Кіріспе
Мұрағаттарды ұйымдастыру құралы
Мұрағат ғылымы және мұрағат зерттеулері контекстінде іздеу құралы – мұрағат ішіндегі деректердің белгілі бір жинағы туралы егжей-тегжейлі және өңделген метадеректер мен басқа да ақпаратты қамтитын ұйымдастыру құралы. Іздеу құралдары көбінесе материалдардың құжаттамалық тізімі мен сипаттамасынан, олардың түбіртектері мен құрылымынан тұрады. Қорға арналған іздеу құралын әдетте жинақтың пайда болу ортасы, түбіртектері немесе мұрағатшы мұрағаттық өңдеу кезінде дайындайды және оны кітапхана каталогының немесе мұражай жинағы каталогының мұрағат ғылымындағы баламасы деп санауға болады. Іздеу құралы жинақтағы нақты ақпаратты табуға қызмет етеді. Іздеу құралдарының тарихы ақпарат тарихын көрсетеді. Ежелгі шумерлердің бюрократиялық және әкімшілік жазбаларды табу үшін өздерінің индекс жүйелері болған. 19 және 20 ғасырларда іздеу құралдары тізімдер немесе индекс карточкалары сияқты қағаз құжаттар болды. 21 ғасырда оларды электрондық кестелер немесе деректер базасы сияқты электрондық форматтарда жасауға болады. Қолжазбалар жинағының іздеу құралдары үшін стандартты машинамен оқылатын формат, АҚШ, Канада, Ұлыбритания, Франция, Австралия және басқа да елдерде кеңінен қолданылады – Кодталған мұрағаттық сипаттама.
A finding aid, in the context of archival science and archival research, is an organization tool, a document containing detailed and processed metadata and other information about a specific collection of records within an archive. Finding aids often consist of a documentary inventory and description of the materials, their source, and their structure. The finding aid for a fonds is usually compiled by the collection's entity of origin, provenance, or by an archivist during archival processing, and may be considered the archival science equivalent of a library catalog or a museum collection catalog. The finding aid serves the purpose of locating specific information within the collection. The history of finding aids mirrors the history of information. Ancient Sumerians had their own systems of indexes to locate bureaucratic and administrative records. Finding aids in the 19th and 20th centuries were paper documents, such as lists or index cards. In the 21st century, they can be created in electronic formats like spreadsheets or databases. The standard machine readable format for manuscript collection finding aids, widely used in the United States, Canada, the United Kingdom, France, Australia and elsewhere, is Encoded Archival Description.
Шолу
Іздеу құралдары пайдаланушылар мен мұрағатшылардың мұрағаттық жинақтармен өзара әрекеттесуінің маңызды құралы болып табылады. Фрёнд пен Томс атап көрсетеді, көптеген тарихи материалдардың қағаз түрінде болуына байланысты іздеу құралдары жинақпен жұмыс істеуде пайдаланушылар үшін басты көмекші құралға айналған. Олар одан әрі түсіндіреді, қағаз негізіндегі іздеу құралы бір жинақты немесе ұқсас тарихы бар құрылымды сипаттауға арналған. Клейтон МакГиидің пікірінше, іздеу құралдары мұрағатшылар мен мұрағаттар үшін жинақтарын ұйымдастыру құралы ретінде ыңғайлы болды, себебі ол оларға материалдарды интеллектуалды және физикалық тұрғыдан бақылауға мүмкіндік берді. Мұрағатшылар материалдарды сатып ала алады, алып тастай алады, түзетулер жасай алады және қайта ұйымдастыра алады. Іздеу құралдары жинақтағы осы өзгерістерді көрсетуге қабілетті, бірақ осы өзгерістер туралы тек мұрағатшылар ғана біледі. Қағаз негізіндегі жинақтар мен іздеу құралдары материалдарды табу және пайдалану үшін мұрағатшыға жүгінуді қажет ететін жағдайды қамтамасыз етті. Іздеу құралдарының мазмұны сипатталатын материалдың түріне қарай өзгеруі мүмкін. Әдетте, іздеу құралы жинақтың көлемін, жинаққа қатысты биографиялық және тарихи ақпаратты, сондай-ақ материалдарды пайдалану немесе қол жеткізуге қатысты шектеулерді қамтиды. Іздеу құралдары мазмұнды егжей-тегжейлі тізімдер түрінде ұсынуы мүмкін. Олар сондай-ақ LCSH, AAT немесе басқа бақыланатын сөздіктерден алынған тақырыптарды қамтуы мүмкін, сонымен қатар басқа мұрағаттардағы байланысты жинақтарға сілтемелер берілуі мүмкін. Іздеу құралдарындағы маңызды дерек элементтері Халықаралық мұрағаттар кеңесінің Жалпы халықаралық стандартты мұрағаттық сипаттамасында (ISAD(G)) анықталған. ISAD(G) ұлттық деңгейде әртүрлі іске асырылған, мысалы, АҚШ-та қолданылатын Describing Archives: A Content Standard.
Жасау
Іздеу құралын жасау процесі көбінесе мұрағаттық сипаттамадан басталады. Мысалы, кодталған мұрағаттық сипаттама жинақтың негізгі сипаттамасын, бақыланатын сөздіктер тізімін, әкімшілік ақпаратты, өмірбаяндық мәліметтерді, көлемін және мазмұнын, реттелуін, құраушы бөлімдердің сипаттамасын және басқа да сипаттамалық деректерді талап етеді. Іздеу құралдары үшін әмбебап стандарттың болмауына байланысты, осы элементтер көбінесе негіз ретінде қолданылады.
Құралымдары
Негізгі сипаттама, жинақ туралы шолу немесе қысқаша мәлімет әдетте іздеу құралының алғашқы бөлімі болып табылады, онда жинақтың авторы туралы ақпарат, мұрағатта жинақтың қамтитын физикалық кеңістігі, құжаттарының мерзімі және мазмұнының тұжырымы беріледі. Биографиялық/тарихи анықтама жинақты оның жасалған кезеңінің аясында сипаттайды, жеке тұлға немесе ұйым туралы ақпарат ұсынады. Ол сондай-ақ жинақтың тарихын сипаттауға мүмкіндік береді. Мазмұны мен көлемі туралы ескертуде жинақтың тегі, құрылымы, мерзімі және қандай материалдар қамтылғаны – хаттар, есептер, фотосуреттер, аудио/бейне материалдар және т.б. қысқаша түсіндіріледі. Қол жеткізу және пайдалану бөлімі жинақты пайдалану туралы ақпаратты қамтиды, мысалы, қол жеткізу шарттары мен шектеулері. Зерттеушілерге әсер ететін пайдалану мәселелеріне қол жеткізуді шектейтін сыйлық берушілермен жасалған келісімдер, авторлық құқық туралы ақпарат, жинақтың меншік тарихы, жинақтың қосымша форматтары және жинаққа жаңа материалдар қабылдана ма деген мәселелер жатуы мүмкін. Қосымша ақпаратта байланысты материалдар, тіл, сілтеме жасау ережелері, демеушілер және өңдеу күні туралы мәліметтер беріледі. Іздеу сөздері әдетте тақырыптардың тізімі, жеке, ұйымдық немесе отбасылық атаулар, географиялық атаулар және жинақтың мазмұнымен байланысты жанрлық терминдерден тұрады. Реттелу – жинақтың тапсырыс бойынша ұйымдастырылу тәсілі (мүмкіндігінше бастапқы ретіне сәйкес). Реттелудің иерархиялық деңгейлері әдетте топтардан, олар өз кезегінде қораптардан, папкалардан және материалдардан тұрады. Мазмұн тізімі – жинақтың материалдарының тізімі, қораптар мен папкалар деңгейіне дейін. Сериялар сипаттамалары әр серияның атауын, мерзімін және мазмұнының қысқаша сипаттамасын қамтиды. Сериялар сипаттамаларына контейнерлердің диапазоны, реттелу түрі туралы мәлімдеме және әр серияға қатысты шектеулер туралы ескерту (мысалы, құпиялылық себептерімен белгілі бір мерзімге қоғамдық қол жеткізілімге тыйым салу) кіруі мүмкін.
Архивтік сипаттама кодталған
Кодталған мұрағаттық сипаттама (EAD) 1998 жылы онлайн ортада анықтамалық материалдарды пайдалану үшін жасалды. Оның құрылуы АҚШ-та анықтамалық материалдар терминологиясы бойынша бірыңғай ұлттық стандартты енгізуге мүмкіндік берді. Кандида Фентон былай деп жазады: "Кодталған мұрағаттық сипаттама құжаттың түрінің анықтамасы (EAD DTD) – электрондық мұрағаттық анықтаманың құрылымын анықтайтын, меншік құқығына жатпайтын кодтау стандарты. Бұл стандарт мұрағаттық жиынтықтарды сипаттайтын ақпаратқа қол жеткізуде желілердің маңыздылығының артуына жауап ретінде және мұрағаттар арасындағы жазбаларды алмасуды жеңілдету үшін әзірленді". Дегенмен, EAD анықтамаларының иерархиялық форматы кейбір пайдаланушылар арасында пікір қақтығыстарын тудырды, себебі архившілер бұл форматтың пайдаланушылар үшін анықтамалық материалдарды табудағы шатасуды күшейтетінін атап өтті.
Пайдаланушымен өзара іс-қимыл және көмекші құралдарды табу
Фрёнд пен Томс жинақтардың көбірек цифрлық форматта қолжетімді бола бастағанын айтты, сондықтан мұрағатшылардан пайдаланушылардың әрбір қажеттілігіне көмектесуді күтуге болмайды.