Кіріспе

Бетула популифолия, сұр (немесе ақ) қайың – Betulaceae тұқымдасына жататын жапырақты ағаш. Ол Солтүстік Американың шығысында табиғи түрде өседі және ең көп АҚШ-тың солтүстік-шығысында, сондай-ақ Оңтүстік Квебек, Нью-Брансуик және Новая Шотландияда кездеседі. Бұл ағаш – өрт немесе орман шаруашылығы сияқты бұзылулар болған жерлерде өсетін пионерлік түр. Сұр қайыңның басқа қайың түрлеріне қарағанда экономикалық құндылығы төмен, бірақ олар көбінесе декоративтік ағаштар ретінде қолданылады.

Сипаттама

Betula populifolia – биіктігі 6-9 метрге жететін, диаметрі 10-20 см болатын шағын ағаш. Көбінесе бірнеше сабағы болады. Жапырақтары пирамида тәрізді, бұтақтары сәл төмен қарап тұрады. Қабығы тегіс, сұрғылт ақ немесе борпылдақ ақ түсті, бұтақтардың түбінде көзге көрінетін линцецельдер мен қара үшбұрышты дақтар болады. Betula туысына жататын басқа да ағаштар сияқты, күзде жапырақтары сарғаяды. Гүлдері желмен тозаңданатын, 5-8 см ұзындықтағы гүлшошалар (catkins) болып келеді, еркек гүлшошалары төмен салбырап тұрады, ал әйел гүлшошалары тік өседі. Жемісі күзде пісіп, гүлшоша қабықшалары арасында тығыз орналасқан көптеген ұсақ қанатты тұқымдардан тұрады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Көк қайың АҚШ-тың солтүстік-шығысында және Канаданың шағын аудандарында кездеседі. Ол оңтүстік-шығыс Квебек облысынан басталып, Сент-Лоуренс өзені бойымен шығысқа қарай Нью-Брансуик және Нова-Шотияның бір бөліктеріне дейін, одан оңтүсқарай Жаңа Англия және Нью-Йорк штатының солтүстік бөліктері арқылы Пенсильвания және Нью-Джерсиге дейін таралады. Бұл ағаш жақсы дренаждалған, құнарлы топырақты жақсы көреді, бірақ құрғақ, қиыршықты топырақта да өсе алады. Олар күн сәулесінде жақсы өседі, себебі көлеңкеге төзімсіз, бірақ уақыт өте келе көлеңкеге төзімді түрлерге орын береді. Жаңа өсіп келе жатқан ормандарда Betula populifolia көбінесе қағаз қайың, дірілдейтін қайың және ірі тісті қайың (Populus grandidentata) сияқты басқа ерте сатыдағы түрлермен бірге кездеседі. Бұл Солтүстік Америкадағы қайыңдардың бұршақтармен бірлесіп эволюциялық қатынаста болуының нәтижесінде, олардың осы зиянкеске қарсы тұру қабілетін дамытуына мүмкіндік берді. Дегенмен, бұршақтар ағаштардың күші әлсіреген жағдайда оларды зақымдауы мүмкін. 1930-1950 жылдар аралығында көптеген көк қайың ағаштары, сондай-ақ қағаз қайың және сары қайың (Betula alleghaniensis) қайыңның қурау ауруынан әлсіреп, қола түсті бұршақтың шабуылына ұшырады, нәтижесінде ағаштар қурап қалды.