Қитагава Утамаро: Япон суретшісі және «укиё-э» өнерінің шебері

Кіріспе

Жапон суретшісі (1753–1806)

Китайгава Утамаро (喜多川歌麿; шамамен 1753 – 31 қазан 1806) – жапон суретшісі. Ол укиё-э ксилографиясы мен картиналардың ең бағалы суретшілерінің бірі. Ол 1790-шы жылдардағы "әдемі әйелдердің ірі бас суреттері" – биджин окуби еңбектерімен танымал. Сонымен қатар, табиғатты зерттеу, әсіресе жәндіктер туралы суреттелген кітаптар жазды. Утамароның өмірі туралы көп мәлімет белгілі емес. Оның туындылары 1770-ші жылдарда пайда бола бастады, ал 1790-шы жылдардың басында әйелдердің портреттерімен көзге түсті, олардың ерекшеліктері узақ және шамадан тыс болған. Ол 2000-нан астам белгілі гравюра жасады және өмірінде бүкіл Жапония бойынша танымал болған укиё-э суретшілерінің санатында болды. 1804 жылы ол 16-шы ғасырдың әскери қолбасшысы Тоётоми Хидэёшинің суретін заңсыз жариялағаны үшін тұтқындалып, елу күнге кісен салынды. Ол екі жылдан кейін қайтыс болды. Утамароның туындылары 19-шы ғасырдың ортасында Еуропаға жетті, онда олар өте танымал болды, әсіресе Францияда. Ол еуропалық импрессионистерге әсер етті, әсіресе оның бөліктерге бөліп бейнелеу тәсілімен және жарық пен көлеңкеге назар аударуымен, олар одан үлгі алды. Осы суретшілер арасындағы "жапондық әсер" деген сөз көбінесе Утамароның туындыларымен байланысты айтылады.

Өмірбаян

Укиё өнері Жапонияда Едо дәуірінде, XVII-XIX ғасырларда гүлденді. Бұл өнер түрінің негізгі тақырыптары куртизандар, кабуки актерлері және ойын-сауық аудандарының «укиё» – «айналып өтетін әлем» өмір салтымен байланысты адамдар болды. Сурет салумен қатар, көптеп өндірілген ағаштан ойылған баспалар да осы жанрдың маңызды бір бөлігі болды. Укиё-э өнері әлеуметтік сатының төменгі бағанындағы, әсіресе Эдо әкімшілік астанасының қарапайым қала тұрғындарына арналған. Оның көрермендері, тақырыптары, эстетикасы және жаппай өндірілуі оны құнды өнер есебінде қарастыруға кедерес келтірді. XVIII ғасырдың ортасында толық түсті баспалар кеңінен таралды. Олар әр түс үшін жеке ағаш блоктары қолданылып басылды. XVIII ғасырдың соңында өнер туындыларының сапасы да, саны да ең жоғары деңгейге жетті. Киёнага 1780 жылдары сұлулардың көрнекті портретшісі болды, ал оның жұмысындағы биік бойлы, әдемі сұлулар Утамароға зор ықпал етті, ол кейіннен одан да танымал болды. Кацукава мектебінің өкілі Шуншо 1760 жылдары «үлкен бас суретін» енгізді. Ол және Кацукава мектебінің басқа өкілдері, мысалы Шунко, актерлік баспалар үшін осы форманы танымал етті, сондай-ақ фонға мика шаңы сеуіп, жылтыраған эффект жасауды дамытты.

Ерте өмір

Утамароның өмірі туралы көп мәлімет белгілі емес. Ол шамамен 1753 жылы Китагава Ичитаро болып дүниеге келген. Ересек болған соң, ол Юсуке, ал кейін Юки есімдерімен танылды. Алғашқы деректерде оның туған жері Киото, Осака, Эдодағы Ёсивара (қазіргі Токио) немесе Мусаси провинциясындағы Кавагое (қазіргі Сайтама префектурасы) деп айтылған; алайда, бұл орындардың ешқайсысы расталмаған. Оның ата-анасының есімдері белгісіз; әкесі Ёсиварадағы шайхананың иесі немесе оны оқытқан, бала кезінде бағында ойнаған Утамаро туралы жазған суретші Торияма Секиен болған деген пікір бар. Утамаро үйленген болуы мүмкін, бірақ оның әйелі туралы аз мәлімет бар және олардың балалары болғандығына қатысты ешқандай жазба қалмаған. Дегенмен, оның туындыларында бір әйел мен баланың бірнеше жыл бойы өсуі бейнеленген, әдемі әрі жақын тұрмыстық сахналардың көптеген гравюралары кездеседі.

Үйреншік және алғашқы жұмыс

Балалық шағында Утамаро Секиеннің оқушылығына түсті, ол шәкіртінің зиялы және өнерге берілгендігін айтты. Секиен жоғары дәрежелі жапондық сурет мектебі Канода тәрбиеленгенімен, орта жасында укиё-э өнерін меңгерді және оның туындылары Эдо қаласының халқына арналған еді. Оның шәкірттерінің арасында хайку ақындары мен Укиё-э суретшілері болды. Утамароның алғашқы жарияланған туындысы 1770 жылы жарық көрген «Чиё но Хару» хайкай поэзиясы антологиясындағы баклажанның суреті болуы мүмкін. Оның келесі белгілі жұмыстары 1775 жылы «Кітагава Тойоаки» деген атпен пайда болды – Эдодағы «Накамура-за» театрында таратылған «Қырық сегіз танымал махаббат көрінісі» атты кабуки пьесасының мұқабасы. Тойоаки ретінде Утамаро он жылдық бойына танымал әдебиеттерді суреттеумен айналысты және кейде кабуки актерлерінің жеке бет суреттерін жасады. Жас, амбициялы баспагер [Цутая Дзюдзабуро] Утамароны шақырып алды және 1782 жылдың күзінде суретші Киёнага, Китао Сигэмаса және Кацукава Сюнсё сияқты суретшілер, сондай-ақ Ота Нанпо (1749–1823) және Хосэдо Кисандзи сияқты жазушыларды қамтитын сәнді банкет ұйымдастырды. Осы банкетте суретші өз өнерінің жаңа атын – Утамаро деп алғаш рет жариялады деп есептеледі. Дәстүр бойынша, ол осы оқиғаға арналған арнайы баспаны таратты, онда қонақтарының есімдері жазылған экран алдында терең иілген Утамароның автопортреті бейнеленген. Утамароның Цутая үшін жасаған алғашқы жұмысы 1783 жылы жарық көрді: «Алыптар еліндегі әуесқойдың керемет саяхаты» – оның досы, жазушы Симидзу Эндзюмен бірлесіп жасалған сурет кітабы. Кітапта Цутая бұл екеудің дебют жасағанын айтады. 1780-жылдардың ортасында, шамамен 1783 жылы, ол Цутая Дзюдзабуромен бірге тұруға көшті. Ол онда шамамен бес жыл өмір сүрген. Ол Цутая фирмасының басты суретшісіне айналды. Келесі бірнеше жылдағы оның баспаларының куәліктері сирек кездеседі, себебі ол көбінесе классикалық вака өнерінің пародиі – «киока» («есі жоқ өлең») кітаптарына суреттер салды. 1790–1792 жылдар аралығында жасаған туындыларының ешқайсысы сақталмаған.

Sometime during his childhood Utamaro came under the tutelage of Sekien, who described his pupil as bright and devoted to art. Sekien, although trained in the upper class Kanō school of Japanese painting, had become in middle age a practitioner of ukiyo e and his art was aimed at the townspeople in Edo. His students included haiku poets and ukiyo e artists such as Eishōsai Chōki. Utamaro's first published work may be an illustration of eggplants in the haikai poetry anthology Chiyo no Haru published in 1770. His next known works appear in 1775 under the name Kitagawa Toyoaki,—the cover to a kabuki playbook entitled Forty eight Famous Love Scenes which was distributed at the Edo playhouse Nakamura za. As Toyoaki, Utamaro continued as an illustrator of popular literature for the rest of the decade, and occasionally produced single sheet portraits of kabuki actors. The young, ambitious publisher [Tsutaya Jūzaburō] enlisted Utamaro and in the autumn of 1782 the artist hosted a lavish banquet whose list of guests included artists such as Kiyonaga, Kitao Shigemasa, and Katsukawa Shunshō, as well as writers such as Ōta Nanpo (1749–1823)and Hōseidō Kisanji. It was at this banquet that it is believed the artist first announced his new art name, Utamaro. Per custom, he distributed a specially made print for the occasion, in which, before a screen bearing the names of his guests, is a self portrait of Utamaro making a deep bow. Utamaro's first work for Tsutaya appeared in a publication dated as 1783: The Fantastic Travels of a Playboy in the Land of Giants, a picture book created in collaboration with his friend Shimizu Enjū, a writer. In the book, Tsutaya described the pair as making their debuts. At some point in the mid 1780s, probably 1783, he went to live with Tsutaya Jūzaburō. It is estimated that he lived there for approximately five years. He seems to have become a principal artist for the Tsutaya firm. Evidence of his prints for the next few years is sporadic, as he mostly produced illustrations for books of kyōka ("crazy verse"), a parody of the classical waka form. None of his work produced during the period 1790–1792 has survived.

Даңқының шыңы

1791 жылы Утамаро кітаптарға арналған суреттер жасаудан бас тартып, әйелдердің кеудесінен жоғарыға дейінгі бейнелерін салуға көшті. Бұл, басқа укиё-э суретшілері ұнататын әйелдердің топтама суреттерінен ерекшеленді. 1793 жылы ол суретші ретінде танылды және баспагер Цутая Жүзабуромен жасасқан жартылай эксклюзивті шарты аяқталды. Содан кейін Утамаро Йошивара ауданының әйелдерін бейнелейтін бірнеше танымал сериялық туындылар жасады. Өткен жылдар ішінде ол жануарлар, жәндіктер, табиғат және шунга, яғни эротикалық өнер туралы бірнеше томдық еңбектер жазды. Шунга суреттері жапон мәдениетінде қалыпты қабылданды, батыс мәдениеттеріндегі порнографиямен байланысты теріс түсініктерге ұшырамады, керісінше адамның табиғи мінез-құлқының бір бөлігі деп есептелді және жапон қоғамының барлық топтары арасында тарады.

Кейінгі өмірі

Цутая Джузабуро 1797 жылы қайтыс болды, ал Утамаро одан кейін Кюэмон-чода, содан кейін Бакуро-чода, ақырында Бенкей көпіріне жақын жерде тұрды. Утамаро ұзақ жылдар бойы досы және қолдаушысы болған адамды жоққа шығарғанына қатты ренжіді. Кейбір зерттеушілер осы оқиғадан кейін оның туындылары бұрынғы деңгейге жете алмады деп санайды. 1790 жылы жаңа заң күшіне енді, ол бойынша басылған суреттерді сату үшін цензордың бекіту мөрі болуы қажет болды. Келесі онжылдықтарда цензураның қатаңдығы артты, заң бұзушылар қатаң жазаға тартылуы мүмкін еді. 1799 жылдан бастап тіпті дайындық сызбаларына да бекіту қажет болды. 1801 жылы Тойокуниді қоса алғанда, Утагава мектебінің бірнеше өкілдерінің туындылары тоқтатылды. 1804 жылы Утамаро самурайлардың суреттерінен тұратын сериясы үшін заңдық проблемаға тап болды, онда олардың есімдері аздап өзгертілген болатын; сол кезде самурайларды, олардың есімдерін және әулеттік таңбаларын бейнелеуге тыйым салынған еді. Утамароға қандай жаза берілгені туралы ешқандай мәлімет сақталмаған.

1804 жылғы тұтқындалу

1797–1802 жылдары жарық көрген «Эхон Тайкоки» атты еңбек 16 ғасырдағы әскери басшы Тоётоми Хидэёсидің өмірін баяндады. Бұл туынды кеңінен танымал болды, мысалы, кабуки және бунраку театрларында қойылды. Суретшілер мен жазушылар «Эхон Тайкоки» негізінде кітаптар мен гравюралар жасағанда, олар уятты деп есептелген укиё-э стилінде болды, бұл үкімет тарапынан жазалауға әкеп соқты. Эдо дәуіріндегі цензураның ең әйгілі жағдайы 1804 жылы Утамароның тұтқындалуы болды, одан кейін ол Цукимаро, Тоёкуни, Шунтей, Шунъэй және Джиппенша Иккумен бірге елу күнге дейін тізбектеліп ұсталды, ал олардың баспагерлеріне ауыр айыппұл салынды. Бұл іс бойынша үкіметтік құжаттар қазірде жоқ, сондай-ақ оқиғамен байланысты басқа да құжаттар аз санда сақталған. Утамаро топтың ең танымал өкілі болған сияқты. Суретшілер тарихи тұлғаларды аты-жөнімен, олардың белгілері мен басқа да таңбаларымен көрсетіп, Хидэёшиді ләззат үйлерінің қыздарымен бейнелеу арқылы биліктің наразылығын тудырған болуы мүмкін. Утамароның цензураға ұшыраған гравюраларының арасында даймё Като Киёмасаның кештің бірінде корей бишісіне құмарлықпен қарауы, Хидэёшидің өзінің жанындағы Ишида Мицунаридің қолын жыныстық қызығушылықпен ұстауы, сондай-ақ Хидэёшидің Киотодағы Дайго-дзи ғибадатханасындағы вишня гүлдерін бес әйелімен бірге тамашалауы суреттелген. Бұл Хидэёшидің зәулімдігімен танымал тарихи оқиға. Соңғы гравюрада әр әйелдің есімі көрсетілген, олар Йошивара кештеріндегі гейшалардың әдеттегі поздарында бейнеленген.

Өлім

Жазбаларда Утамароның қайтыс болған күні Бунка жылының 9-шы айының 20-шы күні деп көрсетілген, бұл 1806 жылдың 31 қазанына сәйкес келеді. Оған буддалық Шон Рёко Шинши деген артыс аты берілді. Оның мұрагерлері болмағандықтан, Сенкодзи ғибадатханасындағы қабірі қараусыз қалды. Бір ғасыр өткен соң, 1917 жылы, Утамароның жанкүйерлері бұзылған қабірін жөндеп берді.

Көзқарасы

Утамароның бірнеше шәкірттері болды, олар Кикумаро (кейіннен Цукимаро), Хидемаро және Такемаро сияқты есімдер қабылдады. Бұл суретшілер шебердің стилінде шығармалар жасады, бірақ ешқайсысы да Утамаро деңгейіне жете алмады. Кейде ол оларға өзінің атынан қол қоюға рұқсат берді. Оның шәкірттерінің ішінде Коикава Шунчо, шебер қайтыс болғаннан кейін Утамароның жесіріне үйленді және 1820 жылдан кейін Китагава Тетсугоро деген атпен өнер тудырды.

Талдау

Утамароның өмірі туралы аз ғана ақпарат көбінесе қайшылыққа толы, сондықтан оның суретші ретінде қалыптасуын талдау көбінесе оның өзінің туындыларына сүйенеді. Утамаро ең алдымен әйелдердің сұлу портреттерімен – бижин-га суреттерімен танымал, бірақ оның шығармалары «гүл мен құс суреттері» – качоэ-ден пейзаждарға және кітап иллюстрацияларына дейін кең ауқымды. Утамароның ерте бижин-га суреттері Киёнаганың үлгісін тығыз ұстанады. 1790 жылдары оның кейіпкерлері жұқа денелі, ұзын бетті және кішкентай ерекшеліктері бар, бірақ олардың пропорциялары күшейе бастады. Утамаро сызық, түс және басу техникаларымен тәжірибе жасады, түрлі әлеуметтік топтар мен ортадан шыққан адамдардың ерекшеліктерінің, мінез-құлқының және фондық жағдайларының нәзік айырмашылықтарын көрсетуге тырысты. Утамароның жекеленген сұлулары бұрынғы стереотиптік, идеализацияланған бейнелерге қарама-қайшы келді. 1790 жылдардың соңында, әсіресе 1797 жылы оның меценаты Цутая Дзюдзабуроның қайтысынан кейін, Утамароның өнімділігі сапасы төмендеді. 1800 жылға қарай оның пропорциялары одан да асыра сілтеуге ұшырады, беттері енінен үш есе ұзын, ал дене пропорциясы денеге сегіз басқа тең болды. Осы кезде Базил Стюарт сияқты сыншылар Утамароның суреттері «әдемілігінен айрылады» деп санайды; осы кезеңдегі туындылары коллекционерлер арасында жоғары бағаланбайды. Утамаро өмірі бойында екі мыңнан астам гравюра жасады, олардың ішінде 120-дан астам биджин-га сериясы бар. Ол шамамен 100 кітапқа және 30-ға жуық суреттерге иллюстрациялар салған. Ол сондай-ақ көптеген суримоно және суреттер, сондай-ақ отыздан астам шунга кітаптарын, альбомдарын және осымен байланысты басылымдарды жасады. Оның ең танымал туындыларының қатарында «Әйелдер физиономиясын зерттеулер», «Замананың сұлуларының жинағы», «Классикалық поэзияның махаббат тақырыптары» (кейде «Махаббаттағы әйелдер» деп аталады, онда «Ашылған махаббат» және «Толғанған махаббат» сияқты жеке гравюралар бар) және «Қызық бөлмелердегі он екі сағат» сериясы бар. Оның туындылары кем дегенде 60 баспагерден жарық көрген, олардың ішінде Цутая Дзюдзабуро мен Изумия Ичибей ең маңыздылары еді. Ол өзінің замандастарының арасындағы укиё-э суретшілерінің ішінде өмірінде ұлттық танымалдыққа ие болған жалғыз суретші. Оның сезімтал сұлулары жалпы алғанда укиё-э-дегі ең жақсы және ең әсерлі биджинга суреттері болып саналады.

What little information about Utamaro's life that has been passed down is often contradictory, so analysis of his development as an artist relies chiefly on his work itself. Utamaro is known primarily for his bijin ga portraits of female beauties, though his work ranges from kachō e "flower and bird pictures" to landscapes to book illustrations. Utamaro's early bijin ga follow closely the example of Kiyonaga. In the 1790s his figures became more exaggerated, with thin bodies and long faces with small features. Utamaro experimented with line, colour, and printing techniques to bring out subtle differences in the features, expressions, and backdrops of subjects from a wide variety of class and background. Utamaro's individuated beauties were in sharp contrast to the stereotyped, idealized images that had been the norm. By the end of the 1790s, especially following the death of his patron Tsutaya Jūzaburō in 1797, Utamaro's prodigious output declined in quality. By 1800 his exaggerations had become more extreme, with faces three times as long as they are wide and body proportions of eight heads length to the body. By this point, critics such as Basil Stewart consider Utamaro's figures to "lose much of their grace"; these later works are less prized amongst collectors. Utamaro produced more than two thousand prints during his working career, amongst which are over 120 bijin ga print series. He made illustrations for nearly 100 books and about 30 paintings. He also created a number of paintings and surimono, as well as many illustrated books, including more than thirty shunga books, albums, and related publications. Among his best known works are the series Ten Studies in Female Physiognomy, A Collection of Reigning Beauties, Great Love Themes of Classical Poetry (sometimes called Women in Love containing individual prints such as Revealed Love and Pensive Love), and Twelve Hours in the Pleasure Quarters. His work appeared from at least 60 publishers, of which Tsutaya Jūzaburō and Izumiya Ichibei were the most important. He alone, of his contemporary ukiyo e artists, achieved a national reputation during his lifetime. His sensuous beauties generally are considered the finest and most evocative bijinga in all of ukiyo e.

Ол әртүрлі топтарға, жасқа және жағдайға жататын әйелдердің мінез-құлқының нәзік нюанстарын және өткінші көңіл-күйлерін бейнелеуге жетістікке жетті. Оның беделі содан бері өзгерген жоқ. Утамаро Китагаваның туындылары бүкіл әлемде танымал, ол барлық уақыттағы ең ұлы укиё-э суретшілерінің бірі саналады.

Мұра

Утамаро өз замандасы ретінде шебер ретінде танылды. Ол тіпті Эдо укийо-э-нің ең танымал суретшілері қаладан тыс жерлерде көп танылмаған кезде ұлттық даңққа ие болды. Оның танымалдығының арқасында Утамароның көптеген ізбасарлары пайда болды, олардың кейбіреулері өз туындыларына оның атын қойған болуы мүмкін; мұның ішінде оның шәкірттері мен ізбасары Утамаро II де бар деп есептеледі. Сирек жағдайларда Утамаро өз жұмысына «нағыз Утамаро» деп қол қойып, өзін осы ізбасарлардан ажыратқан. Утамароның туындыларының жалғандамалары мен қайта басылымдары жиі кездеседі; ол көптеген жұмыстар жасады, бірақ оның ертерек, танымал туындыларын жақсы күйде табу қиын. 19 ғасырдың ортасынан бастап Францияда жапон өнеріне деген қызығушылық толқыны өршиді, ол жапонизмі деп аталды. Париждегі жапон өнерінің көрмелері 1880 жылдары ұйымдастырыла бастады, соның ішінде 1888 жылы неміс-француз өнер саудагері Зигфрид Бингтің Утамаро көрмесі де болды. Француз импрессионистері Утамароның туындыларын Хокусай мен Хиросигеге тең қойды. Утамароның туындыларын жинаған француз суретшілерінің арасында Моне, Дега, Гоген және Тулуз-Лотрек болды. Американ суретшісі Мэри Кассаттың туындыларына Утамароның композициялық шешімдері, түстері және тыныштық сезімі әсер етті. Шин-ханга («жаңа гравюралар») суретшісі Гоё Хашигучи (1880–1921) әйелдерді бейнелеу тәсілі үшін «Тайсё дәуірінің Утамаросы» (1912–1926) деп аталды. Британдық жазушы Кадзуо Исигуроның «Суретшінің айналып жүретін әлемі» (1986) романындағы суретші кейіпкері Сейжи Морияма батыс техникаларын әйелдер бейнесімен үйлестіргендігі үшін «заманауи Утамаро» ретінде танымал. 2016 жылы Утамароның «Фукаку Шинобу Кои» туындысы аукционда сатылған укийо-э гравюрасының рекордтық бағасын – 745 000 евроны құрды. 2016 жылғы «Persona 5» ролдік ойынында Утамароның тегімен аталған Юсуке Китагава деген кейіпкер бар.