Кіріспе

Оңшыл реализм, криминологияда, сондай-ақ Жаңа оңшыл реализм, неоклассицизм, неопозитивизм немесе неоконсерватизм деп аталады, солшыл реализмнің идеологиялық қарсы тұрғысынан толыққандай өзгеше. Ол қылмыс құбылысын саяси консервативтілік көзқарасынан қарастырады және қылмыс пен ауытқушылықтың себептеріне көбірек шындыққа жақын тұрғыдан қарап, оны бақылаудың тиімді жолдарын анықтайды деп санайды. Криминологияның басқа мектептерінен өзгеше, қылмыс пен ауытқушылыққа қатысты себеп-салдарлық теорияларды жасауға көңіл аз бөлінеді (көбінесе ресми статистиканы дәлел ретінде ғылыми тұрғыдан зерттеуге басымдық беріледі). Бұл мектеп қылмыстың алдын алу және оны бақылау саясатын жасауда рационалистік, тікелей және ғылыми тәсілді қолданады. Бұл көзқарасқа сүйенетін кейбір саясаткерлер қылмыстық саясат мәселелерін идеологиялық тұрғыдан қарастырып, еркіндік, әділдік және жауапкершілік туралы сөздерге жүгінуі мүмкін. Мысалы, олар жеке адамның бостандығы тек басқаларға күш қолданбау міндетімен ғана шектелуі керек деп мәлімдеуі мүмкін. Дегенмен, бұл мектеп криминологтарының теориялық және академиялық еңбектерінің нағыз сапасын және қылмыстық мінез-құлықтың мәніне қосқан нақты үлесін толыққандай көрсете алмайды.

Шолу

Басты назар қылмыстық мінез-құлықты бақылауға және алдын алуға аударылады, яғни қылмыскерлердің қылмыстық заңды бұзуына жол берілмейді және олар бұзса жазаланады. Қоғамдағы билік пен құрылымдарды зерттеуге қызығушылық аз. Шындығында, оңшыл саясаттың Тэтчершіл бағытының саяси көзқарасы: «Қоғам деген нәрсе жоқ. Жеке ерлер мен әйелдер және отбасылар ғана бар». (Маргарет Тэтчер, 1993:626). Бұл, өз субъектілеріне тәртіп орнату және қоғаммен қарым-қатынастарын ескере отырып, басқаруға болатын мәселелерді қамтамасыз ететін саяси жүйелерден ерекшеленеді – функционалды немесе дисфункционалды, біріккен немесе оқшауланған, ұйымдастырылған немесе ұйымдаспаған. Автономия теориясы мен кәсіпкерлік мәдениетінің күшеюіне байланысты, үкімет жеке тұлғаларды, отбасыларды, «нарықты» және «қоғамдық бірлестіктер» сияқты ерікті ұйымдарды жұмылдыруға көбірек назар аударады. Әлеуметтік әл-ауқат емес, жекешелендіру басымдыққа ие болды, бірақ бұрынғысы бірлік құны бойынша соңғысынан жақсы нәтижелер беретінін көрсететін эмпирикалық деректер жоқ. Жаңа оңшылдар «қылмыстардың» себептерін қарастырудың орнына заң шығару процесін сипаттау үшін «реализм» тілін қолданады. Мысалы, президент Рональд Рейганның қылмыс жөніндегі кеңесшісі болған Джеймс Кью. Уилсон қылмыстың «тамырлық себептері» бар деген пікірді жоққа шығарады, оларды адамдар өмірінің құрылымдық жағдайларында табуға болады. Жұмыссыздық пен қылмыстың арасындағы байланыс болмауы, қылмыстың құрылымдық түсіндірмесіне негіз бола алатын жайт екеніне қарамастан, Жаңа оңшылдар мәдени түсіндірмеге жүгінеді. Олар «отбасылық құндылықтардың» төмендеуін және, әсіресе, үй ішінде де, сыртында да тәртіпсіздікті байқайды. Бұған қоса, кейде қылмыстың кез келген себебін жою үшін негіз ретінде қолданылатын қорқытудың пайдалылық теорияларына наразылық білдіріледі. Қол жетімді жалғыз нәтиже – қарапайым адамдарға қылмыстың әсерін азайту деп есептеледі. Джереми Бентам «ұяттың тиімді болмаған жерінде азабын қолдануды» жақтаған болса, оң реализм анықталудың нақтылығынан артық ештеңе жоқ деп санайды. Осылайша, азаматтардың көшеде де, үйде де қауіпсіз болуын қамтамасыз ету үшін нөлдік төзімділік саясаты арқылы белсенді полицейлік қызмет және қылмыстарды анықтауға ресурстарды бағытту, қазіргі реактивті ұстанымнан гөрі тиімді болады. Бұл аргументтің аясында, бақылау міндетін атқаратын институттардың табысы уақыт өте келе тіркелген қылмыстың көрсеткіштеріне сәйкес шығын-пайданы талдау арқылы өлшенетін түрі бар. Бентамдық тұжырымдаманың бірі қабылданды, атап айтқанда, адам – есептейтін жануар, ол қылмыстан күтетін пайданы ұсталу мүмкіндігімен салыстырады. Шын мәнінде, ауытқушылықты әлеуметтік жағынан қабылдамас болған жағдайда, үлкен сәйкестікті қамтамасыз ету үшін Жаңа оңшылдар моральдық құндылықтарды нығайту үшін білім беру жүйесіне ресурстарды бағыттауды жақтайды. Бұл – заң шығару және полицейлік арқылы ресми және сыртқы бақылауға сәйкес келетін бейресми және ішкі бақылау жүйесі.

Әлеуметтік бақылау теориясы

Оң реализмнің бастауы бақылау теориясында жатыр, сондықтан ол қылмыстың функционалистік теорияларымен байланысты. Бақылаудың үш түрі бар: тікелей, яғни, бұрыс мінез-құлық үшін жазалаумен қорқыту немесе жаза қолдану, ал ата-аналар, отбасы және билік иелері дұрыс мінез-құлықты марапаттау. Екіншісі, жасөспірімнің жақын қарым-қатынастағы ата-анасы мен басқа да жақындарына қайғы мен көңіл қалдыруы мүмкін болғандықтан, қылмыстық әрекеттен бас тартуы. Үшіншісі, ішкі, яғни, адамның ар-ожданы немесе кінә сезімі оны қылмыстық әрекеттерге барудан тоқтатуы. Әлеуметтік бақылау теориясы (кейіннен әлеуметтік байланыс теориясы деп те аталады) адамдардың қарым-қатынастары, міндеттемелері, құндылықтары, нормалары және сенімдері оларды заңды бұзудан сақтайды деп ұсынады. Осылайша, егер адамгершілік кодекстер бойына сіңірілсе және жеке адамдар кеңінен тараған қоғамдық өмірге байланысты болса, олар өз еркімен бұзық әрекеттер жасауға бейімділігін шектейді. Теория жеке адамдарда қылмыстық мінез-құлықтың пайда болу ықтималдығын азайтудың жолдарын түсінуге бағытталған. Ол мотивациялық мәселелерді қарастырмайды, тек адамдар әлеуметтену және әлеуметтік оқыту процестерімен шектелмеген жағдайда, кең ауқымды қызметтерді таңдауға қабілетті екенін айтады. Бұл Гоббстың адам табиғатына қатысты көзқарасынан туындайды, яғни, барлық таңдаулар адамдар арасындағы ашық немесе жасырын әлеуметтік келісімдермен, шарттармен және келісімдермен шектеледі. Осылайша, мораль әлеуметтік тәртіп құру арқылы қалыптасады, белгілі бір таңдауларға құн мен салдар тағайындайды және олардың кейбіреулерін жаман, әдепсіз және/немесе заңсыз деп анықтайды. Трэвис Хирши әлеуметтік бақылау теориясын ұсынған алғашқы адам болмаса да, "Қылмыстың себептері" (1969) шиеленіс теориясымен (аномия және Роберт Кинг Мертонның еңбектері) және қақтығыс теориясымен салыстырылатын маңызды еңбек болды. Хирши әсіресе дифференциалдық қауымдастық теориясын (Эдвин Сазерленд және Дональд Кресси) қылмыстық әріптестердің қылмыстық мінез-құлыққа тигізетін әсері тұрғысынан сынға алды. Ол қылмыстылықты шектеуге қабілетті әлеуметтік байланыстар ескерілгенде, қылмыстық әріптестердің тікелей әсері болмайтынын ұсынды. Оның пікірінше, осыған ұқсас байланысы жоқ жастар қылмыстық топтарға бірігіп кіреді. Қылмыстық мінез-құлық пен қылмыстық әріптестермен байланыс әлеуметтік байланыстардың әлсіздігінен туындайды.

Өзін-өзі бақылау теориясы

Трэвис Хирши содан бері байланысу теориясынан бас тартып, Майкл Р. Готфредсонмен бірлесіп, 1990 жылдан бастап «Қылмыстың жалпы теориясын» немесе өзін-өзі бақылау теориясын жасады. Қылмыстық мінез-құлық пен жас арасындағы мықты, тұрақты байланысты эмпирикалық тұрғыдан байқағаннан кейін, Хирши мен Готфредсон қылмыстың ең маңызды факторы – жеке адамның өзін-өзі бақылау қабілетінің жетіспеушілігі екенін теориялайды. Жеке адамның өзін-өзі бақылауы жас өскен сайын, гормоналдық даму арқылы биологиялық өзгерістер, әлеуметтену және бақылауды жоғалтудың салдарынан туындайтын мүмкіндік шығындарының артуы сияқты көптеген факторлардың нәтижесінде жақсарады. Сонымен қатар, қылмыстық әрекеттер көбінесе бақыланбайды, мүмкіндікті пайдалануға және болашақты ойлауға келмейді. Акерс (1991) бұл жаңа теорияның негізгі кемшілігі Готфредсон мен Хиршидің өзін-өзі бақылау мен қылмыстық мінез-құлыққа бейімділікті жеке анықтамағанында деп мәлімдеді. Өзін-өзі бақылау сипаттары мен қылмыстық мінез-құлық немесе қылмыстық әрекеттерді жеке-жеке анықтауға тырыспау арқылы, өзін-өзі бақылаудың төмендігі мен қылмыстық мінез-құлыққа бейімділік ұғымдарының бірімен-бірі байланысты екенін көрсетеді. Хирши мен Готфредсон (1993) Акерстің аргументін жалпы теорияның тұтастығын көрсететін дәлел ретінде жоққа шығарды. Яғни, теория қылмысты тұжырымдап, одан қылмыскердің қасиеттері туралы түсінік шығару арқылы ішкі логикалық тұрғыдан үйлесімді. Ғылыми қауымдастық қылмыстың жалпы теориясының дұрыстығы туралы әлі де келіспеушіліктер бар, бірақ оның кейбір болжамдары расталған (мысалы, ЛаГранж және Сильверман: 1999). Жеке адамның өзін-өзі бақылауы, мета-талдауды қоса алғанда, көптеген эмпирикалық зерттеулерде қылмыстың күшті болжауы екені расталды.

Ұсталау теориясы

Уолтер Рекллес жастардың өзін қабылдауына немесе жақсы адам екендігі туралы өз бейнесіне назар аудару арқылы, құрбыларының қылмыстық әрекеттерге итермелеу қысымына қарсы тұратын қорғаныш теориясын әзірлеуді бастады. Осы ішкі қорғаныш, өзіндік бейне арқылы отбасыда қалыптасады және көбінесе он екі жасқа дейін толыққанды дамиды. Сыртқы қорғаныш – мұғалімдермен және аудан ішіндегі басқа да дәстүрлі әлеуметтендіру көздерімен мықты әлеуметтік байланыстардың көрінісі болды. Теорияның негізгі қағидасы – қылмыстық мінез-құлыққа әкелетін "итеру" және "тарту" күштері бар, бірақ олар қорғанышпен тежелмесе. Егер бұзық әрекеттерге деген құштарлық күшті болса және қорғаныш әлсіз болса, қылмыс жасау ықтималдығы жоғары.

Жаңа позитивизм

Бұл әсіресе Вильсонмен (1975) және Вильсон мен Хернштейнмен (1985) байланысты, олар қылмыс деңгейін төмендету үшін әлеуметтік трансформация қажет екенін, бірақ мұны еркіндіктің айтарлықтай жоғалуысыз істеуге болады деп келіседі (олар оны сақтап қалуға тұрарлық деп санайды, тіпті бұл кейбір қылмыстарға төзімділік танытуды білдірсе де). Олар қылмыстың өсуін қоғамдағы жалпы еркіндік пен әлеуметтік жәрдемақыға тәуелді мәдениетке байланысты деп есептейді. Олар мемлекеттің көшедегі қылмысты азайтуға ұмтылуы керек дейді, бұл отбасындағы балаларды әлеуметтендіруден және білім беру жүйесі арқылы қылмысқа баруға азғыруға қарсы тұра алатын ар-ұжданды дамытудан басталады. Бірақ мұндай әлеуметтік жағдай ғана тиімді болмайды. Оны қылмысты анықтау және ұстау көрсеткіштерін жақсарту арқылы қорқытумен, сондай-ақ жазалау кезінде тым жұмсақ болған судьялардың көзқарасын өзгертумен үйлестіру керек. Бұл нақты қорқыту, және олар жазаның тиімділігін дәлелдейді, егер жазаланған қылмыскердің санасында жоспарланған қылмыстық әрекет пен бұрынғы қылмыстық әрекеттің салдары туралы естелік арасында байланыс орнатылса. Алайда, олар қайта қылмыс жасау статистикасын ескере алмай, оңалтудан бас тартады. Егер басқаша істеу мүмкін болмаса, қатал қылмыскерлерді қоғамды қорғау үшін қамауға алу керек. Сонымен қатар, қылмыстың себептерін биологиялық және психологиялық тұрғыдан қарастыруға қайта оралыс байқалады (Gottfredson and Hirschi: 1987, Wasserman and Wachbroit: 2001, Rowe: 2002). Бақылау теориясы заңдық емес, әлеуметтік қорқытуды қарастырды, бірақ неопозитивизм кез келген көзқарас дұрыс болса да, дербестік маңызды екенін мойындайды, яғни әлеуетті қылмыскердің басқалардың сезімдерін немесе мемлекеттік жазаларды елемеуді еркін таңдау мүмкіндігі бар.

Рационалды таңдау теориясы

Рационалды таңдау теориясының тікелей бастаулары – күнделікті іс-әрекеттер, жағдайлық қылмысқа қарсы профилактика және қылмыстың экономикалық теориялары (Кларк, 1997:9). Бұл Джереми Бентам мен Чезаре Бекарияның классикалық мектебін қайталайды. АҚШ-тағы неоклассицизм рационалды таңдау теориялықтарынан жазаны қорқыту құралы ретінде баса назар аударуымен, "үш рет істің қозғалмауы" сияқты жазалау жүйелерін енгізуімен және сот шешімдеріне шектеулер қою арқылы қылмыстың тиімді қорғанысы ретінде жазалауды ұйымдастыруымен ерекшеленеді. Этикалық мәселелерді және ұзақ мерзімді жазалаудың жоғары құнын ескермегенде, Кларктың зерттеулері жазаның қатаңдығынан гөрі, ұсталудың анықтығы қылмыстың басты қорғанысы екенін көрсетеді. Сыншылар, егер қылмыскер бір қылмыстан екіншісіне ауысса ("қылмыстың орын ауыстыруы" деп аталады), жағдайлық қылмысқа қарсы профилактикаға ресурстарды салудың мағынасы шамалы дейді. Орын ауыстырудың болмауын дәлелдеу қиын. Орын ауыстыруға қатысты сынның негізгі тұжырымы – қылмыскер үшін көптеген қылмыстар шамалас, яғни қылмыскер бір қылмысты екіншісінен гөрі оңай жасайды деген сенім. Бұл қылмыс – қылмыскердің тұрақты бейімділігінің нәтижесі деген позитивистік ұғым. Кларк және Корниш (1987: 45-50) орын ауыстырудың тек белгілі жағдайларда болатынын, атап айтқанда, барлық жағдайды ескергенде, қылмыскерге орын ауыстырудың пайдасы ақталмайды деп аргументтейді. Мысалы, 1960 жылы Германиядағы барлық автомобильдердің руль бағаналары құлыптармен жабдықталды, нәтижесінде автомобиль ұрлықтары 60 пайызға төмендеді. Ал Ұлыбританияда жабдықталғандар тек жаңа автомобильдер болды, нәтижесінде қылмыс жабдығы жоқ ескі автомобильдерге ауыстырылды. Алайда, ұятты телефон қоңыраулары шалушының ұрлықпен айналыса бастауына ешқандай дәлел жоқ. Акерс (1990) жауап ретінде рационалды таңдау теориялықтары өздерінің модельдеріндегі таза рационалдылыққа көптеген ерекшеліктер жасайды, сондықтан оларды басқа теориялықтардан ешнәрсе ажыратпайды дейді. Сонымен қатар, әдебиеттегі рационалды таңдау модельдерінің әртүрлі жағдайлық немесе танымдық шектеулері және себеп-салдардың детерминистік түсініктері бар, олар оларды "қазіргі "этиологиялық" немесе "позитивистік" теориялардан ажыратуға мүмкіндік бермейді".

Сын-пікір

Сыншылар бұл ойлау мектебінде бірқатар мәселелерді анықтады. Мектеп қылмыстың себептерін жеткіліксіз бағалағандықтан, қылмыс құбылысына реакция жасайды және оны алдын алуға тырысады, бірақ қылмыстың үлгілерінің жасқа, жынысқа, нәсілге, орналасуға, әлеуметтік жағдайға және т.б. байланысты екендігін көрсететін нақты эмпирикалық деректер жоқ. Сонымен қатар, проактивті полиция және білім берудің құндылықтарды қалыптастыру жүйесі ретінде тиімділігін бағалауға арналған зерттеулер жүргізілмейді. Бұл мектеп адамдардың заң бұзу шешіміне әсер ететін себептерді ескермей, адамдардың рационалды түрде әрекет ететінін қабылдайды. Адамдардың мінез-құлқының кең ауқымы бар. Егер олар шынымен рационалды болса, заң бұзу туралы шешім олардың әлеуметтік жағдайларымен немесе олар үшін маңызды басқа факторлармен негірленуі керек. Шешімге әсер ететін факторларды анықтау алдын алу процесіне көмектесер еді, себебі үкіметтік саясат осы мәселелерді шешуге бағытталуы мүмкін, сондай-ақ білім беру жүйесінде қылмыс жасаудың "жаман" шешім екенін түсіндіретін тиімді оқу бағдарламасын құруға қолдау көрсетуге болады. Қазіргі күйі бойынша, Оң реализм қылмыс мәселесін шешудің ең жақсы жолы деп есептелетін моральдық қағидаларды қалыптастыруға сүйенгендей көрінеді. Брайсон мен Моубрей (1981) қоғамдағы ортақ құндылықтар туралы түсініктерді консерваторлардың заңды сақтайтын және келісімге келген қоғам мүшелерін қылмыскерлерге қарсы қоюға бағытталған цинизмдік әрекеті деп санайды (Уилсон: 1986). Бірақ бұл қоғамдағы азаматтардың өздеріне және көршілеріне жауапкершілікпен қарап, өзара тиімділікке қол жеткізу үшін өз мүдделерін қорғайтын ерікті ұйымдардың күшін ескермейді. Мемлекеттің тікелей араласуынсыз тәуелсіз ұжымдық іс-қимыл, жергілікті пікірді наразылыққа түсіретін агрессивті полициядан гөрі тиімдірек болуы мүмкін. Қызығы, бұл Сол реализмнің (Тейлор: 1982) полицияның жауапкершілігі мен жергілікті қауымдастықтың қажеттіліктеріне сезімталдығын атап көрсеткен аргументтерін қабылдайды. Сондай-ақ, жағдайлық қылмыстың алдын алу модельдерін атап өткен жөн, олар "оң" жақтағылардың жай ғана имиджтік саясаты емес, прогрессивті криминологтардың әлеуметтік әділеттілікті қайта қарастырудағы оң қадамдарды мойындаған саласы болып табылады (Джеймс 1996). Оң реализмде корпоративтік қылмысқа, ақ жағалы қылмысқа, саяси қылмысқа немесе мемлекеттік қылмысқа жеткіліксіз назар аударылатыны айтылады. Ван Ден Хаг (1975) капитализмнің "жеңімпаздар" мен "жеңілгендерді" жасайтынын мәлімдейді. Ливзи жеңімпаздар өздерінің еңбегінің жемісін және тәуекелдерін жеңілгендердің олардан тартып алуына жол бермей, оны пайдалануы керек екенін көрсетеді. Шындығында, егер капитализм экономикалық өндіріс формасы ретінде жалғаса берсе, байлықты құру мен жинақтауға жауапты адамдар қылмыскерлердің әрекеттерінен қорғалуы керек. Бұл заңды сақтау органдарының міндеттерін кедейлер мен әлсіздердің қызметін қадағалауға және бақылауға аударуды ақтаған сияқты. Дегенмен, кез келген экономикалық жүйе "жеңімпаздар" мен "жеңілгендерді" құратыны, олар капитализмнің пайда болуына дейін де болған және қылмыскерді қорғайтын жүйеде де жалғаса беретіні айтылады, осылайша оның құрбандарын нағыз "жеңілгендерге" айналдырады.