Кіріспе

Батман – Түркияның Батман провинциясындағы Батман ауданының қаласы және орталығы. Қала Бэтмен өзені мен Тигр өзендерінің қосылған жеріне жақын, теңіз деңгейінен жоғары жатқан жазықта орналасқан. 2021 жылы халық саны 452 157 адамды құрады. Қаланың тұрғындары негізінен күрдтер. Түркиядағы ең ірі мұнай кен орны – Баты Раман мұнай кен орны қаланың сыртында орналасқан. Батманда жергілікті әуежай мен әскери әуе базасы бар, ол Перс шығанағы соғысы кезінде іздеу-құтқару операцияларында ұшақтар мен тікұшақтарды тасымалдау үшін пайдаланылды. 1950 жылға дейін Батман 3000-ға жуық халқы бар ауыл болған. Бірақ 1940 жылдары оның маңынан мұнай кен орындары табылып, аймақ қарқынды дамыды және Түркияның басқа аймақтарынан жұмыс күші келіп қоныстанды. 1957 жылы ауыл Бэтмен деп қайта аталды, қала мәртебесін алып, аудан орталығы болды. Келесі 50 жыл ішінде Батман қаласындағы көптеген бір қабатты үйлер көп қабатты үйлерге қайта жаңартылды. Осының нәтижесінде халық саны бұрынғы көрсеткіштен бірнеше есеге өсті. 1967 жылы Батман мұнай өңдеу зауытынан шикі мұнайды тасымалдау үшін Батманнан Жерорта теңізінің шығыс жағалауындағы Дортёл портына дейін 1 км ұзындықтағы мұнай құбыры салынды. 1990 жылы қала Батман провинциясының астанасы болды. Мұнайдан басқа, аймақтың басты тауары болып табылатын мұнайдың өңдеу өнімдерінен бөлек, Батман сусындар, өңделген тағамдар, химиялық өнімдер, жиһаз, аяқ киім, машиналар және көлік құралдарын өндіреді. 2007 жылы Батман университеті құрылды және ол Erasmus студенттер алмасу бағдарламасына қатысады.

Ерте тарих

Батман провинциясы стратегиялық маңызы бар Тигр өзенін, оның жағалауларындағы құнарлы жерлерді, сондай-ақ табиғи пана қызметін атқаратын көптеген үңгірлері бар тасты төбелерді қамтиды. Археологиялық мәліметтерге сәйкес, нәтижесінде, ол тарихқа дейінгі дәуірден, мүмкін неолиттік (палеолиттік) кезеңнен бастап қоныстанған. Провинциядағы алғашқы қоныстар туралы жазбадағы дәлелдер б.з.д. 7 ғасырға дейін жетеді. Бұл батпақты аймақта жасалма "арал" құрылды, ол Елахан деп аталды және б.з.д. 546 жылдан бастап Ұлы Александрдың 352 жылы басып кіруіне дейін 194 жыл бойы тәуелсіздік күйінде болды. Батман провинциясы 4-6 ғасырларда діни орталық болды және жеті ғасыр бойы Византия империясының құрамына кірді. 11-12 ғасырларда Ұлы Сәлжұқ империясы мен Артукидтердің билігіне өтті және Жібек жолының маңызды бекетіне айналды. Бұл аймақта сириялық христиандар тұрды, сонымен қатар Понт гректері, ассириялықтар, бағдади еврейлері және армяндар да көптеп өмір сүрді; осы халықтар б.з.д. 500 жылдан бастап 19 ғасырдың соңына дейін аймақта мекен етті. 1515 жылы Махмуд паша Елехани басқару және тілде маңызды өзгерістер енгізді. Оның атының бір түрі – Эла, Илухқа айналып, Бэтмен қаласына ежелгі атау берген деп саналады.

Сайфо кезінде

Сейфо кезінде Батман қаласындағы ассириялықтар күрд тайпаларының қатыгез қудалауы мен зорлық-зомбылығына қарсы тұрып, қарсылық қозғалысын ұйымдастырды. Олар партизандық тактиканы қолданып, қаланың көшелері мен көшешіктерін жақсы білу артықшылығын пайдаланып, Батманды қорғады және күрд күштеріне қарсы күресті, бірақ Батман қорғанысы ақырында жеңіліске ұшырады.

Қазіргі тарих

1957 жылы Сирт провинциясындағы ауданның орталығы болды. Қала 1944 жылы Стамбулмен теміржол арқылы байланысты. Бұл 1950 жылдарға дейін негізгі көлік қатынасы болды, содан кейін тас жолдар біртіндеп маңыздырақ атанды. 1950 жылдарға дейін Бэтмен 3000-ға жуық адам тұратын Илух деген ауыл болған. Алғашқыда ол Сирт провинциясының Елмедин ауданында орналасқан. 1926 жылдың басында Батман өзенінің тасқынынан бүкіл аудан жойылды. Содан кейін Илух Бешіри кіші провинциясының құрамына кірді. 1957 жылдың 2 қыркүйегінде ауыл аудан орталығына айналып, жанынан ағып өтетін Батман өзенінің атымен аталып, өзеннің қазіргі атауы кем дегенде 19 ғасырдан бері қолданылып келеді. 1990 жылдың 16 мамырында Батман провинциясының орталығы болып бекітілді. Қала маңындағы мұнай кен орындарының дамуы 1950 жылдары Батменнің қарқынды өсуіне себеп болды. Осының нәтижесінде қала "Дамуға басымдық берілген аймақ" деп жарияланды. 1975 жылы қалада орта мектеп ашылды және көптеген бір қабатты үйлер көп қабатты ғимараттарға қайта жаңартылды. Дегенмен, мұнай өнеркәсібіне жұмыс іздеп келгендердің көптігі қала шетінде жүздеген заңсыз шағын құрылыстардың салынуына әкелді. Жел бағытының есебінен көптеген өнеркәсіптік кешендер оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарында орналасқан.

Күрд-түрік қақтығысы

Батманның мұнаймен байланысты дамуы түрік халқының көбінесе күрдтер мекендейтін Батман провинциясына қоныс аударуына әкелді. Бұл 1990-шы жылдары ұлтаралық қақтығыстарға ұласты. 1992 және 1993 жылдар аралығында Батман қаласы аумағында белгісіз қарулы адамдар 180-нен астам азаматты өлтірді. 2000 жылдың маусым айында сол кездегі қала әкімі Абдулла Акин 200-ге жуық көшенің атауын өзгертуге тырысты және оларға күрд тарихындағы оқиғалардың немесе күрд мәдениетін қолдаған тұлғалардың есімдерін берді. Түркия соты кейбір атауларды мақұлдамады, ал қалғандары қабылданды. 2010 жылы қалада Түркиядағы алғашқы күрд кинофестивалі өтті. Ашылу салтанатында түрмеде отырған қала әкімі Нейджет Аталайдың күрд тілінде жазған хаты оқылды, онда күрдтердің күрд тілін мойындамайтын Түркияда бастан кешіретін қиындықтары айтылды. Эдип Сонмез сайлауда жеңіске жетті, бірақ ол 1979 жылы қаза тапты. Күрд әкімдері Абдулла Акин (1999–2002), Хусейн Калкан (2002–2009) және Нейджет Аталай қудаланды және түрмеде отырды. Батманның бұрынғы әкімі Нейджет Аталай, Түркия Конституциялық соты 2009 жылдың 11 желтоқсанында Күрд жұмысшы партиясымен байланысы бар деп айыптап, осы партияны тыйым салғанға дейін Демократиялық қоғам партиясының (ДТП) мүшесі болды. Бұл шешім оған және таратылған саяси партияның тағы 35 мүшесіне бес жылға кез келген саяси партияға қосылуға тыйым салды. 2014 жылы Сабри Өздемір сайлауда жеңіске жетті. Бірақ ол 2015 жылдың қазан айында «Өзін-өзі басқару» туралы мәлімдемелері үшін қызметтен шеттетіліп, кейін босатылды. 2019 жылдың наурыз айындағы жергілікті сайлауда Мехмет Демир Батман қаласының әкімі болып сайланды, бірақ 2020 жылдың 23 ақпанында ол қызметтен алынып, сенімді тұлға тағайындалды. Қайымқам – Осман Биличи.

Демография

1990-2000 жылдар аралығында жиналған ұлттық санақ деректеріне сәйкес, Бэтмен қаласының халқы жылына 5% өсуде. 2008 жылы халық саны 298 342 адамға жетті, сонда еркектер мен әйелдер арақатынасы 1,015:1 болды. 2000 жылғы санақ мәліметтері бойынша, халықтың шамамен 50% үйленген және әр отбасында орташа 5 бала бар. Бір үйде бес адамнан тұратын отбасылар көп. Еркектер арасындағы жұмыссыздық деңгейі шамамен 20%, ал әйелдер арасында 10% құрайды. Курд тілі қаладағы басты тіл болып табылады.

Мұнай кен орындары

Батман провинциясында мұнай іздеу жұмыстары 1935 жылы басталды. 1940 жылғы 20 сәуірде Батманның оңтүстік-шығысында орналасқан Раман мұнай кен орнында мұнай табылды. Бірінші сынақ ұңғымасы 1940 жылғы 6 маусымда күніне 10 тонна (шамамен) мұнай өндіре бастады. Кен орнын 1945 жылы коммерциялық өндіріске кеңейту жоспарланған, бірақ сақтау мүмкіндігінің болмауына байланысты өндіріс 1947 жылға дейін кейінге шегерілді. Бұл мәселені шешу үшін 1947 жылы күніне 9 тонна мұнай өңдейтін шағын мұнай өңдеу зауыты салынды, ал 1948 жылдың қарашасында Батман қаласында күніне 200 тонна мұнай өңдейтін ірі мұнай өңдеу зауыты аяқталды. 1955 жылы Батман қаласында одан да ірі (күніне 330 тонна) мұнай өңдеу зауыты аяқталды. Кейіннен Батман төңірегінде бірнеше басқа мұнай кен орындары табылды, олардың ең ірісі – Баты Раман мұнай кен орны, ол күніне шамамен мұнай өндіреді.

Құбырлар

1967 жылы Батманнан Жерорта теңізі жағалауының ең шығыс нүктесіне жақын орналасқан Дортёл портына дейін шикі мұнайды Батман аймағынан тасымалдау үшін 1 км ұзын мұнай құбыры салынды. Құбырдың жылдық қуаты 3,5 миллион тоннаны құрайды, 1990 жылдары шамамен 2,7 миллион тонна мұнай тасымалдаған, ал 2003-2007 жылдары бұл көрсеткіш екі есеге азайды. Батманды Түркиядағы екінші ірі мұнай кен орны орналасқан Шелмомен жалғастыратын тағы бір қысқа құбыр желісі бар. Ол 1990 мен 2007 жылдар аралығында жылына 1,5 миллионнан бастап мұнай тасымалдады. Екі құбырды да BOTAŞ басқарады.

Білім

2000 жылғы санақ бойынша Бэтмендегі еркектердің 15%-ы және әйелдердің 43%-ы сауатсыз деп тіркелді. Сауатты азаматтардың арасында шамамен 33% еркек және 29% әйел орта білімді аяқтамаған, 3,3% еркек және 0,9% әйел жоғары білім алған, ал шамамен 13% еркек және 3,8% әйел жоғары сыныпты немесе оған балама бағдарламаны бітірген. Бэтменде 71 бастауыш және 12 орта мектеп бар.

Батман университеті

Қалада Бэтмен университеті де бар, ол 2007 жылдың 27 мамырында құрылған. Университетте шамамен 140 қызметкер жұмыс істейді және ғылым-әдебиет, техникалық білім беру және инженерлік факультеттері бар. Бұл факультеттер көбінесе инженерлік, бизнес және басқару салаларын қамтиды. Университетте Түркияның әртүрлі өңірлерінен келген 2500-ге жуық студент оқиды. Университет Erasmus студенттер алмасу бағдарламасына қатысады.

Спорт

Футбол – Бэтмендегі ең танымал спорт түрі. Қалада 1960 жылы құрылған және үшінші дивизиондағы TFF Үшінші лигасынде ойнайтын кәсіби футбол клубы бар, ол – «Бэтмен Петролспор». Клуб қаланың мұнай өнеркәсібіне байланысты осылай аталыпты. Тағы бір жергілікті футбол командасы – «72 Батманспор» – Аматорлық лигада өнер көрсетеді. Бэтмен қаласында 4900 көрерменге сыятын футбол стадионы бар. Күрес те танымал спорт түрлерінің бірі. Батманнан шыққан еркін күреспен айналысатындар ұлттық жарыстарда жеңіс туын көтеріп, Али Риза Алан 1970 жылы әлем чемпионатында алтын, ал 1974 жылы күміс жүлдеге ие болған. Бэтменнің негізгі спорттық нысаны – Ататүрік спорт залы, 1000 көрерменге арналған және бадминтон, баскетбол, гимнастика, күрес, халық биі, гандбол, жекпе-жек өнерлері (кураш, дзюдо, айкидо, ушу, каратэ және таэквондо сияқты), үстел теннисі, волейбол және жүзу сияқты көптеген спорт түрлерін қолдайды.

Көлік

Батман жақын орналасқан Диярбакыр және Курталан қалаларымен, сондай-ақ астанасы Анкарамен автомобиль және теміржол арқылы байланысты. Стамбулға дейінгі қашықтық (автомобиль жолдарымен) – , Анкараға және Измирге дейін. Батманнан тыс жерде орналасқан өңірлік әуежай бар, ол Измир, Анкара және Стамбулға тікелей рейстерді жүзеге асырады. Әуежай әскери Батман әуе базасымен біріктірілген. 1982 жылы АҚШ-Түркия келісімінен кейін база НАТО күштеріндегі АҚШ тактикалық авиациясын орналастыру үшін жаңартылды. Бұл оларға жанармай құюсыз Кавказ, Түркия және Иран аймақтарын бақылауға мүмкіндік берді. Кейіннен база 1991 жылғы Перс шығанағы соғысы кезінде Иракқа гуманитарлық көмек жеткізу және құтқару операциялары үшін пайдаланылды.

География

Батман теңіз деңгейінен жоғары орналасқан жазық платода салынған, бірақ солтүстік-шығыс және оңтүстік аймақтарда 0,6 градусқа дейін еңіс бар. Қаланың ішінде де, сыртында да орман дерлік жоқ. Қаладан Батман өзенінің саласы – Ілух өзені өтеді. Топырақ көбінесе жұмсақ және кеуекті саздан тұрады; ол тұрақсыз, Батман мен Ілух өзендерінің тасқыны мен жаңбырдан оңай эрозияға ұшырайды. Тасқындар әдетте наурыз және мамыр айлары аралығында болады, бірақ кейде қазан және қараша айларында да кездеседі. Ірі тасқындар 1969 жылы (сәуірде, 60 ғимарат зақымдалды), 1972 жылы (сәуір және мамыр, 210 ғимарат зақымдалды), 1991 жылы (қарашада, 500 ғимарат суға батты), 1995 жылы (наурызда, 1000-ға жуық ғимарат су астында қалды және 450-сі зақымдалды) және 2006 жылы (қазанда, 11 адам қаза тауып, 20 адам жарақат алды) болды.

Климат

Батманның жазғы Жерорта теңізі климаты бар (Köppen: Csa, Trewartha: Cs). Қаладағы жаз, орташа есеппен, елдегі ең ыстық жаздың бірі, шілде айында орташа температурасы . Жаз айларында жауын-шашын дерлік болмайды, көбінесе жаз айлары елеулі жауын-шашынсыз өтеді. Қыстар салқын және ылғалды, түндері аязды болады. Қар жаууы желтоқсан мен наурыз айлары аралығында сирек кездеседі, бір-екі аптаға жауып, қардың максималды тереңдігі рекордтық .