Кіріспе

Каппадокия (,) – Түркияның Орталық Анатолиядағы тарихи аймақ. Ол негізінен Невшехир, Кайсери, Аксарай, Кыршехир, Сивас және Нигде провинцияларында орналасқан. Геродоттың мәлімдемесіне сәйкес, Иониялық көтеріліс кезінде (б.з.д. 499 ж.) Каппадокиялықтар Тавр тауларынан Эуксин (Қара теңіз) жағалауына дейінгі аймақты мекендеген. Осы мағынада Каппадокияның оңтүстігін Киликиядан бөліп тұратын Тавр тауларының тізбегі, шығысын – Жоғарғы Евфрат, солтүстігін – Понт, ал батысын – Ликаония және Шығыс Галатиямен шектесетін. Тарихи христиандық дереккөздерде дәстүрлі түрде қолданылатын бұл атау, әлемдік туризм тұжырымдамасы ретінде де қолданылып келеді, ерекше табиғи кереметтерге толы аймақты, әсіресе, «феяның мұдындарымен» сипаттайды. Сонымен қатар, Каппадокия ерте христиандық білім орталығы болған діни мұраға ие, оның куәсі ретінде жүздеген шіркеулер мен монастырлар (Гереме және Ихра сияқты), сондай-ақ қуғын-сүргін кезеңдерінде халқына қорғаныс ұсыну үшін қазылған жерасты қалалары бар.

Этимология

Каппадокия (Каппадокия; Καππαδοκία, , from;; ) туралы ең ерте жазба б.з.д. VI ғасырдың соңына дейін барып жетеді. Ол екі ерте Ахеменид императоры – Ұлы Дарий және Ксеркс I-нің үш тілді жазуларында елдердің бірі ретінде (көне парсы тіліндегі dahyu) кездеседі. Бұл тізімдерде парсы тілінде Katpatuka деп аталады. «Kat patuka» сөзінің лувий тілінен шыққандығы, яғни «төменгі ел» деген мағынаны білдіргендігі болжамдалды. Бірақ, кейінгі зерттеулер «төмен, астында» деген мағынаны білдіретін katta сөзінің тек хетті тіліне тән екенін, ал лувий тіліндегі сәйкес сөзі – zanta екенін көрсетті. Сондықтан, бұл жорамалдың жаңа модификациясы Каппадокия топонимінің дамуының бастапқы нүктесі ретінде хеттің katta peda сөздерін, сөзбе-сөз «астындағы жер» деп қарастырады. Ирандық Hu apa dahyu – «Жақсы жылқылар елі» деген шығу тегі Kat patuka-ның дыбысталу үлгісімен үйлеспейді. Бұрын басқа да бірнеше этимологиялық түсіндірмелер ұсынылған. Геродоттың айтуынша, парсылар каппадокийлерді «ақ сириялықтар» (Leucosyri) деп атаған, ал гректер оларды хеттілердің ұрпақтары деп есептеген. Ол айтқан Каппадокия тайпаларының бірі – Москои, оны Флавий Иосиф Яфеттің ұлы Мешехпен байланыстырды: «Мосохениді Мосох құрды; енді олар Каппадокиялықтар». АооЖ I:6. Каппадокия туралы Елшілердің істері кітабында 2:9 (!)-да айтылған. Каппадокиялықтар «парфтар, мидиялықтар және эламиттер; Месопотамия, Иудея және Каппадокия, Понт және Азиядан келгендер» тобы ретінде Иса Мәсіхтің қайта тірілгеннен кейін, Елуінші күн мейрамында өз тілінде Галилеялықтардан Ізгі хабарды естіген. Елшілердің істері 2:5 (!) былай делінген: «Иерусалимде әлемнің барлық елдерінен келген, Құдайға қызмет ететін яһудилер тұрды», бұл Каппадокиялықтардың бір бөлігі яһудилер болған немесе сол кезде Иерусалимде болған яһуди диаспорасының бір бөлігі болған дегенді көрсетеді. Персия империясының кейінгі патшалары тұсында Каппадокия екі сатрапияға, яғни провинцияға бөлінді. Олардың бірі орталық және ішкі аймақты қамтыды, грек географтары оны Каппадокия деп атады, ал екіншісі Понт деп аталды. Бұл бөліну Ксенофонт заманына дейін болған. Персия үкіметі құлағаннан кейін екі провинция бөлек болды, Каппадокия атауы ішкі провинцияға (кейде Ұлы Каппадокия деп аталды) ғана қатысты, және осы мақала осы провинцияға арналған. Каппадокия патшалығы Страбонның (б.з.д. 64 ж. – б.з. 24 ж.) заманында номиналды түрде тәуелсіз мемлекет ретінде сақталды. Киликия бүкіл елдің астанасы Кесария орналасқан аймақтың атауы болды. Страбонның пікірінше, Каппадокиядағы ең маңызды қалалар екі ғана: Кесария (алғашқыда Мазака деп аталған) және Тавр тауының етегіне жақын орналасқан Тиана.

География және климат

Қападокия қазіргі Түркияның орталық бөлігіндегі Анатолияның шығысында жатыр. Оның жер бедері 1000 метрден жоғары биіктіктегі жоталардан тұрады, оны жанартаулық шыңдар кесіп өтеді, ал Кайсеридің (көне Кесария) жанындағы Эрция (көне Аргей) тауы 3916 метр биіктіктегі ең биігі. Тарихи Қападокияның шекаралары, әсіресе батысқа қарай, нақты белгіленбеген. Оңтүстікке қарай Тавр таулары Киликиямен шекара құрып, Қападокияны Жерорта теңізінен бөліп тұрады. Батыс жағынан Қападокияның шекарасы оңтүстік-батыста Ликаония, солтүстік-батыста Галатия тарихи аймақтарымен шектеседі. Ішкі орналасуы мен биіктігінің жоғары болуына байланысты Қападокияда континенталды климат басым, жазда ыстық және құрғақ, қыста суық және қарлы болады. Жауын-шашын аз, аймақ көбінесе жартылай шөлейтті. Қападокия Сарус және Пирам өзендерінің бастауларын, сондай-ақ Халис өзенінің орта ағысын және кейін Тохма Су деп аталған Евфраттың толық ағысын қамтыды. Бірақ бұл өзендердің ешқайсысы кеме жүзуге жарамды болған жоқ және олардың бойындағы жерлерді суғаруға да қызмет етпеді, сондықтан провинция тарихында олардың маңызы зор емес.

Геология

Бұл аймақта миоцендік жастағы игнимбриттер кездеседі.

IUGS геологиялық мұра орны

"Көлемді жарылыс шөгінділері, өрлеу және эрозия нәтижесінде "ертегі мұнаралары" қалыптасқан флювио-лакустриналық реттілікте" Халықаралық геологиялық ғылымдар одағы (IUGS) 2022 жылдың қазан айында жарияланған тізімде "Миоцен Каппадокиялық игнмбрит реттілігін" әлемдегі 100 "геологиялық мұра орындарының" жиынтығына қосты. Ұйым IUGS геологиялық мұра орнын "халықаралық ғылыми маңызы бар геологиялық элементтері және/немесе процестері бар, анықтамалық ретінде қолданылатын және/немесе тарих барысында геологиялық ғылымдардың дамуына маңызды үлес қосқан маңызды жер" деп анықтайды.

Тарих

Каппадокия қола дәуірінің соңында Хатти деп белгілі болды және Хетт державасының отаны болды, оның орталығы Хаттуса қаласында орналасқан. Хетт империясы құлағаннан кейін, б.з.б. 6 ғасырда Лидия патшасы Крезеспен жеңілген Сиро-Каппадокиялықтардың (Мушки) ықпалы төмендегеннен кейін, Каппадокияны мықты қамалдарда тұрып, шаруаларды тәуелді жағдайда ұстаған феодалдық аристократия биледі, бұл оларды кейіннен шетелдік құлдыққа бейім етті. Ол Дарий құрған бөлісте үшінші парсы сатрапиясына қосылды, бірақ оны өз билеушілері басқара берді, олардың ешқайсысы елдің барлығына билік етпеді және барлығы Ұлы Патшаға шағын немесе үлкен мөлшерде салық төледі.

Каппадокия патшалығы

Персия империясын жойғаннан кейін, Ұлы Александр сол аймақты өзінің әскери қолбасшыларының бірі арқылы басқаруға тырысты. Бірақ бұрын аймақтың сатрапы болған Ариарат өзін Каппадокияның патшасы деп жариялады. Ариарат I (б.з.д. 332–322 жж.) табысты билеуші болды және Каппадокия патшалығының шекарасын Қара теңізге дейін кеңейтті. Каппадокия патшалығы Александрдың өліміне дейін бейбіт өмір сүрді. Бұрынғы империя кейін көптеген бөліктерге бөлініп, Каппадокия Еуменге тиді. Оның талаптары б.з.д. 322 жылы регент Пердиккаспен, Ариаратты айқышқа тартып жазалағанда расталды. Бірақ Еуменнің өліміне әкелген келіспеушіліктерде Ариарат I-нің асырап алған ұлы Ариарат II мұрасын қайтарып алып, оны династияның негізін қалаушының атын алған ұрпақтарына қалдырды. Каппадокия патшалығындағы парсы отаршылары, Ирандағы өз діндәстерінен үзіліп қалғандықтан, зороастризмді ұстануды жалғастырды. Б.з.д. бірінші ғасырда оларды байқаған Страбон (XV.3.15) осы "от жағушылардың" көптеген "парсы құдайларының қасиетті орындарына", сондай-ақ от ғибадатханаларына ие болғанын жазды. Страбонның сөзіне қарағанда, "олардың ішінде алтарь бар, оның үстінде көп мөлшерде күл жиналған, ал зороастрийлік жұбындар отты үнемі жағып тұрады".

Римдік және Византиялық провинциялар

Римдіктер Понт патшасы Митридат VI-ға қарсы қолдаған Каппадокиялықтар мұрагер болу үшін жергілікті әмірші Ариобарзанды сайлады (б.з.д. 93 ж.); бірақ сол жылы Ұлы Тигранның әскерлері Каппадокияға кіріп, патша Ариобарзанды тақтан түсірді және Гордийді Каппадокияның жаңа тәуелді патшасы етіп тажына отырғызды, осылайша римдіктерге қарсы қорғаныш аймағы құрылды. Рим Понт және Армения патшаларын жеңгеннен кейін ғана Ариобарзанның билігі орнады (б.з.д. 63 ж.). Азамат соғыстарында Каппадокия алдымен Помпейге, содан кейін Цезарға, одан кейін Антонийге, ал соңында Октавианға қарасты. Ариобарзан әулетінің билігі аяқталды, Каппадокиялық дворян Архелай таққа отырды, Антонийдің, содан кейін Октавианның қолдауымен, және 17 жылға дейін салық төлейтін тәуелсіздігін сақтады. Содан кейін император Тиберий, оған ренжіген, оны Римге шақырды және Каппадокияны Рим провинциясына айналдырды. 70 жылы Веспасиан Кіші Арменияны Каппадокияға қосып, біріктірілген провинцияны шекаралық бекініске айналдырды. Ол түрлі провинциялық бөлістер кезінде ғасырлар бойы Шығыс Рим империясының бір бөлігі болып қалып келді.

Қазіргі заманғы туризм

Бұл аймақ танымал туристік орын болып табылады, себебі онда бірегей геологиялық, тарихи, мәдени және діни ерекшеліктері бар көптеген аймақтар бар. Туристик Каппадокия төрт қаланы қамтиды: Невшехир, Кайсери, Аксарай және Нигде. Аймақ, әуе және теміржол байланысы Анкара және Стамбул қалаларымен, сондай-ақ басқа қалаларға бар ірі Кайсери қаласының оңтүстік-батысында орналасқан. Каппадокиядағы ең маңызды қалалар мен бағыттары: Үргюп, Гереме, Махаббат аңғары, Илхара аңғары, Селиме, Гүзелюрт, Учисар, Аванос және Зелве. Каппадокия аймағының негізінде миоценнің соңғы кезеңінен плиоценге дейінгі аралықта, шамамен 9-3 миллион жыл бұрын ежелгі жанартаулардан шыққан лава және көлдер мен өзендерде пайда болған шөгінді тау жыныстары мен игнимбрит кен орындары жатыр. Геремеге жақын Каппадокия тау жыныстары эрозияға ұшырап, жүздеген әдемі бағаналар мен минареттерге ұқсас нысандарға айналды. Каппадокияның орталық аймағындағы ауыл тұрғындары вулкандық шөгінділердің жұмсақ тастарында үйлер, шіркеулер және монастырларды қазып жасаған. Гереме 300-1200 жылдары аралығында христиандық монастырь орталығына айналды. Геремедегі Юсуф Коч, Ортахан, Дурмус Кадир және Безирхан шіркеулері, сондай-ақ Үзундере, Бағылдере және Земи аңғарларындағы тасқа қашалған үйлер мен шіркеулер Каппадокияның ерте христиандық білім орталығы екенін көрсетеді және осылайша қасиетті саяхаттарға арналған орын болып табылады. Гереме ашық ауадағы мұражайы Каппадокиядағы христиандық монастырь қауымдастықтарының ең көп танымал орны (Гереме шіркеулері мен Илхара аңғарының шіркеулері) және Орталық Түркиядағы ең танымал орындардың бірі. Бұл кешенде 9-11 ғасырларға жататын, тасқа қазылған 30-дан астам шіркеулер мен капеллалар бар, олардың ішінде керемет фрескалар сақталған. Каппадокиядағы үш негізгі қамал: Учисар қамалы, Ортахисар қамалы және Үргюп Кадикалесі (Теменни Тепе). Ең көп танымал жер асты қалалары: Дерінкую, Қаймақлы, Газимир және Озконак. Туристер үшін ең жақсы тарихи үйлер мен үңгірлер Үргюп, Гереме, Гүзелиурт және Учисарда орналасқан. Ыстық ауа шарларымен ұшу Каппадокияда өте танымал және Геремеде қолжетімді. Илхара аңғарында, Монастырь аңғарында (Гүзелиурт), Үргюп және Геремеде треккингпен айналысады.

Мезотелиома

1975 жылы Каппадокияның орталық бөлігіндегі үш шағын ауыл – Тузкөй, Караин және Сарыхидыр зерттелді, нәтижесінде мезотелиома барлық өлімдердің 50%-ына себеп болатыны анықталды. Бастапқыда бұл эрионит минералына байланысты деп есептелді, ол асбестке ұқсас қасиеттері бар цеолит, бірақ толыққанды эпидемиологиялық зерттеулер көрсетті, бұл заттың минералды талшықтардан туындайтын қатерлі ісікке генетикалық бейімділігі бар отбасыларда ауруды қоздыратыны дәлелденді. Зерттеулер аймақтың басқа да бөліктерінде жалғастырылуда.

Медиа

Бұл аймақ өзінің топографиясының ерекшелігіне байланысты бірнеше фильмде көрсетілген. 1983 жылғы итальяндық/француздық/түрік фильмдері "Yor, the Hunter from the Future" және 1985 жылғы "Land of Doom" Каппадокияда түсірілді. Аймақ 1989 жылғы ғылыми-фантастикалық фильмде желге табынушылар культын бейнелеу үшін пайдаланылды. 2010 және 2011 жылдың басында "Ghost Rider: Spirit of Vengeance" фильмі де Каппадокия аймағында түсірілді. Autechre тобының екінші альбомы "Amber" мұқабасында осы аймақтың ертегі тауларының суреті бейнеленген, бұл олардың компьютерде жасалмаған жалғыз альбомы. Каппадокияның қысқы ландшафтары мен кең панорамалары 2014 жылғы Нури Билге Джейланның "Қысқы ұйқы" (түрікше: Kış Uykusu) фильмінде маңызды орын алады, ол 2014 жылғы Канн кинофестивалінде "Алтын пальма" жүлдесін жеңіп алды.

Спорт

2012 жылдан бері Runfire Cappadocia Ultramarathon деп аталатын шөлдік концепциядағы көп күндік жолмен жүгірілетін ультрамарафон жыл сайын шілде айында өткізіліп келеді. Жарыс алты күн бойы Каппадокияның әртүрлі аймақтарынан өтіп, Туз көліне дейін созылады. 2016 жылдың 9-13 қыркүйегі аралығында Түркия Президентінің велосипедтік туры Каппадокияда алғаш рет өтті, онда бүкіл әлемнен 300-ден астам велоспортшы қатысты.