Кіріспе

Түркияның солтүстік-батысындағы тар бұғаз Дарданелл (,/d//ɑːr//d//ə/'/n//ɛ//l//z/ DARdəNELZ; Çanakkale Boğazı; Δαρδανέλλια), сондай-ақ Галлиполи бұғазы (Галлиполи түбегінен кейін) және ежелгі дәуірде Геллеспонт (('/h//ɛ//l//ᵻ//s//p//ɒ//n//t/ HELispont; ) деп аталған. Бұл Түркияның солтүстік-батысындағы тар, табиғи бұғаз және халықаралық маңызы бар су жолы. Ол Азия мен Еуропа арасындағы құрлық шекарасының бөлігі болып табылады және Азиялық Түркияны Еуропалық Түркиядан бөліп тұрады. Босформен бірге Дарданеллдер Түрік бұғаздарын құрайды. Халықаралық теңіз жүрісі үшін пайдаланылатын әлемдегі ең тар бұғаздардың бірі – Дарданелл Мармара теңізін Эгей және Жерорта теңіздерімен байланыстырады, сондай-ақ Босфор арқылы Қара теңізге қатынауға мүмкіндік береді. Дарданеллдің ұзындығы – шамамен 61 км, ені – 1,2-7 км. Оның орташа тереңдігі 5 м, ал ең терең жері – Чанаккале қаласының ең тар бөлігінде 70 м-ге жетеді. Дарданелл арқылы салынған алғашқы тұрақты көпір 2022 жылы 1915 жылғы Чанаккале көпірінің құрылысы аяқталуымен ашылды. Галлиполи түбегі (Гелиболу) бойындағы бұғаздың солтүстік жағалауларында сирек қоныстану орындары бар, ал Троада түбегі (Бига) бойындағы оңтүстік жағалауларында 110 000 тұрғыны бар Чанаккале қаласы орналасқан.

Аттар

Қазіргі түрік атауы Чанаккале Боғазы, яғни "Чанаккале бұғазы", бұғазға жақын орналасқан, сол аттас орташа өлшемдегі қаладан шыққан. Өзінің мағынасы "саз қыш қамал" – چاناق (çanak, 'саз қыш') + قلعه (kale, 'қамал') сөздерінен құралған. Бұл атау аймақтың әйгілі саз қыш және керамикалық бұйымдарына, сондай-ақ Sultaniye Осман қамалына сілтеме жасайды. Ағылшынша атау Дарданеллдер – Дарданелл бұғазының қысқартылған түрі. Осман империясы тұсында бұғаздың екі жағасында қамалдар орналасқан. Бұл қамалдар бірге Дарданелл деп аталған, бәлкім, бұғаздың Азия жағалауындағы ежелгі қала – Дарданус есімімен байланысты, ал ол қаланың аты Зевс пен Электраның мифтік ұлы Дарданнан шыққан делінеді. Папазоглудың сөзінше, атау Балқандағы Дардани тайпасынан келген. Ежелгі грек атауы Ἑλλήσποντος (Hellēspontos) "Хелла теңізі" дегенді білдіреді және бұл тар бұғаздың ежелгі атауы болған. Классикалық әдебиетте ол Hellespontium Pelagus, Rectum Hellesponticum және Fretum Hellesponticum деп әртүрлі аталып келген. Бұл атау Атамасқызы Хелланың құрметіне берілген, ол алтын жүн туралы миф бойынша осы жерде суға батып кеткен.

География

Теңіз су жолы ретінде Дарданелл Шығыс Жерорта теңізі, Балқан, Таяу Шығыс және Батыс Еуразия аймақтарындағы түрлі теңіздерді байланыстырады, әсіресе Эгей теңізін Мармара теңізімен қосады. Мармара теңізі Босфор арқылы Қара теңізге, ал Эгей теңізі Жерорта теңізіне жалғасады. Осылайша, Дарданелл Қара теңізден Гибралтар арқылы Жерорта теңізі мен Атлант мұхитына, ал Суэц каналы арқылы Үнді мұхитына теңіз жолын қамтамасыз етеді, бұл оны аса маңызды халықаралық су жолына айналдырады, әсіресе Ресейден келетін тауарлар үшін. Бұл бұғаз шамамен . жерінде орналасқан.

Қазіргі морфологиясы

Бұл бұғаз ұзын және кең, орташа тереңдігі шамамен - метр, ал ең тар жері Нара Бурнуда, Чанаккале тұсында - метрге жетеді. Бұғаздан екі маңызды ағыс өтеді: бірі Қара теңізден Эгей теңізіне қарай беттік ағыс, ал екіншісі – кері бағытта, тұздылығы жоғары ағыс. Дарданелл көп жағынан ерекше. Бұғаздың өте тар және иір-бұрылы пішіні көбінесе өзенге ұқсайды. Ол әлемдегі ең қауіпті, жұлысқан, қиын және ықтимал қауіпті су жолдарының бірі саналады. Қара теңіз бен Мармара теңізіндегі толқын әсерінен туындайтын ағыстар кемелердің желкенмен жүзуіне мүмкіндік бермейді, сондықтан олар Дарданеллге кіру үшін қолайлы жағдайды күтуге мәжбүр.

Тарих

Қара теңіз бен Жерорта теңізі арасындағы жалғыз жолдың бөлігі ретінде Дарданелл әрқашан сауда және әскери тұрғыдан маңызды болып келді, және бүгін де стратегиялық маңызға ие. Ол Ресей және Украина сияқты көптеген елдер үшін маңызды теңіз қақпасы болып табылады. Оны бақылауға алу қазіргі заман тарихындағы бірнеше соғыстардың мақсаты болды, әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1915 жылғы Галлиполи шайқасында Достас елдердің Дарданеллге жасаған шабуылы.

Грек және парсы тарихы

Троя қаласы бұғаздың батыс кіреберісіне жақын орналасқан, ал бұғаздың Азия жағалауы Троя соғысының ошағы болды. Троя осы өте маңызды су жолынан өтетін теңіз трафигін бақылай алды. Персияның Ксеркс I әскері және кейіннен Александр Македонскийдің әскері Дарданеллді қарама-қарсы бағытта кесіп өтіп, бір-бірінің жерін басып алды, сәйкесінше б.з.б. 480 және б.з.б. 334 жылдары. Геродоттың айтуынша, шамамен б.з.б. 482 жылы Ксеркс I (Дарийдің ұлы) өзінің зор әскерін Персиядан Грекияға жеткізу үшін Абидос тұсында Геллеспонттың ені бойынша екі понтон көпірін салдырған. Аэскхил өзінің «Персиялықтар» трагедиясында осы кешуді Ксеркске қарсы құдайлардың араласуына себеп болған деп атады. Геродоттың (б. 34-тарау) мәліметінше, екі көпір де дауылдан қирап, Ксеркс көпір салуға жауаптыларды өлімге кесіп, бұғазды қамшымен соқтырған. Геродоттың тарихтары VII.33–37 және VII.54–58 Ксеркстің понтон көпірлерін салу және кесіп өту туралы толық мәлімет береді. Содан кейін Ксеркс бұғазға тізбектер тастап, әскерлер суға айқайлап тұрғанда, көптеген қамшылармен үш жүз рет соғып, қызыл ыстық темірмен күйдірген. Геродот мұны «Геллеспонтқа деген өте қайратты қарым-қатынас» деп бағалаған, бірақ бұл Ксеркске тән емес емес. (vii.35) Инженер Харпал басып кірген әскерлерге кемелерді мұрттарын ағысқа қарсы бағыттап, арқанмен байлап, әр кемеге екі қосымша якорь қосып көмектескендігі айтылады. Ежелгі грек мифологиясы бойынша Атамастың қызы Хелле Алтын жүндік аңызында Дарданеллде суға батып кеткен. Сол сияқты, бұғаз Геро мен Леандер аңызының оқиғасы болды, онда ғашық Леандер сүйіктісі, дін қызметкері Геромен кездесу үшін түнде бұғазды жүзіп өтіп, ақырында дауылда суға батып кетті.

Византия тарихы

Дарданелл өзендері Византия дәуірінде Константинопольді қорғауда маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар Дарданелл өзені аймақ билеушісінің маңызды табыс көзі болды. Стамбул археологиялық мұражайында мәрмәр тақтада Византия императоры Анастасий І-нің (б.з. 491-518) Дарданеллдің кеден кеңсесі арқылы өту үшін төлемақыны реттейтін заңы бар. Аударма: Осы ережелерді бұзған адам енді дос болып саналмайды және жазаланады. Сонымен қатар, Дарданеллдің әкімшісі 50 алтын литр алуға құқылы болуы керек, сондықтан біз діни адалдықпен жасаған осы ережелер ешқашан бұзылмайды. Екі қолы да ісіне толы болған астананың құрметті губернаторы мен майоры біздің күндерімізден бастап және болашақта да Дарданелл арқылы барлық кемелердің кіруін және шығуын қайта ұйымдастыру үшін біздің жоғары дінге жүгінді. Сол сияқты, шарап сатушылардың барлығы, Киликиялықтардан басқа, астанаға (Константинопольге) шарап әкелгені үшін Дарданелл мамандарына 6 фоллис және 2 секстарий шарап төлеуі тиіс. Сонымен қатар, зәйтүн майы, көкөніс және май сатушылардың барлығы Дарданелл мамандарына 6 фоллис төлеуі керек. Киликиялық теңіз саудагерлері 3 фоллис және оған қоса кіру үшін 1 керация (12 фоллис) және шығу үшін 2 керация төлеуі керек. Барлық бидай саудагерлері қызметкерлерге 3 фоллис (модиус) және одан кейін 3 фоллис (модиус) төлеуге міндетті. 14 ғасырдан бері Дарданелл аралдарын түріктер үнемі дерлік бақылап келеді.

Осман дәуірі (13541922)

Дарданелл түзілімі Осман империясының 1354 жылы Галлиполиді бағындырған кезеңінде де маңызды су жолы болып қала берді. Осман империясының бұл бұғазға қатысты бақылауы 19 ғасырға дейін көбінесе үзіліссіз және күдіксіз жалғасты, содан кейін империя төмендеуге бет бұрды.

XIX ғасыр

19 ғасырда Ресей империясы үшін боғазды бақылауға алу немесе оған кепілдікпен қол жеткізу сыртқы саясаттың маңызды мақсаты болды. Наполеон соғыстары кезінде Ресей, Ұлыбританияның қолдауымен Дарданелл операциясында 1807 жылы боғазды блокадалады. 1833 жылы, 1828–1829 жылдардағы орыс-түрік соғысында Осман империясының жеңілісінен кейін, Ресей Осман империясын Хункиар-Искелесі шартына қол қоюға мәжбүр етті, ол Ресейдің талабы бойынша Қара теңіз елдеріне жатпайтын мемлекеттердің соғыс кемелеріне боғаздарды жабуды талап етті. Бұл Ресейге Қара теңізде еркін қимылдау мүмкіндігін берер еді. Бұл шарт Осман империясын алаңдатты, себебі Ресейдің Қара теңіз және Жерорта теңізі аймақтарындағы экспансиясының салдары өздерінің иеліктерімен және аймақтағы экономикалық мүдделерімен қақтығысуы мүмкін деп сарсаңбады. 1841 жылдың шілдесінде Лондонда өткен конвенцияда Ұлыбритания, Франция, Австрия және Пруссия Ресейді тек түрік соғыс кемелерінің бейбіт уақытта Дарданеллден өтуіне келісуге көндірді. Ұлыбритания мен Франция кейіннен өз флоттарын Дунай бойындағы фронтты қорғауға және 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысы кезінде Қырым түбегіне шабуыл жасауға жіберді, бірақ олар мұны Осман империясының одақтастары ретінде істеді. Қырым соғысында Ресей жеңілгеннен кейін, 1856 жылы Париж конгресі Лондондағы боғаз туралы конвенцияны ресми түрде қайта бекітті. Ол техникалық тұрғыдан 20 және 21 ғасырларда да күшінде болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1915 жылы одақтастар британдық, үнді, австралиялық, жаңа зеландиялық, француз және Ньюфаундленд әскерлерінен тұратын ірі шабуыл күшін жіберіп, боғаздарды ашуға тырысты. Галлиполи шайқасында түрік әскері одақтастарды Галлиполи түбегінің жағалауында қоршап алды. Бұл науқан сол кездегі Әскери-теңіз министрінің бірінші лорды (1911–1915 жылдары қызмет еткен) Уинстон Черчилльдің мансабына нұқсан келтірді, ол Корольдік теңіз күшінің күшін пайдаланып боғаздарды ашуды жақтаған болатын (бірақ бұл жорық сәтсіз аяқталды). Түркия Республикасының негізін қалаушы Мұстафа Кемал Ататүрк жер шайқасында Осман әскерінің командирі болды. Түріктер боғаздарды миналап, одақтас кемелерінің өтуін қысыммен шектеді, бірақ екі суасты қайығы – біреуі британдық, екіншісі австралиялық – миналы аймақтан өтуге сәттілікке жетті. Британдық суасты қайығы Стамбулдың Алтын мүйізіндегі ескі түрік доредноутты линкорді батырды. Сэр Иан Гамильтонның Жерорта теңізі экспедициялық күштері Галлиполи түбегін басып алуға тырысып, сәтсіз аяқтады, ал британдық үкіметі сегіз айлық шайқастан кейін 1915 жылдың желтоқсанында күштерді кері қайтаруға бұйрық берді. Одақтастардың барлық қазасының ішінде 43 000 британдық, 15 000 француз, 8 700 австралиялық, 2 700 жаңа зеландиялық, 1 370 үнділік және 49 ньюфаундлендтік әскер болды. Түріктердің жалпы қазасы шамамен 60 000 адамды құрады. Соғыстан кейін 1920 жылғы Севр шарты боғаздарды әскерилендірмейтін аймақ деп жариялады және оны Ұлттар лигасының бақылауындағы халықаралық аумаққа айналдырды. Осман империясының этникалық түркі емес территориялары одақтас державалар арасында бөлініп, түріктердің боғаздарға қатысты билігі шектелді.

Түрік республикасы мен қазіргі дәуір (1923 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Осман империясы тарағаннан кейін, түріктердің Түрік тәуелсіздік соғысы аясында одақтас державаларға және Осман әкімшілігіне қарсы ұзақ соғыс жүргізгеннен кейін, 1923 жылы Лозанна шартымен Түркия Республикасы құрылды. Бұл шарт Түркияның қазіргі егеменді аумағының көп бөлігін белгіледі және Түркияны оларды демилитаризациялау шартымен, барлық шетелдік әскери және сауда кемелерінің еркін өтуіне рұқсат беру шартымен, Түркия аумағына қайтаруға мүмкіндік берді. Ұлттық қауіпсіздік стратегиясының бөлігі ретінде Түркия ақырында шарттың талаптарын қабылдамады және келесі он жылда бұғаз аймағын қайта әскерилендірді. Көптеген дипломатиялық келіссөздерден кейін, бұл өзгеріс 1936 жылдың 20 шілдесінде Түрік бұғаздарының режимі туралы Монтрё конвенциясымен ресми тіркелді. Бұл конвенция, бүгінгі күнге дейін күшінде, бұғаздарды халықаралық теңіз жолы ретінде қарастырады, сонымен бірге Түркияға Қара теңізіне қатысы жоқ мемлекеттердің теңіз трафигін шектеу құқығын сақтайды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1945 жылдың ақпанына дейін, Түркия соғыстың көп бөлігінде бейтарап болған кезде, Дарданелл бұғазы соғысқан елдердің кемелеріне жабылды. Түркия 1945 жылдың ақпан айында Германияға соғыс жариялады, бірақ соғыс кезінде ешқандай шабуылдық күш қолданбады. 1946 жылдың шілдесінде Кеңес Одағы Түркияға Дарданелл үшін жаңа тәртіпті ұсынатын нота жіберді, ол тек Қара теңіз елдерін ғана қамтитын еді. Екінші ұсыныс – бұғазды бірлескен түрік-кеңес қорғауына беру керек еді. Бұл Түркия, Кеңес Одағы, Болгария және Румыния ғана Дарданелл арқылы Қара теңізге қол жеткізе алатынын білдірді. Алайда, АҚШ-тың қысымымен Түркия үкіметі бұл ұсыныстарды қабылдамады. Түркия 1952 жылы НАТО-ға қосылды, осылайша оның бұғаздары сауда және әскери су жолы ретінде одан да маңыздырақ роль атқара бастады. Соңғы жылдары Түрік бұғаздары мұнай өнеркәсібі үшін ерекше маңызға ие болды. Ресейдің мұнайы, мысалы, Новороссийск сияқты порттардан, танкерлермен, негізінен, Батыс Еуропаға және АҚШ-қа Босфор және Дарданелл бұғаздары арқылы экспортталады. Монтрё конвенциясына сәйкес, 2022 жылдың ақпан айының соңында Дарданелл бұғазы Украинаға Ресейдің басып кіруінің бастапқы кезеңінде барлық шетелдік әскери кемелерге жабылды.

Теңіз

Дарданелл сулары арқылы күн сайын көптеген жолаушылар және көлік паромдары қатынайды, сондай-ақ мемлекеттік және жекеменшік иелеріне тиесілі шағын қайықтардан бастап яхталарға дейін демалыс және балық аулау кемелері де жүзеді. Бұл бұғаз коммерциялық кемелердің де көп трафигін бастан өткізеді.

Жер

1915 жылғы Чанаккале көпірі Азия жағындағы Чанаккале қаласының Лапсеки ауданы мен Еуропа жағындағы Гелиболу ауданының Сютлюце ауылын жалғастырады. Бұл Түркия ұлттық тас жол желісін кеңейту жоспарының бір бөлігі. Көпірдің құрылысы 2017 жылдың наурыз айында басталды және 2022 жылдың 18 наурызында пайдалануға берілді.

Теңіз асты

2 су асты кабельдік жүйе 400 кВ кернеумен электр қуатын жеткізу арқылы Дарданеллді көпірлеп, Стамбулдың батыс және шығыс бөліктерін қуатпен қамтамасыз етеді. Олардың Лапсеки мен Сютлюцеде жеке қону станциялары бар. Бұл жүйенің біріншісі, бұғаздың солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан, 2015 жылдың сәуірінде іске қосылды және теңіз арқылы 3,9 шақырым қашықтықта 6 фазалы 400 кВ айнымалы ток арқылы 2 ГВт қуатты жеткізеді. Екіншісі, бұғаздың шамамен орта тұсында, 2016 жылдың маусым айында құрылыс кезеңінде болды және бірінші желі сияқты мүмкіндіктер ұсынады. Екі су асты қуат желісі де бұрыннан бұғаз бойымен төселген 4 оптикалық талшықты байланыс желісімен қиылысады. Жарияланған картада Стамбулдан Жерорта теңізіне бағытталған, MedNautilus деп аталатын және Афина, Сицилия және басқа да қалаларда аяқталатын байланыс желілері көрсетілген.