Ігдір тарихы: 1920 ж. АҚШ-тың жоспарымен Арменияға қосылуы тиіс болған, бірақ түрік әскері қаланы басып алды. Қазым Қарабекір басшылығымен болған шайқас туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1920 жылы қарашада АҚШ Мемлекеттік департаменті белгілеген шекаралар негізінде Игдир Армения Республикасының құрамына енуі жоспарланған. Бірақ 1920 жылы қыркүйекте Мұстафа Кемал басқарған Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісі үкіметі республиканы жою мақсатымен соғыс ашып, Игдирді басып алды. Түрік генералы Казым Карабекір әскерлерге басшылық етті, алайда оның әскерлері армян халқының қарсылығына байланысты бастапқыда Игдирді ала алмады. Бірақ бірнеше күннен кейін, 1920 жылғы 20 қазанда түрік әскері армян күштерін қаладан ығыстырып, Гюмриді жаулап алды. Түрік ресми құжаттарында айтылғандай, Шахтақты ауданындағы жеңілістен кейін армян әскері Игдирді тастап кетті. Олар Арасы өзеніндегі Маркара көпірін өртеп, 1920 жылғы 13 қарашада солтүстік жағалауға шегінді. Түркия бірнеше бейбіт келісімдерге қол қойғаннан кейін Игдир аймағын өзіне қосып алды, ал оның аумақтық иемденулері 1921 жылғы Карстың шартымен ресми түрде бекітілді. Түркия Республикасының алғашқы жылдарында Игдир, қазіргі Игдыр, Баязит провинциясының ауданы болды. 1934 жылы Карс провинциясының құрамына енді және 1992 жылғы 27 мамырда жаңа құрылған Игдыр провинциясының орталығы болғанға дейін оның құрамында қалды.
Based on the boundaries drawn by U. S. State Department in November 1920, Igdir was envisaged to become a part of the Republic of Armenia. However, in September 1920 the government of the Grand National Assembly of Turkey led by Mustafa Kemal launched a war to eliminate the republic and overran Igdir. Turkish General Kâzım Karabekir commanded the armies but his forces were initially unable to take Igdir due to strong Armenian resistance. However, within a few days, on October 20, 1920, the Turkish Army managed to drive the Armenian forces out of the city and went on to capture Gyumri. According to official Turkish documents, after their defeat in the Shahtahti area, Armenian forces abandoned Iğdır. They burned the Markara Bridge which spanned the Aras river and retreated to the northern bank on November 13, 1920. Turkey annexed the region of Iğdır after the conclusion of several peace treaties, and its territorial gains were mainly formalized under the 1921 Treaty of Kars. In the early years of the Republic of Turkey, Igdir, now Iğdır, was a district of the province of Bayazıt. It was made a part of the Kars Province in 1934 and remained part of it until it became the seat of the newly formed Iğdır Province on 27 May 1992.
Үкімет
2019 жылдың наурыз айындағы қалалық сайлауда Халықтық демократиялық партиясынан (ХДП) Яшар Аккуш қала әкімі болып сайланды. 2020 жылдың 15 мамырында терроризмге қатысты тергеулерге байланысты қызметтен алынып, сол күні муниципалитетке сенімді тұлға тағайындалды.
In the municipal elections of March 2019, Yaşar Akkuş from the Peoples' Democratic Party (HDP) was elected mayor. He was dismissed due to terror related investigations on 15 May 2020, was appointed as a trustee for the municipality on the same day.
География
Игдыр қаласы Түркияның көптеген шығыс облыстарына қарағанда төмен жазықта орналасқан. Бұл алма, помидор, қияр, персик, алмұрт, қант қызылшасы, қарбыз және дәнды қызанақ сияқты ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруге жағдай жасайды. Дегенмен, Игдырдың ең әйгілі өнімдері мақта мен шабдалы.
The city of Iğdır sits on a plain at a lower altitude than most of Turkey's eastern provinces. This allows agricultural production including apples, tomatoes, cucumbers, peaches, pears, sugar beet, watermelons and melons. However, the most famous produce of Iğdır are cotton and apricots.
Климат
Игдырдың континенттік жартылай шөлейтті климаты (Köppen: BSk, Trewartha: BS) бар, онда ыстық, құрғақ жаздар және суық, қарлы қыстар болады. Игдыр Түркиядағы ең құрғақ қала, жылдық орташа жауын-шашын мөлшері төмен.
Iğdır has a continental semi arid climate (Köppen: BSk, Trewartha: BS) with hot, dry summers and cold, snowy winters. Iğdır is the driest city in Turkey, averaging of precipitation per year.
Денсаулық
Ауаның ластануы - бұл жердегі созылмалы проблема, негізінен көмірді өртеуден туындайды. 2021 жылы Игдыр Еуропаның ең ластанған қаласы атанды. Парламент депутаттары мен мамандардың пікірінше, Арменияның Игдырға жақын шекаралық қаласы Мецамордағы Армения атом электр станциясы (АЭС) денсаулыққа қосымша қауіп тудырады. Жақында жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, атом электр станциясы аймақта қатерлі ісікке шалдыққандардың санының артуына себеп болып отыр.
Air pollution is a chronic problem here, mainly due to the burning of coal. In 2021, Iğdır became the Europe’s most polluted city. According to MPs and specialists, another health risk arises from the Armenian Nuclear Power Plant in Metsamor, which is a border town in Armenia near Iğdır. Recent researches show that the nuclear power plant causes cancer cases increases in the region.
Сәулет
Армениямен жабық шекараға жақын жарым аралда, қазіргі әскери аймақта, бір ауылдың жанында ортағасырлық Сурмари қаласының қираған қалдықтары тұр. Оның сақталған қабырғалары 1224 жылға дейін сақталып қалған. Игдыр маңында Зор керуен сарайы деп белгілі, 13 ғасырдағы қайта жаңартылған армян керуен сарайы да тарихи құрылыс болып табылады.
On a peninsula close to the closed border with Armenia, and currently within a military zone, near the village of , stands the ruins of the medieval city of Surmari, with a citadel whose surviving walls date from 1224. A restored 13th century Armenian caravanserai known as the Caravanserai of Zor is another historical structure near Iğdır.
Игдыр геноцид мемориалы мен мұражайы
Игдыр геноцидінің ескерткіші мен мұражайы – армян геноцидін жоққа шығаруды насихаттайтын ескерткіш-мұражай кешені. Ескерткіш құрылысы 1997 жылдың тамызында басталды және 1999 жылдың 5 қазанында Түркияның Мемлекеттік министрі Рамазан Мирзаоғлу салтанатты түрде ашты. Ескерткіштің мақсаты – «Бірінші дүниежүзілік соғыс және түрік-армян соғысы кезінде Игдыр облысында армяндар жасаған қырғындар мен қуғын-сүргінді еске алу». Бұл ескерткіш армян геноцидін жоққа шығару және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде армяндар түріктерді емес, түріктер армяндарды өлтірді деген бұрмаланған ойды одан әрі тарату үшін салынды.
The Iğdır Genocide Memorial and Museum, is a memorial museum complex which promotes Armenian genocide denial. Construction on the memorial began in August 1997, and was opened to the public on October 5, 1999 by the Turkish Minister of State Ramazan Mirzaoğlu. The stated aim of the memorial is to "commemorate massacres and persecution committed by Armenians in Iğdır Province" during World War I and the Turkish–Armenian War. The memorial was built to further Armenian genocide denial and the disproven narrative that, during World War I, it was Armenians who killed Turks rather than vice versa.
Мәдениет
Игдыр мәдениеті Түркия мәдениетінің бір бөлігі болып табылады. Ауыл шаруашылығы өндірісінің артуы және 1992 жылы Нахчыванмен шекара қақпасының ашылуы қаланың жалпы кедейшілікке толы Шығыс Түркиядағы көршілеріне қарағанда гөріп, байып өсуіне жағдай жасады. Қаланың көптеген кафелері мен мейрамханалары бар. Ең танымал тағам – бозбаш деп аталатын еттен жасалған сорпа.
Iğdır's culture is part of the larger culture of Turkey. The rising agricultural production and the opening of a border gate with Nakhchivan in 1992 have enabled the town to be livelier and wealthier than its neighbours in the generally impoverished eastern Turkey. There are many cafes and restaurants. The best known dish is a meat stew called bozbaş.
Экономика
Игдырдағы негізгі экономикалық қызмет – ауыл шаруашылығы және мал өнімдері саудасы. Аймақта әзербайжандықтар мен күрдтер қоныстанған.
The main economic activities in Iğdır are the commerce of agricultural and animal products. The province is populated by Azerbaijanis and Kurds.
Көлік
Игдырға көлікпен немесе әуемен жетуге болады. Түрік мемлекеттік D.080 тас жолы мен Еуропалық E99 тас жолы Игдыр қаласынан өтеді. 2012 жылы ашылған Игдыр әуежайы қалаға Ішкі рейстер арқылы қызмет көрсетеді, Ыстамбұл және Анкараға рейстер бар. Ірі ұлттық және аймақтық орталықтармен тұрақты автобус қатынасы бар. 2016 жылғы мәлімет бойынша, Игдырға теміржол тасымалы жоқ, бірақ Нахчыван-Карс теміржолы аяқталғаннан кейін ол сол теміржолдың аялдамасы болады.
Transport to Iğdır is via roads or air. Turkish state route D.080 and European route E99 pass through Iğdır. Iğdır Airport, opened in 2012, serves the city with internal flights to Istanbul and Ankara. Regular bus services connect the city to major national and regional centres. There is, as of 2016, no rail transport to Iğdır, but it will be a stop on the Nakhchivan Kars railway when it is completed.