Кіріспе

Түркиядағы қала Трабзон, тарихи түрде Трабзон деп белгілі, Түркияның солтүстік-шығысындағы Қара теңіз жағалауында орналасқан қала және Трабзон провинциясының орталығы. Тарихи Жібек жолында жатқан Трабзон ғасырлар бойы түрлі діндердің, тілдердің және мәдениеттердің тоғысқан жеріне айналып, Парсыға оңтүстік-шығыс және Кавказға солтүстік-шығысқа қарай сауда қақпасы болды. Орта ғасырларда Венециялық және Генуялық саудагерлер Трабзонға келіп, жібек, зығыр және жүн маталарын сатты. Екі республиканың да қала ішінде саудагерлік колониялары болды – Леонкастрон және бұрынғы "Венеция бекінісі" – олар Галата Константинопольге (қазіргі Стамбул) ойнаған рөлге ұқсас қызмет атқарды. Трабзон ұзақ тарихында бірнеше мемлекеттердің құрылуына негіз болды және 1204-1461 жылдар аралығында Трабзон империясының астанасы болды. Жаңа заманның басында, портының маңыздылығының арқасында Трабзон Парсы және Кавказға сауда жасаудағы маңызды орталыққа айналды.

Атауы

Қаланың түрікше атауы – Трабзон. Тарихи тұрғыдан ағылшын тілінде Трапезонд деп белгілі. Қаланың алғаш рет жазылған атауы грек тілінде Tραπεζοῦς (Trapezous) – бұл Зағнос (İskeleboz) және Кузгун өзендері арасындағы, қаланың негізі салынған үстел тәрізді орталық төбеге сілтеме жасайды (көне грек тілінде τράπεζα сөзі "үстел" деген мағынаны білдіреді; суреттегі монетадағы үстелге назар аударыңыз). Латын тілінде Трабзонды Трапезус деп атаған, бұл оның ежелгі грек атауының латыншасы. Понт грек тілінде де, қазіргі грек тілінде де ол Τραπεζούντα (Trapezounta) деп аталады. Осман түрік және парсы тілдерінде ол طربزون деп жазылады. Осман кезеңінде Тара Бозан да қолданылған. Лаз тілінде ол Т'амтра (T'amt'ra) немесе Т'rap'uzani, грузин тілінде Т'рап'изони (T'rap'izoni), ал әрмен тілінде Т'рапизон (Trapizon) деп белгілі. 19 ғасырдың армян саяхатшы діни қызметкері Бижискиан қаланы басқа, жергілікті атаулармен де атаған, соның ішінде Хуршидабат және Озинис. Батыс географтары мен жазушылары орта ғасырлар бойы есімнің көптеген әртүрлі жазылу түрлерін пайдаланған. Ағылшын әдебиетінде де қолданылған атаулардың осы түрлеріне мыналар жатады: Требизонд (француз тілінде), Trapezunt (неміс тілінде), Trebisonda (испан тілінде), Trapesunta (итальян тілінде), Trapisonda, Tribisonde, Terabesoun, Trabesun, Trabuzan, Trabizond және Tarabossan. Испан тілінде бұл атау рыцарлық романдар мен Дон Кихоттан белгілі. Трапала және трапаза сөздерімен ұқсастығы болғандықтан, траписонда "шу, дау-жанжал" деген мағынаға ие болды.

Темір дәуірі мен классикалық антикалық

Қала грек колониясы ретінде құрылғанға дейін, аймақ колхиялықтар (батыс грузин) және халдейліктер (Анатолиялық) тайпаларының билігінде болды. Б.з.д. 14 ғасырда Орталық Анатолиялық хеттермен қақтығысқан хаясалықтардың Трабзонның оңтүстігінде мекен еткені есептеледі. Кейінгі грек авторлары жергілікті халықтар ретінде макрондар мен халибтерді атады. Шығыс Кавказдың ірі топтарының бірі – лаздар, Колхи монархиясының құрамында болды, олармен бірге басқа грузин тайпалары да болды. Қала классикалық дәуірде б.з.д. 756 жылы Синопеден келген милезиялық саудагерлермен Трапезус (Трапезус) ретінде құрылды. Бұл Қара теңіз жағалауындағы милезиялық сауда орындарының (шамамен он) бірі болды. Басқалары – Дарданеллдегі Абидос пен Кизик, сондай-ақ жақын жердегі Керасус. Көптеген грек колониялары сияқты, қала грек өмірінің шағын ошағы болды, бірақ сөздің кейінгі еуропалық мағынасындағы империя емес. Колония ретінде Трапезус бастапқыда Синопеге салық төледі, бірақ қалада б.з.д. 4 ғасырда ақша айырбастау сияқты банктік қызмет болғаны туралы мәліметтер бар, бұл туралы Лондонның Британ мұражайындағы Трапезус монетасы куәландырады. Ұлы Кир қаланы Ахеменид империясына қосты және, мүмкін, Шығыс Қара теңіз аймағын біртұтас саяси бірлікке (сатрапия) біріктірген алғашқы билеуші болды. Трапезус сауда серіктестерінің арасында мосиноэкилер де болды. Ксенофонт пен он мың жалдамалы әскер Персиядан қашып шығып жатқанда, олар жеткен алғашқы грек қаласы Трапезус болды (Ксенофонт, Анабасис, 5.5.10). Қала мен жергілікті мосиноэкилер мосиноэки астанасынан алыстап, азаматтық соғысқа ұшырады. Ксенофонт бұл мәселені көтерілісшілердің пайдасына шешті, демек Трапезус мүддесіне орай шешті. Ұлы Александрдың басып алуына дейін қала Ахеменидтердің билігінде болды. Понт соғысқа тікелей қатыспаса да, оның қалалары соғыс нәтижесінде тәуелсіздік алды. Жергілікті билеуші әулеттер парсы тегін сақтап қалды, ал парсы мәдениеті қалаға елеулі әсер етті; ескі қаланың шығысындағы Минтрион тауындағы қасиетті бұлақтар парсы анатолиялық грек құдайы Митраға арналған. Б.з.д. 2 ғасырда қала, табиғи портымен бірге, Фарнак I-ге қосылып Понт патшалығының құрамына кірді. Митридат VI Евпатор римдіктерді Анатолиядан ығыстыру мақсатымен Понт флотының бас портын осы қалада құрды. 66 жылы Митридат жеңілгеннен кейін қала алдымен Галатияға берілді, бірақ көп ұзамай Митридаттың немересіне қайтарылды, содан кейін жаңа клиенттік Понт патшалығының бөлігі болды. Екі ғасырдан кейін патшалық Римнің Галатия провинциясына қосылғанда, флот жаңа қолбасшыларға өтті, Понтика флоты болып қайта құрылды. Қала civitas libera мәртебесін алды, бұл сот автономиясын кеңейтті және өз монетасын шығару құқығын берді. Трапезонт Зигана жотасы арқылы Армения шекарасына немесе Үстіңгі Евфрат аңғарына жетектейтін жолдарға қолжетімділігі үшін маңызды болды. Веспасиан билігінде Персия мен Месопотамиядан жаңа жолдар салынды. Келесі ғасырда император Адриан қаланың кемежайын жақсартуға тапсырыс берді. Император 129 жылы шығыс шекараны тексеру мақсатымен қалаға келді. Митрай қазір Кизларадағы (қамалдың шығысында және қазіргі порттың оңтүстігінде) Панагия Теоскепастос (Кызлар монастыры) шіркеуі мен монастырының крипті ретінде пайдаланылады. Септимий Север Бес император жылында өзінің қарсыласы Песценний Нигерді қолдағандығы үшін Трапезонтты жазалады. 257 жылы қала готтармен тоналды, бірақ оны "қалыпты гарнизоннан 10 000-нан астам" және екі қабырғалар қорғады. Евгений Митрион тауынан (Бозтепе) қалаға қарап тұрған Митраның мүсінін жойды және ол қайтыс болғаннан кейін қаланың қасиеттісі болды. Ерте христиандар қаладан оңтүстікке қарай Понт тауларына тығылды, онда 270 жылы Вазелон монастырын және 386 жылы Сумела монастырын құрды. Никея соборының бірінші отырысынан бастап Трапезонттың өз епископы болды. Кейіннен Трапезонт епископы Поти митрополитіне бағынды. Қаланың шығыс қақпасының үстіндегі жазуда жер сілкінісінен кейін Юстинианның қаражатымен азаматтық қабырғалардың қайта құрылуы еске алынды. Қала Халдия тақырыбының орталығы болғаннан кейін қайтадан маңызға ие болды. Трапезонт 8-10 ғасырларда сауда жолының маңыздылығын қалпына келтірген кезде де пайда көрді. 10 ғасырлық мұсылман авторлары Трапезонтқа мұсылман саудагерлерінің жиі келетінін, бұл Византия жібегін шығыс мұсылман елдеріне тасымалдаудың негізгі орталығы екенін атап өтті. 10 ғасырлық араб географы Әбуль-Феданың айтуынша, бұл негізінен лазиялық порт ретінде қарастырылды. Венеция Республикасы және әсіресе Генуя Республикасы сияқты итальяндық теңіз республикалары ғасырлар бойы Қара теңіз саудасында белсенді болды, Трапезонтты Еуропа мен Азия арасындағы тауар саудасы үшін маңызды теңіз порты ретінде пайдаланды. Гректер жағалау және ішкі сауда жолдарындағы бекіністер желісімен қорғалды. 1071 жылы Манцикерт шайқасында Византия жеңілгеннен кейін Трапезонт селжүктердің билігіне көшті. Бұл билік Теодор Габрас, тәжірибелі әскер және жергілікті аристократ қаланың билігін түрік басқыншыларынан тартып алғанда, уақытша болды. Анна Комнина айтқандай, Габрас Трапезонтты "өз тағдырына түскен сыйлық" деп санады және оны өз патшалығы ретінде басқарды. Комнинаның сөзін растай отырып, Саймон Бендалл Габрас пен оның ізбасарларының құрамында болған сирек монеталар тобын анықтады. Ол 1098 жылы түріктердің қолынан қаза болса да, оның отбасының басқа мүшелері келесі ғасырға дейін де-факто тәуелсіз билігін сақтап қалды.

Трапезонт империясы

Трапезонт империясы 1204 жылы Константинополь тонауға бірнеше апта бұрын Алексий Комнен басшылығындағы грузиннің Халдияға жасаған жорылынан кейін құрылды. Анатолияның соңғы солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан, ол Византияның ең ұзақ сақталған мемлекеті болды. Византиялық авторлар, мысалы Пахимер, және белгілі бір деңгейде трапезунтилер, мысалы Лазаропулос және Бессарион, Трапезонт империясын лаздық шекаралық мемлекеттен артық деп санамады. Осылайша, Ласкаримен, кейін Палеологтармен байланысты византиялық жазушылардың көзқарасы бойынша Трапезонттың билеушілері императорлар емес еді. Географиялық тұрғыдан алғанда, Трапезонт империясы Қара теңіздің оңтүстік жағалауындағы тар жолақтан және Понт тауларынан көп емес ішкі аймақтан тұрды. Дегенмен, қала Персия мен Еуропа арасындағы Қара теңіз арқылы жүзеге асырылатын саудаға салған салығынан зор байлыққа ие болды. 1258 жылы Бағдатты моңғолдар қоршауына алғаннан кейін сауда керуендері көбінесе қалаға бұрылды. Генуялық және аздап венециялық саудагерлер Трапезонтқа үнемі келіп тұрды. Қара теңіздегі сауданың үлесін қамтамасыз ету үшін генуялықтар 1306 жылы қысқы портынан батысқа қарай орналасқан "Леонкастрон" жағалау бекінісін сатып алды. Венециялықтар да генуялықтардан бірнеше жүз метр батысқа қарай қалада сауда бекетін салған. Осы екі итальяндық колонияның арасында көптеген еуропалық саудагерлер қоныстанды, сондықтан ол "Еуропалық аудан" деп аталды. Қалада итальяндықтардың шағын топтары 20 ғасырдың басына дейін өмір сүрді. Бұл кезеңде қалаға келген ең танымал тұлғалардың бірі Марко Поло болды, ол құрлықпен оралу сапарын Трапезонт портында аяқтады және туған қаласы Венецияға кемемен аттанды; 1261 жылы византиялықтар қайта басып алған Константинополь (Истанбұл) арқылы өтіп. Парсы тауарларымен бірге итальяндық саудагерлер қала туралы әңгімелерді Батыс Еуропаға жеткізді. Трапезонт орта ғасырдың соңы мен Ренессанс дәуіріндегі еуропалық әдебиетте мифтік рөл атқарды. Мигель де Сервантес және Франсуа Рабле кейіпкерлеріне қалаға ие болуға құштарлық сезімін сыйлады. Әдебиеттен өзге, қаланың және жалпы Понттың аңыз тарихы келесі ғасырларда Батыс Еуропадағы суреттер, театрлық қойылымдар мен опералар жасалуына әсер етті. Қала ерте Ренессанста да маңызды рөл атқарды; Батыстың Константинопольді басып алуы, Трапезонттың саяси тәуелсіздігін ресмиледі, сонымен қатар византиялық зиялыларын қаладан пана іздеуге итермеледі. Әсіресе Трапезонттың Алексий II және оның немересі Алексий III өнер мен ғылымды қолдады. 1310 жылғы қаланың өртенуінен кейін университет қайта құрылды. Университет құрамында Григорий Хониад Персиядан тыс ең жақсы обсерваториясы бар астрономия академиясын ашты. Хониад өзімен бірге Шамс әл-Дин әл-Бухари, Насыр әл-Дин әл-Түси және Абд әл-Рахман әл-Хазинидің Табризден әкелген еңбектерін грек тіліне аударды. Кейін бұл еңбектер астролябиямен бірге Батыс Еуропаға жол табады. Хониад салған обсерватория күн тұтылуын дәл болжауымен танымал болды, бірақ негізінен императордың және/немесе шіркеудің астрологиялық мақсаттары үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Трапезонт ғалымдары мен философтары сол кездегі теорияларды классикалық грек мәтіндерімен салыстырған батыс ойшылдарының алғашқыларының бірі болды. Василиос Бессарион және Георгий Трапезунтский Италияға барып, Платон мен Аристотель туралы еңбектерді оқытып, жариялады, бұл ұлттық сәйкестік және жаһандық азаматтық тақырыбында бүгінгі күнге дейін жалғасып келе жатқан қызу пікірталас пен әдеби дәстүрді бастады. Олардың ықпалы соншалық, Бессарион Папа лауазымына қарастырылды, ал Георгий Платонды қатты сынға алғандықтан жамандалғаннан кейін де академик ретінде өмір сүре алды. Қара өлім 1347 жылдың қыркүйегінде, мүмкін Каффа арқылы қалаға келді. Сол кезде жергілікті аристократия Трапезунт азаматтық соғысына қатысқан болатын. 1340 жылы Ақ Қоюнлудың алғашқы атасы Тур Али Бег Трапезонтқа шабуыл жасады. 1348 жылы ол Трапезонтты қоршауға алды, бірақ сәтсіз аяқталып, қоршауды жойды. Кейіннен Трапезонт патшасы Алексий III өз қарындасын Тур Али Бегтің ұлы Кутлу Бегке берді және олармен туыстық қатынас орнатты. 1453 жылы Осман сұлтаны Мехмед II оны басып алғанға дейін Константинополь Византияның астанасы болып қала берді, ол сегіз жылдан кейін, 1461 жылы Трапезонтты да басып алды. Оның демографиялық мұрасы 1461 жылғы Осман шапқыншылығынан кейін де бірнеше ғасырлар бойы сақталды, себебі көптеген грек православ тұрғындары, әдетте Понт гректері деп аталатын, Осман билігі кезінде 1923 жылға дейін аймақта өмір сүрді, олар Грецияға депортацияланды. Аймақта әлі де бірнеше мың грек мұсылмандары тұрады, көбінесе Трабзонның оңтүстік-шығысына қарайғы Чайкара ауданындағы диалектілік аймақта. Көбінесе олар суннит мұсылмандары, ал қалада кейбір жақында дін ауысқандар бар және қаланың оңтүстік-батысындағы Тоня/Гүмюшхане аймағында қандай да бір крипто христиандар болуы мүмкін. Түркиядағы басқа грек қалаларымен салыстырғанда, оның грек-византиялық сәулет мұрасының үлкен бөлігі сақталған.

Қазіргі заман

1901 жылы порт Англиядағы Баф қаласындағы Stothert & Pitt компаниясымен крандармен жабдықталды. 1912 жылы орталық Майдан алаңында империядағы алғашқылардың бірі болып Сумер опера театры ашылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы қаладағы соңғы бір ғасыр бойында сақталған бейбітшілік пен өркендеу кезеңін күрт тоқтатты. Бірінші Требизонд 1914-15 жылдың қысында Сарықамыш шайқасында көптеген жас ер азаматтарын жоғалтты, ал сол айларда орыс әскери-теңіз флоты қаланы бес рет бомбалады, 1300 адам қаза тапты. Әсіресе, портты Чөмлекчи және оның маңындағы аудандар нысанаға алынды. 1915 жылдың шілдесінде қаланың көптеген ересек ер адамдары бес конвоймен оңтүстікке қарай, Гүмішане кеніштеріне аттанды, оларды енді ешқашан көрмеді. Армян геноцидінің басқа да құрбандары қайықтармен теңізге шығарылып, кейін батып кеткені хабарланды. Требизонд провинциясының кейбір аймақтарында, мысалы, қазіргі Араклыдағы Карадере өзенінің аңғарында, қаланың шығысына қарай 25 шақырым жерде жергілікті мұсылман халқы христиан армяндарын қорғауға тырысты. Қала мен Ресей шекарасы арасындағы жағалау аймағы Бірінші дүниежүзілік соғыстың Кавказ кампаниясының бөлігі ретінде Требизонд науқаны кезінде Осман және Ресей әскерлері арасындағы маңызды шайқастардың орны болды. Ресей әскері 1916 жылдың 4 наурызында Ризе қаласының шығысындағы Атинаға қонды. Лазистан санджағы екі күн ішінде құлады. Алайда, Трабзонның шығысына қарай 50 км жердегі Оф және Чайкара маңындағы қарсыласулардың күштілігіне байланысты Ресей армиясының батысқа қарай жылжуына тағы 40 күн кетті. Трабзонның Осман әкімшілігі қаланың құлауын болжады және қауымдық көшбасшылармен кездесу өткізді, онда олар қаланың бақылауын грек митрополиті епископы Хрисантос Филиппидиске тапсырды. Хрисантос қаланың мұсылман халқын қорғауға уәде берді. Осман әскерлері Трабзоннан шегініп, 15 сәуірде қала Ұлы князь Николай және Николай Юденичтің басшылығындағы Ресей Кавказ армиясымен соғыссыз алынды. Сонымен қатар, Ресей қалаға басқанға дейін армяндар мен гректерге қарсы қырғын жасалды. Губернатор Хрисантос оларды әкімшілігіне қосып алғанмен, жазалаудан қорқып, көптеген ересек түрік ер адамдары қаладан кетіп қалды. Кейбір деректерге сәйкес, ресейліктер мұсылман мешіттерін жапты және қаладағы ең ірі этникалық топ болған түріктерді Трабзоннан кетуге мәжбүр етті. Алайда, Ресейдің басып алуы кезінде айналадағы ауылдарға қашқан көптеген түріктер қалаға қайта орала бастады, ал губернатор Хрисантос оларға мектептер сияқты нысандарын қайта құруға көмектесті, бұл ресейліктерді алаңдатты. 1917 жылдың басында Хрисантос орыстар мен Османдықтар арасында бейбітшілікке келісуге тырысты, бірақ ол сәтсіз аяқталды. 1917 жылғы Революция кезінде қаладағы орыс сарбаздары көтеріліс пен тонауға көшті, ал офицерлер қашу үшін Требизониялық кемелерді тартып алды. Губернатор Хрисантос орыс сарбаздарын тыныштандырды, ал Ресей армиясы ақырында қаладан және Шығыс және Солтүстік-Шығыс Анатолияның қалған бөлігінен шегінді. 1918 жылдың наурыз және сәуір айларында қалада Требизонд бейбітшілік конференциясы өтті, онда Османдықтар Кавказдағы әскери табыстарын бас тартуға келісті, ал Транскавказдық сейм (қарсы жақтағы үкімет) Анатолиядағы империяның шығыс шекарасын мойындады. 1918 жылдың желтоқсанында Трабзонның вице-губернаторы Хафиз Мехмет Осман парламентіне сөйлеген сөзінде Трабзон провинциясының бұрынғы губернаторы Цемаль Азмиді – Ресей басқыншылығынан кейін Германияға қашқан жерлесі емес адамды – 1915 жылы қалада армян геноцидін суға батыру арқылы ұйымдастырғаны үшін айыптады. 1919 жылдың басында Требизондта соғыс қылмыстары бойынша бірнеше сот өтті (Армян геноциді кезіндегі Требизонд). Басқалардың ішінде, Цемаль Азми де қамауда жоқ болған жағдайда өлім жазасына кесілді. Түрік тәуелсіздік соғысы кезінде Требизонд провинциясындағы бірнеше христиандық понттық грек қауымдастықтары Мустафа Кемалдың жаңа әскеріне қарсы көтерілді (әсіресе Бафра мен Сантада), бірақ ұлтшыл гректер Трабзонға революция жариялауға келгенде, оларды жергілікті понттық грек халқы ашық қолмен қабылдамады. Сол кезде қаланың мұсылман халқы грек губернаторы Хрисантостың қорғанысын еске алып, белгілі мәсіхшілердің тұтқындалуына наразылық білдірді. Требизондтың либералды делегаттары Эрзурумдағы съезде Мустафа Кемалды түрік революциясының көшбасшысы етіп сайлауға қарсы шықты. Трапезонның губернаторы мен мэрі Осман империясының грек азаматтарына жасалған зорлық-зомбылықтан қорқып, Мустафа Кемалдың қолбасшысы Топал Османға қару-жарақ бермеді, ол Батыс Понттағы жаппай қырғындарға жауапты болды, бұл грек геноцидінің бір бөлігі болды. Осман қаладан қарулы түрік портының жұмысшыларымен қуылды. Губернатор Хрисантос Париж бейбітшілік конференциясына барды, онда Понт Республикасын құруды ұсынды, ол өз этникалық топтарын қорғайтын еді. Осы үшін ол түрік ұлтшыл күштерімен өлім жазасына кесілді және Трапезондтағы лауазымына орала алмады. Оның орнына қала «Уилсондық Арменияға» берілуі керек еді, ол да іске аспады. Соғыстан кейін Севр шарты жойылды және Лозанна шартымен (1923) ауыстырылды. Осы жаңа шарттың аясында Требизонд жаңа Түрік Республикасының құрамына кірді. Трапезондтың Османдыққа адал, ұлтшылдыққа қарсы халқының күш-жігері тек қана қажеттіні кейінге қалдырды, өйткені Түркия мен Грекияның ұлттық үкіметтері өзара мәжбүрлі түрде халықты алмасуға келісті. Бұл алмасуға Требизондтан және оның маңынан келген 100 000-нан астам гректер кірді, олар Грецияға көшіп (жаңа қалаларды құрды, мысалы, Неа Требизонт, Пиерия және Неа Требизонт, Гревена және т.б.). Соғыс кезінде Требизонд парламентінің депутаты Әли Шүкру Бей бірінші түрік оппозициялық партиясының жетекші тұлғаларының бірі болды. Өзінің «Тан» газетінде Шүкру және әріптестері Кемалист үкіметіне сын айтты, мысалы, халықты алмастыру кезінде гректерге жасалған зорлық-зомбылыққа қатысты. Шүкру этникалық әртүрлілікті мойындау түрік ұлтына қауіп емес екенін айтты. Топал Османның адамдары ақырында 1923 жылдың наурыз айында Мустафа Кемалдың ұлтшыл үкіметіне сын айтқаны үшін парламент депутаты Шүкруны өлтірді. Топал Осман кейін өлім жазасына кесіліп, тұтқынға қарсылық көрсеткен кезде қаза тапты. Оппозицияның қысымымен оның басы кесіліп, аяғынан түрік парламентінің алдына ілінді. Дениз Харп Окулу (Түрік Әскери-теңіз академиясы) бітірген және Ұлыбританияда журналист болып жұмыс істеген Әли Шүкру Бей Трабзон халқы үшін батыр болып есептеледі, ал көршілес Гиресунда оның қатқары Топал Османның ескерткіші бар. Үш жылдан кейін Трабзонның вице-губернаторы Хафиз Мехмет – Армян геноциді туралы білімі мен қарсылығын куәлік еткен адам – де Изимирде Мустафа Кемалды өлтіруге жасалған қастандыққа қатысқандығы үшін өлім жазасына кесілді. Түрік саяси оппозициясының кең ауқымды қырқылуы – көбінесе Трабзон аймағында негізделген – қаланың ұлттық беделін төмендетті және Кемалисттер мен Трабзон халқы арасында ұзақ жылдарға созылған антагонизмға әкелді. Шығыс Қара теңіз аймағы мен Анатолияның қалған бөлігі арасындағы саяси және мәдени бөлініс 20 ғасыр бойына сақталды және бүгінгі күні де түрік саясатына әсер етеді. Тіпті 21 ғасырда да Трабзоннан шыққан саясаткерлер ұлтшыл және консервативті айналымдардан ксенофобиялық шабуылдарға жиі ұшырайды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қара теңіз қайтадан соғыс аймағына айналғандықтан, жүк тасымалы шектелді. Осылайша, ең маңызды экспорттық өнімдер, тамақ және жаңғақтар сатылмады және тұрмыс деңгейі төмендеді. Елдің жалпы дамуының нәтижесінде Трабзон экономикасын дамытты...

География және климат

Трабзон провинциясының жалпы ауданы – және Ризе, Гиресун және Гүмүшхане провинцияларымен шектеседі. Жалпы аумағының 22,4% жазық, ал 77,6% төбелі жерлерді құрайды. Понт таулары Трабзон провинциясынан өтеді. Трабзон бұрынғыда ауқымды ауа райы кезінде Қара теңізде теңізшілер үшін маңызды бағдар нүктесі болған. «Perdere la Trebisonda» (Требизондты жоғалту) деген сөз итальян тілінде бағытты жоғалту жағдайларын сипаттау үшін бүгінге дейін жиі қолданылады. Провинцияның өте шағын бөлігін субтропикалық аймаққа жатқызуға болады, бірақ жағалауға жақын биік орналасқан ауылдық жерлер мұхиттық (Cfb/Do), таулы аймақтар ылғалды континенттік (Dfb/Dc) және субарктикалық (Dfc/Eo) климатқа ие, ал Понтий Альпінің жоталарында тундра (ET/Ft) кездеседі. Сонымен қатар, Көппен климаттық жіктемесі жасалған кезде қала орталығы мұхиттық ылғалды субтропикалық климатқа жақын болған, бірақ жылдың ең ыстық айындағы 22 °C (72 °F) шегінен сәл төмен болды. Дегенмен, соңғы онжылдықтарда климаттың өзгеруі және қаланың қалалық жылу аралының әсерінен субтропикалық климатқа қайта жіктелді. Осыған және жағалау бойындағы субтропикалық микроклимат аймағының жағалаудан басталатын үздіксіз тау тізбегінің салдарынан өте тар жолаққа ие болуына байланысты, жергілікті билік органдары қаланы әлі де мұхиттық деп жіктейді, себебі бұл климаттық түрі провинцияның жағалау аймағының барлық бөлігін жақсырақ көрсетеді. Жазда ауа температурасы жылы, тамыз айында орташа ең жоғары температура шамамен алғанда, ал қыс әдетте салқын, ақпан айындағы ең төменгі орташа температура шамамен . Жауын-шашын көбінесе күзде және қыста жауады, ал жаз айларында азаяды, бұл қала орталығындағы микроклиматтық ерекшелік, аймақтың қалған бөлігімен салыстырғанда. Қазан және наурыз айлары аралығында қар жиі жауады, бір-екі аптаға созылып, жауған кезде қар қалың болуы мүмкін. Су температурасы, Түркияның Қара теңіз жағалауының қалған бөлігіндегідей, әдетте жұмсақ және жыл бойы аралығында ауытқиды.

Экономика

1920 жылы британдықтар Трабзон портын «Түрік Қара теңізінің ең маңызды порты» деп санады. Ол Тәбриз және Мосулға дейін сауда жасады. 1911 жылы Түркия Республикасының Орталық банкі портты дамыту жөнінде келісімге қол қойды. Ресейліктер Трабзонды басып алғанда, олардың ордасы салынды. Олар толқын қорғағыш құрылыс жасады және кемелерді тиеу-түсіруді жеңілдететін ұзартылған пирс құруға жауапты болды. 1920 жылы Трабзонда зығыр мата, күміс әшекейлеу, былғары өңдеу және аз мөлшерде мақта, жібек және жүн өндірілді. Темекі мен жаңғақ экспортталды. Трабзон қаласында өндірілетін темекі «Требизонд Платана» деп аталды. Ол «ірі жапырақтары және жарқын түсімен» сипатталды. Трабзон көбінесе жергілікті тұтынуға арналған нашар сапалы астық дақылдарын өндіруімен белгілі болды. Трабзоннан ақ жасыл бұршақ өсіріліп, Еуропаға сатылатын. 1920 жылы бұл провинциядан экспортталатын жалғыз көкөніс осы бұршақ болды. Аймақта мыс, күміс, мырыш, темір және марганец өндірілді. Мыс қолөнершілер жергілікті пайдалану үшін сақталды. Балқан соғыстары кезінде нашар экспорт және отын тапшылығы салдарынан өндіріс тоқтатылды. Трабзон әуежайы 1957 жылы ашылды.

Тарих

1461 жылы Осман әскерімен бағындырылған кезде Трапезонт негізінен христиан және грек қаласы болды. Сол ғасырдың соңына қарай грек христиандары біртіндеп көпшілікті жоғалтты. Алғашқыда мұсылмандардың көп бөлігі Анатолиядан келген көшпенділер болды, жергіліктік мұсылмандар аз болған, бірақ 16 ғасырда белсенді миссионерлік қызмет күшейгенде жағдай өзгерді, нәтижесінде христиан аудандарына мешіттер мен дервиш орындары салынды. Трабзон қаласында лаздар да тұрады. Лаздарға тиесілі Трабзонның ішіндегі және сыртындағы көптеген ауылдар Грузия Корольдігінің бірігу кезеңінде патшайым Тамардың (грузинше: თამარი, сондай-ақ Тамар немесе Тамар деп транслитерацияланады; шамамен 1160 – 18 қаңтар 1213) билік ету дәуіріне дейін жетеді. Патшайымның тұсында Грузиядан көптеген адамдар Трабзонға қоныс аударып, өздерінің ана тілін сақтап қалды. Армян қауымы Трапезонтта 7 ғасырдан бері бар. 13 және 14 ғасырларда Аниден көптеген армян отбасылары көшіп келді. Елшінің айтуынша, гректер ұнатпайтын армян халқының саны тұрақты епископты ұстауға жететіндей көп болған. Рональд Дженнингстің мәліметінше, 16 ғасырдың басында армян халқы қала тұрғындарының шамамен 13 пайызын құраған. Қазіргі таңда Трабзонда армян тілінде сөйлейтін қауым жоқ. 13 және 14 ғасырларда Шығыс Қара теңіз аймағының тарихында маңызды рөл атқарған оғыз түркілерінің шепни тайпасы Трабзон провинциясының Шалпазар (Ағасар аңғары) аймағында қоныстанған. Аймақтың түркіленуі туралы көп мәлімет жоқ. 15 ғасырдың соңына дейін Трабзон аймағында түрік тілінде сөйлейтін ірі топтар туралы тарихи жазбалар жоқ, шепнилерді қоспағанда. Алғашқы грек (ал кейбір аймақтарда армян) тілінде сөйлейтіндер өз ана тілінен алынған ерекшеліктерді аймақтағы түрік тіліне енгізді. Хит В. Лоури мен Халил Иналчиктың Осман салық кітаптары (Тахрир Дефтери) бойынша жұмысы Осман кезеңінде Трабзон қаласы мен оның төңірегіндегі аудандардың демографиялық статистикасын егжей-тегжейлі көрсетеді. Трабзон мен Ризе (және Понт аймағындағы басқа да ежелгі грек колониялары) халқының көп бөлігі – шепни түркілерінің қоныс аудару толқындарынан бұрын – ішінара діни және тілдік жағынан эллинизацияланған жергілікті кавказ тайпаларынан (колхиандар мен лаздар) тұрған болуы мүмкін. Майкл Микер Шығыс Қара теңіз жағалауы мен Кавказ аймақтары арасындағы мәдени ұқсастықтарды (мысалы, ауыл құрылымы, үйлердің түрлері және мал өсіру техникасы) атап көрсетеді.

Мәдениет

Халық билері әлі де Қара теңіз аймағында кеңінен кездеседі. "Хорон" – қала мен оның төңірегіндегі жергілікті халық арасында танымал би. Оны ерлер, әйелдер, жастар мен қарттар мерекелерде, жергілікті тойларда және егін жинау кезінде орындайды. Орыс казактарының билеріне ұқсас болғанымен, Трабзон халық биі, әдетте, Шығыс Қара теңіз аймағына тән, онда халық музыкасының әртүрлі үлгілері бар. Трабзон халқы діни тұрғыдан консервативті және ұлтшыл репутацияға ие. Көптеген трабзондықтар отбасы, достар, дін және елге деген адалдықтарын көрсетеді. Әдетте, Ататүрік президенттік гвардиясын Трабзон мен көршілес Гиресун қалаларынан олардың жауынгерлік қабілеттері мен адалдығы үшін таңдаған. Трабзонның қалалық бөлігінен тыс, тіпті оның ішінде де Қара теңіз ауылдық өмірінің дәстүрлері сақталған. Оларға дәстүрлі гендерлік рөлдер, әлеуметтік консервативтік көзқарас, қонақжайлық, бейтаныс адамдарға көмектесуге дайындық және ауыл шаруашылығының оң және теріс жақтары – қажырлы еңбек, кедейлік, мықты отбасылық байланыстар мен табиғатқа жақындық кіреді. Шығыс Қара теңіз аймағының халқы да өткір ойлылығымен және юмор сезімімен белгілі; Түркияда Қара теңіз аймағының тумалары туралы көптеген әзілдер айтылады (Karadeniz fıkraları – Қара теңіз әзілдері). Темел кейіпкері, көптеген мәдениеттерде кездесетін жалпыға ортақ әзілкеш, түрік ауызша дәстүрінің маңызды бөлігін құрайды. Роза Маколейдің "Требезонт мұнаралары" (1956) атты соңғы романы қаланың атын ағылшын тілді әлемде танымал етті және бүгінгі күнге дейін басылып келеді.

Білім

Трабзон қаласындағы Қара теңіз техникалық университеті Түркияның түкпір-түкпірінен, әсіресе Қара теңіз және Шығыс Анатолия аймақтарынан, сондай-ақ Орталық Азиядағы түркі елдерінен студенттерді қабылдайды. Тарихи тұрғыдан қала грек мәдениеті мен білім орталығы болған, ал 1683 жылдан 1921 жылға дейін Трапезус Пронтистерионы деп аталған мұғалімдер колледжі, бүкіл айманда грек білімінің жылдам дамуына зор ықпал еткен. Бұл мекеменің ғимараты (1902 жылы салынған) қаладағы ең әсерлі понтий грек ескерткіші болып саналады және қазіргі күні Anadolu Lisesi түрік мектебіне үй иесі болып табылады.

Ас мәзірі

Трабзонның аймақтық асханасы дәстүрлі түрде балыққа, әсіресе хамсиге (жаңа еуропалық анчоу, британдық шпрат немесе американдық смелтке ұқсас) сүйенеді. Трабзон Түркиядағы балық өндірімінің 20%-ын қамтамасыз етеді. Аймақтық тағамдарға Аксаабат кёфтесі (Аксаабат ауданынан жасалған дәмді қоян етінен жасалған шарық), Карадeniz пидесі (қайық пішіндес пита наны, көбінесе ұнтақталған сиыр етімен, ірімшікпен және жұмыртқамен толтырылады), куймак (жүгері ұнынан, жаңа май мен ірімшік қосылып жасалған түрік фондуы), Вақфыкебир наны (үлкен, ауылдық стильдегі нан), Тоня майы, тава жүгері наны (қалың пісірілген жүгері наны) және қара лахана сорпасы (фасоль мен капустадан жасалған сорпа) кіреді. Тафлан қавурмасы – пияз және зәйтүн майымен берілетін вишня жапырағынан жасалған тағам. Трабзон қаражаңғақ өнімдерімен де әйгілі. Түркияның Қара теңіз аймағы әлемдегі вишня мен қаражаңғақтың ең ірі өндірушісі, сонымен қатар шайдың да ірі өндіріс аймағы болып табылады, олардың барлығы жергілікті асханада маңызды рөл атқарады.

Спорт

Футбол Трабзон қаласындағы ең танымал спорт түрі. Қаланың мақтан тұтатын спорт клубы – «Трабзонспор», 2010 жылға дейін Стамбулдан тыс Түркияның «Суперлиганы» (алты рет) жеңген жалғыз футбол клубы болды. Бұған дейін (1975-76 маусымда «Трабзонспордың» алғашқы чемпиондық атағына дейін) «Суперлиганы» тек Стамбулдың «Үш үлкен» клубы – «Галатасарай», «Фенербахче» және «Бешикташ» жеңіп келді. «Трабзонспордың» табысының арқасында Түркияның ең сәтті футбол клубтарын анықтаған ұзақ жылдар бойғы «Үш үлкен» термині «Төрт үлкен» деп өзгертілді. «Трабзонспор» Еуропа кубоктарындағы ең сәтті түрік клубтарының бірі, «Барселона», «Интер», «Ливерпуль», «Астон Вилла» және «Олимпик Лион» сияқты көптеген белгілі командаларды жеңіп шықты. «Трабзонспордың» көрнекті бұрынғы ойыншыларының қатарында Шенол Гюнеш, Ларс Олсен және Шота Арвеладзе бар. 2021-2022 маусымында «Трабзонспор» Стамбулдың қарсыластарын шалқалап, ерте чемпиондыққа ие болып, 38 жылдық үзіліске нүкте қойды. Әлемнің түкпір-түкпірінен келген жүздеген мыңдаған Трабзондық экспаттар мен жанкүйерлер қалаға ағылып, екі жылға жуық уақыттан бері елдегі алғашқы ірі жиынға қатысып, коронавирус пандемиясының аяқталуын тойлады. Ресми түрде пандемияға байланысты шектеулер толыққанды алынбағандықтан, қала әкімдігіне мерекелердің түнгі уақытқа дейін жалғасуына рұқсат бергені үшін сын айтылды. Трабзон 2007 жылдың шілдесінде Қара теңіз ойындарының бірінші шарасын және 2011 жылғы Еуропалық жастардың жазғы Олимпиада фестивалін қабылдады.