Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Филистиялықтар сөйлеген ежелгі тіл
Ancient language spoken by the Philistines
Филистия тілі (/f//ɪ//l//ə//s//t//iː//n//, /'/f//ɪ//l//ə//s//t//aɪ//n//, //f//ə/'/l//ɪ//s//t//ə//n//, //f//ə/'/l//ɪ//s//t//iː//n/) – Филистиялықтардың жойылған тілі. Бұл тіл туралы өте аз мәлімет белгілі, оның тек бірнеше сөзі ғана Киелі кітаптағы еврей тіліне мәдени сөздер ретінде өтіп, филистиялық институттарды, мысалы, серанимдерді – Филистияның бес қаласының ("Пентаполис") "тәлімгерлерін", немесе 1 Самуил кітабының 6-тарапында ғана кездесетін аргаз ыдысын, немесе пади атауын сипаттайды.
The Philistine language ('/f//ɪ//l//ə//s//t//iː//n//, /'/f//ɪ//l//ə//s//t//aɪ//n//, //f//ə/'/l//ɪ//s//t//ə//n//, //f//ə/'/l//ɪ//s//t//iː//n/) is the extinct language of the Philistines. Very little is known about the language, of which a handful of words survived as cultural loanwords in Biblical Hebrew, describing specifically Philistine institutions, like the seranim, the "lords" of the Philistine five cities ("Pentapolis"), or the ’argáz receptacle, which occurs in 1 Samuel 6 and nowhere else, or the title padî.
Жіктеу
Тек жазуларға сүйенсек, филистин тілі жергілікті канаандық тілдердің диалектілерінің бірі болуы мүмкін, оның ішінде еврей, едомдық, моавтық және финикиялық тілдері бар. Мысалы, Екрон жазуы археологиялық орынды Киелі кітаптағы Екрон ретінде анық көрсетеді, ол филистин тіліндегі алғашқы байланысты мәтін болып табылады, оның орналасқан жеріне сүйене отырып. Алайда, ол финикия және еврей тілдеріне ұқсас канаандық диалектіде жазылған. Филистин тілінің басқа тілдермен байланысын сенімді түрде анықтау үшін жеткілікті мәлімет жоқ. Индоевропа тілдерімен, тіпті микендік грек тілімен болжамды байланыстар, иммигрант филистиндердің "теңіз халықтарынан" шыққан деген теорияны қолдайды. Семит емес сөздік пен ономастикаға қатысты белгілер бар, бірақ кейбір заманауи жасалған жалған жазулармен нақтыланбаған жазулар түсініксіз: әртүрлі филистин орындарында бірнеше кішкентай "якорлық мөрлер" табылған. Екінші жағынан, Темір дәуірі IIА IIБ Телль-эс-Сафиден (Телль-эс-Сафи жазуы) алынған қысқаша жазулардың аз ғана саны, филистиндердің жергілікті Темір дәуірінде жергілікті канаандық тілдің диалектілерін және жазуларын қолдана бастағанын көрсетеді. Уақыт өте келе, бұл ертерек, жергілікті емес тілдік дәстүрлерді жауып, алмастырды, ол сөзсіз тілдік субстратқа дейін азайды, себебі ол жазуларда жазылуын тоқтатты. Филистин халқының аймақтағы қоныстануының соңында, б.з.д. 8 және 7 ғасырларда Ассирия тарапынан жойылғанға дейін, Филистиядағы негізгі жазба тілі Батыс семит әліпбиінің нұсқасында жазылған канаандық диалекті болды, оны Фрэнк Мур Кросс «Жаңа филистин жазуы» деп атады. Ассирия мен Вавилонның басып алуы жағалаудағы филистин халқының жойылуына әкелді. Ахменид империясы (Парсы империясы) кезінде құжаттама қайта жаңғырғанда, ол Ассирия, Вавилон және Ахменид империяларының лингва франкасы – арамей тілінде болды.
To judge from inscriptions alone, it could appear that the Philistine language is simply part of the local Canaanite dialect continuum which includes Hebrew, Edomite, Moabite, and Phoenician. For instance, the Ekron inscription, identifying the archaeological site securely as the Biblical Ekron, is the first connected body of text to be identified as Philistine, on the basis of its location. However, it is written in a Canaanite dialect similar to Phoenician and Hebrew. There is not enough information about the language of the Philistines to relate it confidently to any other languages. Possible relations to Indo European languages, even Mycenaean Greek, support the theory that immigrant Philistines originated among "sea peoples". There are hints of non Semitic vocabulary and onomastics, but the inscriptions, not clarified by some modern forgeries, are enigmatic: a number of inscribed miniature "anchor seals" have been found at various Philistine sites. On the other hand, evidence from the slender corpus of brief inscriptions from Iron Age IIA IIB Tell es Safi (Tell es Safi inscription) demonstrates that at some stage during the local Iron Age, the Philistines started using one of the dialects of the local Canaanite language and script, which in time masked and replaced the earlier, non local linguistic traditions, which doubtless became reduced to a linguistic substratum, for it ceased to be recorded in inscriptions. Towards the end of the Philistine settlement in the area, in the 8th and the 7th centuries BC before their destruction by Assyria, the primary written language in Philistia was a Canaanite dialect that was written in a version of the West Semitic alphabet so distinctive that Frank Moore Cross termed it the "Neo Philistine script". The Assyrian and Babylonian conquests destroyed the Philistine presence on the coast. When documentation resumes, under the Achaemenid Empire (Persian Empire), it is in the Aramaic language, the lingua franca of the Assyrian, Babylonian and Achaemenid empires.
Үнді-еуропалық тіл ретінде філістір тілі
Филистиялықтар бастапқыда кейбір индоевропалық тілдерде сөйлегендігі туралы ұсынысты қолдайтын бірнеше дәлел бар, бұл филистиялық қыш ыдыстары мен сәндік мотивтердің, әсіресе жергілікті семиттік көркемдік стильдерден ерекшеленетін филистиялық бихром бұйымдарының Егей тегін түсіндіруге көмектеседі. Еврей Киелі кітабында кездесетін филистиялық сөздердің көптегені жергілікті семиттік тілдерден шыққан емес, және кейбір жағдайларда, сақтықпен қарағанда, протоиндоевропалық түбірлерге дейін жетеді. Р. Д. Барнетт филистиялықтардағы «капитан» деген мағынаны білдіретін «серен» сөзін грек тіліндегі «тираннос» (ол неохетт тіліндегі «сараванас/тараванас» сөзімен байланысты болуы мүмкін) сөзімен байланыстырды, ал Эдвард Сапир Голиаттың мыс бас киіміне қатысты «kōbá`/qōbá`» («қалқан») сөзін хетт тіліндегі «купахис» сөзімен байланыстыруға негіз келтірді. Бұл екі сөз де еврей тіліне сіңірілген. Сапир филистиялық «padî» атауын грек тіліндегі «πόσις», литва тіліндегі «pati s, pats» және тохар тіліндегі «A pats» сөздерімен салыстыруға болатын «жалпы индоевропалық мүлік» деп сипаттады. Филистиялықтардың кейбір аттары, мысалы, Ғолиат, Ахиш және Фикол, семит тектес емес сияқты көрінеді, және олардың индоевропалық этимологиясы ұсынылған. 2005 жылы Телл-эс-Сафи/Гаттағы қазба жұмыстары кезінде 10 ғасырға жататын, танымал филистиялық есім Голиаттың этимологиясымен ұқсас екі есім жазылған жазу табылды (Лидиялық «Алиаттес», грек тіліндегі «Каллиад», карийлік «Вльятес» сөздерімен салыстырыңыз).
There is some evidence in favour of the suggestion that the Philistines did originally speak some Indo European language, which would help explain the markedly Aegean Greek origin of Philistine pottery styles and decorative motifs, particularly Philistine Bichrome ware, which differ markedly from the local Semitic artistic styles. A number of Philistine related words found in the Hebrew Bible are not local Semitic, and can in some cases, with reservations, be traced back to Proto Indo European roots. R. D. Barnett related the Philistine word for captain, seren, to the Greek word tyrannos (which may be related to the Neo Hittite sarawanas/tarawanas) and Edward Sapir made a case for relating kōbá`/qōbá` ("helmet", used of Goliath's copper helmet in ) to Hittite kupahis. Both these words have been adopted into Hebrew. Sapir also described the Philistine title padî as "common IE property" to be compared with Greek πόσις, Lithuanian –pati s, –pats, and Tocharian A pats. Some Philistine names, such as Goliath, Achish, and Phicol, appear to be non Semitic in origin, and Indo European etymologies have been suggested. In 2005, an inscription dating to the 10th century BC with two names, very similar to one of the suggested etymologies of the popular Philistine name Goliath (compare Lydian Alyattes, Greek Kalliades, Carian Wljat) was found in the excavations at Tell es Safi/Gath.