Папасы былай деп жазады: "Христиандық моральдық ілім, тіпті Киелі кітаптағы тамырларында да, моральдық өмірді анықтайтын және Құдай алдында еркіндікті түбегейлі деңгейде қолданатын негізгі таңдаудың ерекше маңыздылығын мойындайтынына күмән жоқ. Бұл – сенімнің шешімі, сенімге бағыну (Римдіктерге 16:26) «арқылы адам Құдайға толық және еркін өзін-өзі бағыштайды, Оған ақыл-ойы мен ерік-жігерін толыққанды мойынсұнады»". Иоанн Павел мұндай негізгі таңдауды нақты іс-әрекеттерден ажыратуға болатын теологиялық тұжырымға қатаң қарсы тұрады, бұл Киелі жазбаларға және күнә мен құтқарылу туралы католиктік ұзақ уақыт бойы сақталған ілімге қайшы келеді. Ол сондай-ақ философиялық тұрғыдан да қарсы шығып, "Конкретті мінез-құлық түрлерінен негізгі таңдауды бөлу, моральдық агенттің денесі мен жанындағы маңызды тұтастығына немесе жеке бірлігіне қайшы келеді" деп жазады. Иоанн Павел "негізгі таңдау" көзқарасының өлтіретін күнә мен жеңіл күнә туралы дәстүрлі католиктік түсінікті, олардың айырмашылығы мен салдарына қарсы келетінін атап өтеді: "Өлтіретін күнә сондай-ақ, адам кез келген себеппен, біліп және ерікті түрде, ауыр бұзылуды таңдағанда да болады. Адам Құдайдан бет бұрып, қайырымдылықты жоғалтады".

Өзінен-өзі жаман іс-әрекеттердің шынайылығы

Сондай-ақ, энциклопедияда кейбір әрекеттердің табиғатынан жаман екені айтылған. Католик моральдық теологиясының тілімен айтқанда, бұл белгілі бір әрекеттер әрқашан бұрыс екенін және оларды біліп, қасақана жасаған жағдайда ешқашан рұқсат етілмейтінін білдіреді. Басқаша айтқанда, бұл католик моральдық теологиясының ұзақ жылдар бойы сақтап келген «мақсат құралды ақтамайды» деген қағидасын күшті қолдайды. Иоанн Павел мұны кейбір әрекеттердің адамның мәніне соншалықты зиян келтіретініне, оларды ақтауға ешқандай жағдай жоқ деген аргументке негіздейді. Мысалы, Иоанн Павел Папа Павел VI-нің контрацепция туралы ұстанымын атап көрсетеді, онда үлкен жамандыққа жол бермеу үшін немесе үлкен жақсылықты ілгерілету үшін кішігірім жамандыққа төзе беруге болады, бірақ ең ауыр жағдайларда да жақсылық үшін жамандық жасауға қасақана рұқсат етілмейді. Яғни, моральдық тәртіпке қайшы келетін нәрсені тікелей ниеттенуге ешқашан болмайды. Бұл Павел VI-нің контрацепция туралы ұстанымын қайталайды және әрекет табиғатынан жаман болса, жақсы ниет немесе нақты жағдайлар оның жамандығын азайта алады, бірақ оны толығымен жоя алмайды.

Бұйрықтарға мойынсұну мүмкіндігі

Иоанн Павел адам ең қиын жағдайларда да моральдық норманы құрметтей алуы және құрметтеуі керек екенін үйретеді: "Құштарлықтардан жеңілуге болады, күнәлардан қашуға болады, себебі Раббымыз бізге оларды орындау мүмкіндігімен бірге бұйрықтарды да береді". Ол, шіркеудің үйретімі негізінен әр жағдайға бейімделуі тиіс "идеал" ғана деген пікірді қабылдамады.