Кіріспе

Бурса қаласы (; грекше: Προῦσα Prussa, латынша: Prusa), тарихи түрде Пруса деп белгілі, Түркияның солтүстік-батысындағы қала және Бурса провинциясының әкімшілік орталығы. Түркияның халқы бойынша төртінші, ал Мармара аймағында екінші орында тұратын Бурса – елдің маңызды өнеркәсіптік орталықтарының бірі. Түркиядағы автомобиль өндірісінің көп бөлігі осы қалада шоғырланған. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, қалалық провинцияның халқы 3 056 120 адамды құрады, оның 2 161 990-ы Османғазы, Йылдырым және Нилуфер секілді үш қалалық ауданда, сондай-ақ Гурсу және Кестелде тұрады. Бурса 1335-1363 жылдар аралығында Осман мемлекетінің алғашқы ірі және жалпы екінші астанасы болды. Османдық кезеңде қала Худавендигар (خداوندگار, Осман түрік тілінде "Құдайдың сыйы" деген мағынаны білдіретін, парсы тілінен алынған атау) деп аталды, ал қазіргі кезде "Жасыл Бурса" (Йешил Бурса) деген лақап аты қолданылады, ол қаланың және айналасындағы кең аумақтың саябақтары мен бақтарына, сондай-ақ түрлі ормандарына сілтеме жасайды. Бурсаның қалалық құрылысы жоспарлы түрде дамыған және құнарлы жазыққа шектес. Ерте Осман сұлтандарының кесенелері Бурсада орналасқан, ал қаланың танымал ескерткіштері Османдық кезеңде салынған көптеген ғимараттарды қамтиды. Бұдан өзге, Бурсада термалдық сулар, ескі Османдық үйлер, сарайлар және бірнеше мұражайлар бар. Классикалық дәуірде Мизия Олимпі немесе Битиния Олимпі деп аталған Улудаг тауы қалаға қадағалап тұр, және ол танымал шаңғы курорты болып табылады. Қарагөз және Хасиват кейіпкерлерінің прототипі 14 ғасырда Бурсада өмір сүрген және қайтыс болған тарихи тұлғалар екендігі мәлім.

Тарих

Бурсаның қазіргі орналасқан жеріне жақын жердегі ең ерте кездегі адам қонысы шамамен 5200 жыл бұрын Илиппинар Хойугюде болды. Одан кейін ежелгі грек қаласы Киос пайда болды, оны Македонияның Филипп V б.з.д. 202 жылы Прусия патшасы I Прусияға берді. Рим Республикасымен соғыста жеңілгеннен кейін Карфаген генералы Ганнибал кеңесімен қаланы қайта салды және оны Пруса (Προῦσα; кейде Прусса деп аударылады) деп атады. 128 жыл билік еткеннен кейін, Битинияның соңғы патшасы IV Никомед 74 жылы бүкіл патшалықты Рим империясына мұра етті. ХХ ғасырдың басында Бурсаның жанында Рим қазынасы табылған. Ол әйелдердің күміс әшекейлерінен тұрады және қазір Британ мұражайында сақталады. Византия билігі кезінде 562 жылы қала гарнизондық қалаға айналды, онда императорлық күзетшілер орналасты. VI ғасырдың ортасында Бурса ебiр тоқыма өндірісінің әйгілі орталығы ретінде танымал болды. Бурса (грекше "Пруза") 1326 жылы Византиядан басып алынғаннан кейін ерте Осман империясының алғашқы ірі астанасы болды. Осының нәтижесінде қалада ауруханалар, керуенсарайлар мен медреселер салынды, 14 ғасырда қалада алғашқы ресми Осман монетасы құрылды. Осман сұлтаны I Баязид 1390-1395 жылдары Бурсада I Баязид Күллиесін (I Баязид теологиялық кешені) және 1396-1400 жылдары Ұлы мешітті салды. 1402 жылы Анкара шайқасында Тимурдың әскерімен жеңілгеннен кейін, оның немересі Мұхаммед Сұлтан Мирза қаланы тонап, өртеп жіберді. Осыған қарамастан, 1453 жылы Мехмед II Константинопольді жаулап алғанға дейін Бурса империяның ең маңызды әкімшілік және сауда орталығы болып қала берді. 1487 жылы Бурсаның халқы 45000 адамды құрады. Осман дәуірінде Бурса патшалық жібек өнімдерінің негізгі көзі болды. Жергілікті жібек өндірісінен басқа, қала Ираннан және кейде Қытайдан шикі жібек импорттады және 17 ғасырға дейін Осман сарайлары үшін кафтандар, жастықтар, кестелер және басқа жібек өнімдерінің негізгі өндіріс орталығы болды. Девширме жүйесі де Бурсада және оның айналасында қолданылды, онда билік органдары мен жергілікті тұрғындар арасында келісімдер жасалды. Мысалы, 1603 жылғы 4-ші жиын барысында Бурсадағы Eğerciler ауылының тұрғындары астанаға қой жеткізуге жауапты екендерін мәлімдеді, ал ауылдың балалары бағушылар ретінде қажет болды. Олар өздерінің балаларын әскерге беруге міндетті емес екендіктерін айтса да, офицерлер оларды алып кеткенін және оларды қайтару керектігін мәлімдеді. Ауыл тұрғындарының болашақ бағушыларға деген қажеттілігі мемлекет тарапынан ескерілді және балаларды қайтару туралы жарлық шығарылды. Бурса Сүлейменнің тұсында салынған көптеген хаммаларымен де (сауыну орындары) белгілі болды. Бурсаның жібек саудасы мен экономикалық тарихының ең ықпалды зерттеуі - Осман империясының тарихшысы Халил Инналчиктің еңбегі. 1915 жылдың шілдесінде мыңдаған грек православ христиандары Жас түрік үкіметінің бұйрықтары бойынша жағалаудағы ауылдарынан қуылғаннан кейін Бурсада баспана іздеді. Бұл 1914 жылғы шабуылдар мен бойкоттан аман қалған Бурсаның гректерінің жағдайын нашарлатты. Көп ұзамай Бурсаның армяндықтарын депортациялау туралы бұйрық келді. Протестант армяндары бастапқыда депортациядан құтылды, бірақ қарсылық көрсетуге тырысқан ауыл тұрғындары қырғынға ұшырады. Көшірілгендердің көпшілігі армян геноциді деп танылған оқиғада қаза тапты. Кейіннен көптеген күрдтер мен черкестер, сондай-ақ оңтүстіктен келген сириялықтар депортацияланған христиандардың үйлері мен қалаларына қоныстанды, бұл қала мен аймақтың демографиялық құрамын түбегейлі өзгертті. Мұстафа Захит Онердің айтуынша, 1922 жылы грек-түрік соғысының соңғы күндері грек армиясы Бурсаның орталығын өртеп жіберуге тырысты, бірақ одақтас қолбасшылар тоқтатты және тек теміржол станциясын түрік азаматтарымен бірге өртеп жіберді. Криттік артиллериялық Василий Мустакис оқиғаны былайша сипаттады: "Жаяу әскер станцияны басып өтіп, өрт қойды. Біз ат үстінде ағылшын генералын көрдік, ол Бурса өртенсе Грекияға зиян келтіретінін ескеріп, өртті сөндіруді бұйырды". 1923 жылы Түркия Республикасы құрылғаннан кейін Бурса елдің өнеркәсіптік орталықтарының біріне айналды. Қаланың экономикалық дамуы халық санының өсуімен қатар жүрді және Бурса Түркиядағы халық саны бойынша төртінші қалаға айналды. Қала дәстүрлі түрде тартымдылық орталығы болды және 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Еуропадағы Османдық территорияларды жоғалтқаннан кейін Анатолияға көшіп келген түрлі этникалық топтардан келген қашқын үшін маңызды орталық болды. Балқандық түріктердің соңғы толқыны 1940-1990 жылдар аралығында болды, осы кезеңде Халық Республикасы Болгариясы шамамен 150 000 болгар түріктерін Түркияға қуды. Осы 150 000 болгар түрік қашқынның шамамен үштен бірі Бурсаға (әсіресе Хүрриет ауданына) қоныстанды. 1980-2000 жылдар аралығында жаңа өнеркәсіптік аймақтар құрылысымен байланысты Түркияның шығыс провинцияларынан келген көптеген адамдар Бурсаға көшіп келді.

География

Бурсаның аумағы Түркияның жер көлемінің 1,41%-ын құрайды, бұл қаланы елдегі жер көлемі бойынша 27-орынға қояды. Бурса Олудаг тауының солтүстік-батыс беткейінде (классикалық антикалық дәуірде Мизия Олимпі деп белгілі болған), Нилүфер өзенінің жағасында, Оңтүстік Мармара аймағында орналасқан. Бұл Мармара теңізі мен Яловамен солтүстікте; Коджаэли мен Сакарьямен солтүстік-шығыста; Билечикпен шығыста; және Күтахия мен Балыкесирмен оңтүстікте шектесетін Бурса облысының орталығы.

Климат

Бурсаның Жерорта теңізі климаты (Кеппен климаттық жіктелімі: Csa) Кеппен жіктелімі бойынша, ал Треварта жіктелімі бойынша құрғақ, ыстық жазғы субтропиктік климаты (Csa) бар. Қалада маусымнан қыркүйекке дейін ыстық, құрғақ жаз айлары созылады. Қыстары салқын әрі ылғалды, жылдың көп жауын-шашынды кезеңі осы кезде. Жер бетінде бір-екі аптаға дейін қар жауы мүмкін. Бурсада ауаның ластануы – шешілмейтін мәселе.

Экономика

Бурса – Түркия автомобиль өнеркәсібінің ең ірі өндіріс орталығы. Fiat, Renault және Karsan сияқты автокөлік өндірушілердің, сондай-ақ Bosch, Mako, Valeo, Johnson Controls, Delphi сияқты автокөлік бөлшектерін өндірушілердің зауыттары ондаған жылдар бойы қалада белсенді жұмыс істеп келеді. Текстиль және тамақ өнеркәсібі де осы деңгейде дамыған, қаланың ұйымдастырылған өнеркәсіптік аймақтарында Coca Cola, Pepsi Cola және басқа да сусындар брендтері, сонымен қатар жаңа және консервіленген тамақ өнімдері өндіріледі. Ірі автомобиль өнеркәсібінен өзге, Бурса Sütaş компаниясының сүт өнімдерін, Tat компаниясының өңделген тағамдарын және Uludağ компаниясының сусындарын да көптеп шығарады. Дәстүрлі түрде Бурса Византия және кейіннен Осман империясы кезеңінде, кірісті Жібек жолы тұсында ең ірі жібек сауда орталығы ретінде танымал болған. Қала бүгінде де Түркиядағы тоқыма өндірісінің маңызды орталығы болып табылады және Бурса халықаралық тоқыма және сауда орталығында (Bursa Uluslararası Tekstil ve Ticaret Merkezi, немесе BUTTIM) орналасқан. Бурса құнарлы топырағы мен ауыл шаруашылығы қызметімен де әйгілі болған, бірақ қаланың қарқынды индустриялануына байланысты соңғы онжылдықтарда бұл сала төмендеді. Бурса – маңызды туристік орталық. Түркиядағы ең танымал шаңғы курорттарының бірі – қаланың жанындағы Ұлудағ тауында орналасқан. Бурсаның термалдық моншалары римдік дәуірінен бері емдік мақсатта қолданылып келеді. Қонақүйлердегі моншалардан басқа, Ұлудағ университетінде термалды суды пайдаланатын физиотерапия орталығы да бар.

Көлік

Бурсада метро (Бурсарай), трамвайлар және қала ішіндегі қоғамдық көлік үшін автобус жүйесі бар, сонымен қатар таксилер де қолжетімді. Бурсаның Йенишехир әуежайы қала орталығынан 20 миль (32 км) қашықтықта орналасқан. Бурса тұрғындары шетелдерге ұшу үшін Стамбулдың Бурсаға жақындығына байланысты Стамбул әуежайы және Сабиха Гөкчен халықаралық әуежайы сияқты Стамбул әуежайларын жиі пайдаланады. Екі қала арасында күнделікті автобус және паром қызметтері көптеп жүреді. Ұзын Бурса Ұлудағ гондоласы (телеферик) Бурсаны Ұлудағ тауындағы шаңғы курорты аймақтарымен байланыстырады. Бурсадағы жалғыз теміржол станциясы – 1930 жылы ашылған Балыкесир-Күтахия теміржолындағы Харманчик станциясы. Бурсада қоғамдық көлікпен, мысалы, жұмысқа барып-қайту сияқты қатынауға жұмыскүнде орташа жұмсалатын уақыт 62 минутты құрайды. Қоғамдық көлікпен жүретіндердің 12%-ы күніне 2 сағаттан астам уақыт жол жүреді. Адамдар қоғамдық көлік аялдамасында немесе станциясында күтуге орташа 18 минут жұмсайды, ал жолаушылардың 31%-ы күн сайын 20 минуттан астам күтеді. Адамдар қоғамдық көлікпен бір жолға орташа қашықтықты жүреді, ал 17%-ы бір бағытта одан да көп қашықтыққа саяхаттайды.

Ұлу-Ками (Ұлы мешіт)

Олу-Ками – Бурсадағы ең үлкен мешіт және ерте Осман сәулетінің көрнекті нышаны, ол Селжұқ сәулетінің көптеген элементтерін сіңірген. Сұлтан Баязид I-нің бұйрығымен мешітті 1396–1400 жылдары сәулетші Әли Неккар жобалап, салған. Бұл тікбұрышты, кең ғимарат, онда бес қатардан жиырма күмбез орналасқан, олар 12 бағанамен демеліп тұр. Дәстүр бойынша, жиырма күмбез Сұлтан Баязид I-нің 1396 жылғы Никополь шайқасында жеңіске жеткені үшін уәде еткен жиырма жеке мешіттің орнына салынған. Мешіттің екі минареті бар. Мешіт ішінде сол дәуірдің белгілі каллиграфтары жазған 192 монументалды қабырға жазуы сақталған. Сондай-ақ, ғибадат етушілердің намазға тұру алдында тазару рәсімін орындауына арналған шұңқыр (şadırvan) бар; шұңқырдың үстіндегі күмбезтен түсетін көксерек астында жұмсақ, тыныш жарық құйылады, бұл ғимаратты жарықтандыруда маңызды рөл атқарады. Көлденең кеңістіктік және сәл қараңғы интерьер тыныштық пен терең ойға дамытуға ыңғайлы. Көптеген күмбездер мен бағаналармен бөлінген кеңістіктер жеке өмір мен жақындық сезімін тудырады. Бұл атмосфера кейінгі Осман мешіттерінен (мысалы, Сүлеймен Шаһның бас сәулетшісі Мимар Синанның еңбектерін қараңыз) өзгеше. 1453 жылы Осман түріктері Константинопольді (Истанбұлды) басып алғаннан кейін салынған және VI ғасырғы Византия базиликасы Ая-Софияның дизайнымен әсерленген мешіттерде көтеріңкі және үлкен орталық күмбездер болды, олар вертикальді басымдылықты күшейте түсті; бұл Алланың құдіретін, Осман сұлтанының мәртебесін және Осман мемлекетінің билігін көрсетуге бағытталған.

Қызықты орындар

Төменде Бурса және оның маңындағы қызығушылық тудыратын орындардың қысқа тізімі ұсынылған. Толық тізім үшін Бурсадағы қызығушылық тудыратын орындарға қараңыз.