Кіріспе

Женевадағы опера театры, Швейцария

Grand Théâtre de Genève – Швейцарияның Женева қаласындағы опера театры. Көптеген басқа опера театрлары сияқты, Grand Théâtre de Genève де ғимарат және мекеме болып табылады. Ғимарат – Нев алаңындағы әсем құрылыс, ол 1876 жылы ресми түрде ашылды, 1951 жылы өрттен зардап шекті және кең масштабты жөндеуден кейін 1962 жылы қайта ашылды. Онда Швейцариядағы ең үлкен сахна орналасқан. Мекеме ретінде, ол француз тілінде сөйлейтін Швейцариядағы опера және балет қойылымдарын, концерттерді және кейде театр өнерлерін ұйымдастыратын және қабылдайтын ең ірі театр болып табылады. 17- және 18-ғасырлардың басында Женеваға кальвинистік догматизм күшті әсер еткендіктен, қала 1760 жылдардың ортасына дейін Женеваның алғашқы опера театры – Розимонд театрын салуға келіспеді. Вольтердің ықпалымен опера «Шетелдіктердегі шатыр» және оның ізбасары «Нев театры» гүлденді, екеуі де қала қабырғасының сыртында орналасқан.

Үлкен театр 18791951

Ұзақ уақыт үздіксіз жұмыс істегеннен кейін, Théâtre de Neuve 1880 жылы Женеваның өсіп келе жатқан халқына қажетті сапа мен кеңістікке сай жаңа театрмен алмастыру үшін бұзылды. 1862 жылы қалалық кеңес театрдың Женеваның маңыздылығы мен беделінің артуына байланысты тым кішкентай және қарапайым екендігі туралы шешім қабылдады. 1870 жылы ұсыныстар шақыру жарияланды және жоба архитекторлар Эмиль Ревердин мен Гаспар Андреге берілді. Жаңа театр жобасына қаржыны 1873 жылы қалаға қалдырған Карл II, Брансвик герцогы ұсынды, оның ішінде 1.2 миллион швейцариялық франк Женеваның болашақ опера өнерінің ғибадатханасын салуға бөлінді. Муниципальдік үкімет жаңа театрдың құрылысын 1874 жылы Женева мемлекетінен берілген 3000 шаршы метрлік жер телімінде бастауға дауыс берді. Бұрын архитектор Жак Элизе Госс жасаған жоспарларға сәйкес ежелгі қала қабырғасының орналасқан қақпаларының орнында салынды. Бірінші тас 1875 жылы салынды, ал ресми ашылу рәсімі 1879 жылы Россинидің «Уильям Телл» операсымен маусымды ашу арқылы өтті. Музей Рат пен Музыка консерваториясының арасында орналасқан жаңа ғимарат Еуропадағы он үздік опера үйлерінің қатарына кірді, бұл жаңа ғана аяқталған Париждегі Гарнье сарайынан кем емес еді, одан ол өзінің Екінші империя стилі бойынша едәуір сәулеттік шабыт алды. Ғимараттың қасбеттері еркін тастан, тұғыры Юра әктасынан, ал қалған бөлігі құмтастан және моласстан салынған. Негізгі қасбеті бойынша, Юра әктасынан жасалған сегіз үлкен бағана, Берн Оберленіндегі тау өзенінің төбесінен табылған қызыл граниттен жасалған алты кішігірім бағанамен ауысып тұрады. Негізгі қасбеті бірнеше мүсіндермен және қалыптармен әшекейленген, бұл оған монументалды көрініс береді. Үлкен перроннан ғимараттың алдыңғы жағына шығады, онда драма, би, музыка және комедияны бейнелейтін мәрмәр мүсіндер орталық қасбетті тепе-тең етеді. Жоғары сатыда екі қос бағана басты фойеден үш балконды терезелерді бөліп тұрады. Фасадтың жоғарғы жағында Женеваның гербі бар фронтон орналасқан, оның басына екі скульптуралық фигуралар тобы қолдаған өнер генийін бейнелейтін аллегориялық фигура орнатылған. Энтаблераның астында сегіз бюст ғимараттың негізгі қасбеті мен оның қабырғаларындағы бұрыштарын безендіреді. Олар сол кездегі маңызды композиторларды: Россини, Бойльдье, Бетховен, Мейербер, Вебер, Моцарт және Доницеттиді, сондай-ақ әйгілі жазушы – кейде композитор – Жан Жак Руссоны бейнелейді. Алдыңғы бөлмеге кіргенде, бұрын касса кеңсесі мен оң жақта театр кафесі болды. Осыдан кейін үйге кіретін залда көп түсті мәрмәрден жасалған едені бар. Фойеге және жоғарғы қабаттарға апаратын екі сатыдағы баспалдақ Леон Годтың алты үлкен суретімен әшекейленген, олар алты музыка түрін бейнелейді: әскери, пасторальдық, діни, жеңіл, Орфикалық және Дионисий. Бұл панелдер өте академиялық сипатта, атақты композиторлардың медальондық портреттерімен алмасып тұрады. Жоғары вестибюльдің барлық сәндік элементтері (балконға апаратын есіктің қаңқалары, төбе панельдері) 1951 жылғы үлкен өртте жоғалды. Сонымен қатар жоғарғы деңгейде, үйге апаратын вестибюльдің алдында, үлкен фойеге шығатын үш есік, ал үш терезеден Neuve алаңына көз ашылады. Үлкен фойе, оң жағында кішкентай фойе және сол жағында кішкентай салон, негізгі қасбеттің фортепиано нобилесі. Үлкен фойедегі үш кеңістіктің енфилада әсері бірнеше үлкен айналардың көріністерінің нәзік көрініс өзара әрекеттесуімен ұлғайтылады. Фойедегі көркемдік Париждегі Луврдің атақты Аполлон галереясын еске салады. Кішкентай фойедегі төбе панельдері Леон Годтың шығармалары. Бірнеше суретші мен мүсіншіге ғимараттың ішкі және сыртқы жағын эклектикалық стильмен безендіру тапсырылды. Үй ашық түстерде алтын түстермен безендірілген. Ортаңғы күмбезде, одан керемет шамшырақ ілінеді, он бес медальонмен панельді төбеде тоғыз актер мен алты әншінің портреттері бейнеленген. Бұл медальондар үйді безендірген суреттелген аллегориялардың (Музыка, Драмалық қойылым және Би) қалған бөлігімен бірге Пьер Николас Бриссеттің жұмысы болды. Бірінші Үлкен театр тек сәнді безендіріліп қана қоймай, оның техникалық инфрақұрылымы да сол кезең үшін заманауи болды. Сахна пердесі Рона өзеніндегі жақын маңдағы Usine des Forces Motrices электр стансасының гидравликалық қысымымен қуаттандырылды. 1905-1913 жылдар аралығында электр қуаты орнатылды, бұл электрлі винчпен жұмыс істейтін қауіпсіздік пердесін орнатуға және спектакльдер кезінде газ жарығын электр жарығымен ауыстыруға мүмкіндік берді.

Ұлы өрт Қайта құру 19511962

1951 жылы 1 мамырда сағат 12:08-де, сахна қызметкерлері Вагнердің "Ди Валькуре" операсының үшінші актісіне дайындық кезінде, қорқынышты өрт шығып, сахна, жоғары жағы, тор және өткелдер, сондай-ақ олардың механикалық және электрлік жабдықтарын толығымен жойды. Қауіпсіздік мақпасы құлап, өрт үйге таралып, оркестр орындарынан бастап үшінші қабатқа дейін, төбедегі және сахна алды аркасының үстіндегі боялған панельдер мен медальондарды да қамтыған барлық нәрсені өртеп жіберді. Театрдың өрттен зардап көрмеген бөліктері – фойе және сыртқы баспалдақ, негізгі кіреберіс пен вестибюль, сондай-ақ сахна ғимаратының сыртқы қасбеттері болды. Театр он жылға жабылды, осы уақыт ішінде қойылымдар Курсаль деп те аталатын Гранд Казиноға көшірілді. Апаттан кейін Женева қаласы бірнеше қайта құру жобаларын тапсырды. Қайта құру жұмыстарын 1958 және 1962 жылдар аралығында Женевадан Шарль Шапфер және Миланнан Марчелло Завелани Росси атты екі сәулетші жүргізді. Стриенскинің қайтысынан кейін, жергілікті сәулетшілер Альберт Сингриа мен Жорж Тамараско әрлеу жұмыстарын аяқтады. Стриенскидің әшекейлі қауіпсіздік мақпасына тік жалғасатын төбедегі биік еңіс күміс және алтын жалатылған алюминий табақтарынан жасалған, Мурано әйнегімен жабдықталған мыңнан астам шам тесігінен тұрады, бұл Күн жолының көрінісін тудырады. Төбеде сондай-ақ әр түрлі шамдар орнатылған үш проекция бар, олар әшекейлі металл беттерін немесе сахна алдындағы шамдарды жарықтандыруға арналған.

Grand Théâtre 1962 жылдан қазіргі уақытқа дейін

1962 жылдың желтоқсанында Гранд Театр Вердидің «Дон Карлос» операсының француз тіліндегі нұсқасымен қайта ашылды. Осы қайта жаңғырудан бері Женева опера театрын бірнеше белгілі режиссерлер басқарды: хронологиялық ретпен Марсель Лами (1962–1965), Герберт Граф (1965–1973), Жан-Клод Рибер (1973–1980), Хью Галл (1980–1995), Рене Ауфан (1995–2001), Жан-Мари Бланшар (2001–2009) және Тобиас Рихтер (2009–2019). Гранд Театрдың 1879 жылғы бастапқы нұсқасында зал аттың жаны тәрізді («итальяндық» стилінде) пішінделген, үш жағынан бірнеше қабатты балкондар мен ложалармен қоршалған. 1962 жылғы қайта жөндеуден кейін залдың дөңгелек орналасуы неміс стиліндегі «төртбұрышты» пішінге өзгертілді, онда залдың 1488 орындығының (593 партерде, 199 бірінші қабатта, 161 екінші қабатта және 535 амфитеатр/жоғарғы қабатта) кез келгенінен сахнаны толық көруге мүмкіндік бар.

Техникалық ерекшеліктері мен жөндеу жұмыстары

1997-1998 жылдар маусымында екі ірі жаңарту жобасы жүзеге асырылды. Біріншісі және ең шұғыл жұмыс (10 жылдық мүмкіндіктерді зерттеуден кейін) – сахналық механизмдерді жаңарту; екіншісі – көпшілікке ашық аймақтардағы түрлі жаңартулар. Сахнаның едені мен жоғары жарықтар орналасқан төбе арасындағы, сахналық жабдықтардың (жарық және декорациялар алмастыру) жұмыс істейтін бөлігі көрерменге көрінбейді. Жаңарту жобасына 60 компания және 600-ге жуық жұмысшы қатысты. Ғимараттың құрылымына ешқандай өзгеріс енгізілмегенімен, оның мүмкіндіктері толыққанды пайдаланылды. Бұл жаңарту жобасын жүзеге асырған неміс фирмасы Mannesmann Rexroth бұрын Гетеборг опера театры мен Зальцбург фестивалінің сахналық механизмдерін жаңартуда тәжірибе алған; енді Grand Théâtre de Genève сахнасын жаңарту осы компанияның маңызды жетістіктерінің қатарына қосылды.

Сахнаның үстінде

Үш онжылдық қызметтен кейін сахна машиналары тозу белгілерін көрсетуге басталды. 1997–1998 жылдардағы жөндеу жұмыстары кезінде олар кең ауқымды жаңартудан өтті. Өзгерістердің көп бөлігі көрермендерден тыс, атап айтқанда сахна үйінің ішінде, төбе мен еден арасында және оркестр алдындағы платформада болды. Төрт деңгейлі өткелдер мен мыңдаған кабельдермен толы болғандықтан, әсіресе, сахна үсті (fly loft) қиындық тудырды. 1962 жылы заманауи болған жабдық ескіріп, тіпті театр қауіпсіздігіне қауіп төндірді, сондықтан сахна үстіндегі механизмдер (grid) толығымен жаңаланды. Қауіпсіздік пен тиімділікті қамтамасыз ету үшін сахна машиналары толығымен жаңартылып, оның басқару жүйесі толығымен компьютерлендірілді. Жаңартуға сонымен қатар жаңа жүктемелерге төтеп беру үшін конструкцияны нығайту, жиырма бес гидравликалық лебёдканы орнату кірді, олардың әрқайсысы ұзын, декорацияларға бекітілген және көрермендерге көтеріліп түсірілетін 52 штанганы (batten) ұстады. Олардың жүктеме сыйымдылығы артты. Сахна үстіндегі механизмдер жоғары қысымды гидравликалық моторлармен жұмыс істейді, бұл декорацияларды үнсіз және жылдам ауыстыруға мүмкіндік береді. Олардың қозғалыстары синхронды түрде кестеленген және сахналық эффектілерге сәйкес жылдамдығы бағдарламаланады. Жаңа компьютерлік жүйеде бір басқару тақтасынан бір уақытта он бес моторды іске қосуға болады, бұл штангаларды, жарық платформасын және сахна алдындағы пердені басқаруға мүмкіндік береді, ол үзіліс кезінде сахнаны ашады немесе жасырады және түрлі ашылу стилінде (австриялық, венециялық, плисселенген немесе табельдік) қолданылады. Бұған қоса, сахна үстіндегі көпірлер мен өткелдер кеңейтіліп, нығайтылды.

Үй ішінде

Ханс Вильсдорф қоры бірінші қабаттағы зал мен аудиторияны қайта жаңартуға 2,8 миллион теңге көмектесті. Залда қызыл төсеніштің астынан жасырылған түсті мәрмәр еден табылды. Үй орындықтарына ағаштан жасалған арқалар орнатылды және жаңа ағаш паркет еден салынды. Қауіпсіздік мақпайы мен төбе асбесттен тазартылды, сахна едені толығымен жаңартылды. Оркестр шұңқыры да жаңартылды, енді оны қалауынша көтеріп немесе түсіре алады.

Сахна және одан төмен

Сахна астындағы техникалық персонал жұмыс істейтін кеңістік өте терең; жылжымалы сахна дектері жиынтықтар мен актерлерді көрермендердің көзінен тыс, осы кеңістікке түсіреді. Орталық сахна алты дектен тұрады, олардың әрқайсысы салмағы бар, және он екі гидравликалық көтергішпен қамтамасыз етіліп, қуаттандырылады. Бұл көтергіштер дектерді, жиынтықтарды және актерлерді сахна деңгейінен жоғары немесе төмен көтеріп, сахна астына түсіре алады. Сахнада гидравликалық жетегі бар, өздігінен тұратын артқы сахна да бар, ол екі рельс бойынша алға жылжып, дектер төмен түскен кезде орталық сахнада бос қалған кеңістікті жабады. Сахнаның екі жағында, орталық сахнадан да кеңірек аумақты алып жатқан екі қабатқа жеңіл, жылжымалы вагондар орнатылған, олар жиынтықтарды орталық сахнаға тасымалдауға арналған. Просцена аркасы әртүрлі өлшемдерге бейімделе алады. Оркестрлік шұңқырға 100-ге дейін музыкант сыяды. Шұңқыр механикалық түрде жұмыс істейді, үш жылжымалы дек оркестрдің әртүрлі деңгейлерде орналасуына мүмкіндік береді және сахна деңгейіне көтерілгенде просцена алқасын құрайды. Бүгінгі таңда сахна астындағы механизмдер әлі де төмен қысымды гидравликалық жүйеде жұмыс істейді, ол 1962 жылы орнатылғаннан бері үнемі жаңартылып келеді. Сахна астындағы механизмдерді жаңарту мен модернизациялаудың соңғы кезеңі 2006 жылы жүзеге асты. Гигант механикалық элементтерді автоматтандырылмаған электрогидравликалық жүйемен басқару үшін қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін көптеген қызметкерлер қажет болды. Сондықтан осы компоненттерді автоматтандыру, сондай-ақ компьютермен басқарылатын жаңа гидроэлектр жүйесін орнату басымдыққа ие болды. Grand Théâtre техникалық қызметкерлері жобаға шақырылған сыртқы техникалық мердігерлермен бірге осы жөндеу жұмыстарына белсенді қатысты. Театрдың механиктері жүйедегі негізгі бөліктердің көпшілігін бөлшектеп, қайта құрастырды, ал олардың электрші әріптестері барлық жарықтандыру жабдықтарын жаңартты және қайта сымдады. Жарықтандыруды басқару тақтасы енді 500 электр тізбегін басқаратын компьютерлік басқару пультімен ауыстырылды, бұл жөндеу жұмыстарына дейін екі есе көп. Grand Théâtre аудио және бейне қызметтері сахна астындағы жабдықтарды толығымен жаңартты. Жобаның жалпы құны 20 миллион швейцариялық франкқа бағаланды, ол Женева қаласы және Женева кантонының муниципалитеттер одағы есебінен қаржыландырылды. Бұл жаңартулар Grand Théâtre-ге заманауи сахналық көркемдік пен қойылымдардың ең жоғары сапасын қамтамасыз ететін қазіргі заманғы құралдарды ұсынып тұр. Осылайша, Grand Théâtre-да жұмыс істейтін режиссерлер Еуропадағы ең тиімді опера сахналарының бірінде ерекше сапалы көрініс ауыстырулар мен арнайы эффектілерді іске асыра алады, бұл сахна 2050 жылға дейін толыққанды жұмыс істеуі тиіс!