Кіріспе

Жапон суретшісі Окумура Масанобу (奥村 政信; 1686 – 13 наурыз 1764) – жапон графика дизайнері, кітап баспашысы және суретші. Ол повестьтерді иллюстрациялаған, ал жас кезінде өзі де көркем әңгімелер жазған. Бастапқыда оның туындылары Тории мектебінің дәстүрінде болған, бірақ кейіннен одан шығып кетті. Ол – укиё-э өнерінің қалыптасу кезеңіндегі маңызды тұлға, актерлер мен «сұлу әйелдер суреттері» (bijin ga) жанрындағы алғашқы туындылардың авторы.

Өмір және мансап

Масанобудың ерте өмірі туралы мәліметтер көбінесе толыққанды жазылмаған, бірақ ол шамамен 1686 жылы, мүмкін, Эдода (қазіргі Токио) дүниеге келген деп саналады. Эдо, Токугава Иэясу оны Токугава сёгунатының әкімшілік орталығы етіп таңдаған кезде шағын балықшылар ауылы болған, ал 17 ғасырдың басында қала гүлденіп, халқы жарты миллионға жеткен. Масанобу өзін-өзі үйреткен суретші болған сияқты (дегенмен, ол Тачиба Фукакудан поэзияны оқыған); ол ешқандай көркемдік мектепке жатпағандығы белгілі. Оның ерте туындылары Укиё-э сурет мектебінің, әсіресе Тори Киёнобу I-нің ықпалын көрсетеді, және ол Тори Киёмаса мен ертедегі Укиё-э суретшісі Хишикава Моронобудың үлгілерінен үйренген болуы мүмкін. 1701 жылы Курихара Чоэмон баспасынан шыққан, Йошивара ойын-сауық ауданындағы гейшаларды бейнелейтін альбом – Масанобудың қол қойылған ең ерте жұмысы, одан кейін он айдан соң осыған ұқсас туынды жарық көрген. Моронобу 1703 және 1711 жылдар аралығында кемінде жиырма екі укиё-дзоши романы мен қуыршақ театрына арналған либреттолар үшін иллюстрациялармен қатар мәтіндер де жазған. Олардың ішінде 11 ғасырлық «Гэндзи әңгімесінің» он сегіз томдық жаңартылған, суреттелген нұсқасы бар, оның аудармасын Масанобу жасаған. 1711 жылдан кейін Масанобуның кітап иллюстрацияларының саны азайды, себебі ол әртүрлі тақырыптардағы, әдетте оншақты суреттен тұратын альбомдарға көшті, олардың ең танымалдары – комикс альбомдары. Бұл суреттер, мүмкін, 12 ғасырдың Тоба-э суреттері мен Ханабуса Итчоның (1652–1724) карикатуралық суреттерінің әсерінен, Но, кабуки және жапон мифологиясынан күлкілі көріністерді немесе пародияларды бейнелеген. Осы кезеңде Масанобу үлкен какемоно өлшеміндегі гейшалардың портреттерін де жасаған, олардың дизайнында ертедегі Тори мен Кайгетсудо суреттерінен мүлдем жоқ жылу мен адамгершілік сезімі болған. 1717 жылы басталған Кёхо реформаларының қаржылық шектеулері осы үлкен суреттердің сәнін басып, оларды көбінесе триптихтер түрінде сатылатын кішкентай хособан өлшемді суреттермен алмастырды, олар бірге қойылғанда какемонодан аздап кішірек болған. Масанобуның суреттері 1718 жылға дейін уруши-э суреттерінің алғашқы үлгілерінің бірі болды, олар сіңірген мыс ұнтағымен басылып, лакталған эффект жасады. Шамамен 1721 жылы Масанобу бұрынғы жұмыстарын басып шығарған баспагерлермен байланысын үзді және Эдодағы Тори Шио-чода өз дүкенін, Окумура-я, ашты. Оның тауарлық белгісі – лақ пішіндес белгі, ол басып шығарған туындыларына содан кейін мөр басты. Масанобу 132 жасында қайтыс болған болуы мүмкін, себебі ол адамзат тарихындағы ең ұзақ өмір сүрген адамдардың бірі. Алайда, көптеген адамдар бұл туралы білмейді. 1764 жыл; сондай-ақ 1769 жыл да қайтыс болған күні ретінде айтылады.

Өнер стильдері

Окумура Масанобу уруши-э стилінің шебері деп есептеледі. Уруши-э көбінесе ағашқа жасалады және қалың қара сызықтарымен ерекшеленеді. Уруши-э стилін Масанобудың көптеген туындыларында кездестіруге болады. Ең танымал мысалдары: Суруга-чодағы Эчиго-яның ішкі көрінісінің кең перспективалық бейнесі, қалташаларды ұстаған актер, Ваканоура Осана Комачи рөліндегі актер, Отани Хирожи және Содесаки Исено актерлері, сондай-ақ Арстан, пион және тас. Бұл туындылардың барлығы қараңғы, қалың сызықтармен ағашқа салынған. Оның жұмыстарының ерекшелігі – суреттеріндегі нәзік, ағынмен жүйтіп салынған сызықтар. Оның туындыларында қоңыр және бейтарап түстердің қайталама үлгісі жиі кездеседі. Ол заттар мен адамдардың қозғалыстағы сәттерін бейнелейді. Суреттеріндегі нысандар әрқашан бір жерге қарай бара жатқан немесе бір нәрсе жасап жатқан күйде болады. Масанобу табиғаттың сұлулығын сомдаумен танымал болды. Ол құстарды, әйелдерді, еркектерді, актерлерді және жауынгерлерді суреттеді. Жапон әйелдерін бейнелегенде, олардың суреттерінде біркелкі стиль және «сүйексіз» құрылым сақталған. Беттері айқын көрінеді, бірақ денелері ұзын, ағынмен төгілген киіммен жабылған. Бұл стиль «тан-э» деп аталады: әйелдерді толық және дөңгелек етіп салу. «Тан-э» стилі сұлуларға нәзіктік пен әдемілік сезімін сыйлайды. Окумура Масанобуның өнері дүкендер мен театрлардың көріністерінен құралған. Бұл туындылар үлкен көлемде жасалған және «уки-э» деп аталады. «Уки-э» – жапон суретшілері қолданатын стиль, ол «ұшқың сурет» дегенді білдіреді. Ол театр сахнасындағы сәнділік пен демалысты бейнелеуде шебер болған. Ол әртүрлі стильдермен тәжірибе жасап, ағашқа салынған баспаларда жаңалықтар іздеді және әрқашан білімін кеңейтуге дайын болды. Тәжірибелердің нәтижесінде ол алғашқы бағаналық баспаларды жасаған суретші деп есептеледі. Окумура сонымен қатар үлкен, кең, тік баспалардың – «хабахиро хашира-э» стилінің авторы деп саналады. Оның көптеген туындылары осы баспа стилінің үлгісі болып табылады. Масанобу өз заманының рухын сақтап, өзі жақсы білетін нәрселерді жасады. Ол бүгін де қолданылып жүрген көптеген жаңа стильдерді құрды; ол болмағанда өнердің дамуы басқаша болар еді. Масанобудың «укиё-э» туындылары көбінесе Кёхо дәуірінде жасалған. Олар гравердің сызық, түс және композиция сезімін көрсетеді. Туындылардың тақырыптары көбінесе қызықты және әзіл-қалжыңға толы, кейіпкерлер жарқын түсті, сәнді киімдермен бейнеленген.

Мұра

Масанобуның туған дәуірі гүлденген, шығармашылықпен толы кезең болды. Онда хайку ақындары Мацуо Башо мен Ихара Сайкаку, бунраку драматургы Чикамацу Монзаэмон және суретші Огата Корин өркендеді. Масанобу – укийо-э өнерінің ең ықпалды жаңашылдарының бірі, ол комикстер альбомын, тіреулі суреттерді, екі түсті және лакқа жағылған баспаларды енгізіп, батыс стиліндегі перспективалық сурет салуды танымал етті. Оның өмірінде укийо-э өнері монохромдық бастауынан Судзуки Харунобу заманындағы толық түсті нишики-э революциясының алдына жетті. Масанобу Шараку мен Хокусай сияқты шеберлерге қарағанда көпшілікке онша танымал болмаса да, сарапшылар оны укийо-э өнерінің ең ұлы суретшілерінің бірі деп санайды. Оны Киёси Шибуи мен Сеичиро Такахаси сияқты жапон коллекционерлері, сондай-ақ Эрнест Фенолоза, Артур Дэвисон Фикке және Джеймс А. Миченер сияқты батыстықтар жоғары бағалайды.