Кіріспе

Жапон укиё-э суретшісі, 1995 жылғы жапон фильмі.

Тошусай Шараку (東洲斎 写楽; 1794–1795 жылдары белсенді болған) – кабуки актерлерінің портреттерімен танымал жапон укиё-э гравюра суретшісі. Оның нақты аты, туған және қайтыс болған күндері белгісіз. Оның ағашқа қашап жасаған суреттерімен шұғылданған кезеңі он айға созылды; оның өнімді еңбектері мақұлдау таппады және оның шығармашылығы басталғандай күрт және түсініксіз аяқталды. Оның туындылары укиё-э жанрындағы ең бағалы туындылардың қатарына жатады. Шараку көбінесе кабуки актерлерінің якуша-э портреттерін жасады. Оның композициялары динамикалық және күшті поздарды көрсетеді, және сол кездегі гравюралар үшін ерекше реализмді ұсынады. Оның замандастарының бірі Утамаро өз суреттерін идеалистік сұлулықпен бейнелесе, Шараку жағымсыз емес бөлшектерді көрсетуден тартынбады. Бұл көпшіліктің көңілінен шықпады, сондықтан осы жұмбақ суретшінің еңбегі 1795 жылдың қаңтар айында тоқтады. Оның ешқандай оқушылықтан өтпегеніне қарамастан, өнерді меңгергеніне қатысты көптеген болжамдар айтылды. Зерттеушілер оның нақты кім екенін анықтауға ұзақ уақыттан бері тырысып келеді. Оның кім болуы мүмкін деген болжамдардың арасында белгісіз ақын, Но театрының актері, тіпті укиё-э шебері Хокусай да бар.

Өмірбаян

Укиё өнері 17-19 ғасырлар аралығында Эдо дәуірінде Жапонияда гүлденді. Бұл өнер түрі негізгі тақырыбы ретінде куртизандарды, кабуки актерлерін және ойын-сауық аудандарының «айналып жүретін әлем» (укиё) өмір салтымен байланысты адамдарды бейнеледі. Сурет салумен қатар, көптеп өндірілген ағаштан жасалған гравюралар да осы жанрдың маңызды бөлігі болды. Укиё-э өнері әлеуметтік сатының төменгі бағанындағы, әсіресе Эдоның (қазіргі Токио) әкімшілік астанасындағы саудагерлерге арналған. Оның аудиториясы, тақырыптары, эстетикасы және жаппай өндіріс сипаты оны толыққанды өнер есебінде қарастыруға кедерес келтірді. 18 ғасырдың ортасынан бастап, әр түске жеке ағаш блоктары қолданылып, толық түсті гравюралар кеңінен таралды. Сыншылар 18 ғасырдың соңында осы өнердің жалпы сапасының шыңына жеткенін айтады. Кацукава мектебінің өкілі Шуншо 1760 жылдары «үлкен бас суреті» (окуби-э) стилін енгізді. Ол және Кацукава мектебінің басқа мүшелері окуби якуша-э актерлік гравюраларын танымал етті, ал фонға мика шаңы сеуіп, сәнді, жарқыраған эффект жасады. Бұрынғы актерлік гравюралар анонимді актерлердің стереотиптік бейнелерін және поздарын пайдаланған еді, ал осы окуби якуша-э гравюралары актерлердің танылатын келбетін бейнелеуге ұмтылды. Тошусай Шаракуның туындылары Кансей дәуірінің (1789–1801) ортасында пайда болды. Осы кезде ел ауыр экономикалық қиындықтарға тап болды, ал әскери үкімет феодалдық шогунат жүйесін нығайтуға бағытталған Кансей реформалары сияқты консервативтік саясатқа көшті. Кейбір шаралар жосықсыз киім-кешектерге тыйым салды, ал кабуки театрлары актерлердің табысына шектеулер қойылып, олардың артық әрекеттеріне қатаң бақылау қойылды. Дегенмен, Эдо дәуірінің соңында өнер гүлденді, жаңа туындылар мен танымал актерлер кабуки театрында үздіксіз пайда болды, онда реалистік қойылымдар кеңінен таралды. Якуша-э актерлердің жеке ерекшеліктерін баса көрсетуге көшті, ал сатып алушылар бұрынғы доминантты Тории мектебінің стереотиптік бейнелері емес, актерлердің нақты келбетін көрсететін суреттерді күтті.

Шығармалары

Шаракуның туындысы ретінде 140-тан астам гравюра анықталды; көбінесе олар кабуки театры актерлерінің немесе сахналық көріністерінің портреттері, ал қалғандарының көп бөлігі сумо күресшілері немесе әскерлердің суреттері. Гравюралар aiban, hosoban және ōban сияқты стандартты өлшемдерде жарық көрген. Олар төрт кезеңге бөлінеді. Бірінші екі кезеңдегі гравюралар "Тошусай Шараку" деп қол қойылған, ал соңғы екеуі тек "Шараку" деп қол қойылған. Гравюраның мөлшері біртіндеп кішірейіп, портреттердің басынан толық бойға дейін ауысады. Суреттердің экспрессиясы төмендеп, конвенциялық сипатқа ие болады. 1789 жылға дейінгі екі сурет күнтізбесі және 1803 жылға дейінгі үш безендірілген жапсырғыш Шаракуға жатқызылған, бірақ олар әлі оның нағыз туындылары деп мойындалған жоқ. Шаракудың атағы көбінесе ерте гравюраларына байланысты; 1794 жылдың қарашасынан кейін жасалғандары көркемдік тұрғыдан нашар деп есептеледі.

Бірінші кезең

28 обань басуы Кансей жылдың 6-шы айының 5-інен (1794 жылы) басталады. Олар үш театр сахнасында қойылған кабуки пьесаларының актерлерін бейнелейді: Мияко за театрындағы Хана аяме Бунроку Сога; Кири за театрындағы Катакиучи Норияйбанаши және жōрури Хана шōбу Омой но Канзаши; ал Каваразаки за театрындағы Кири кёген Йошицуне Сенбон Закура. Бұл окуби якуша-э басулары қара мика фонында, нақты, жіңішке сызықтармен және қарапайым түс схемасымен жасалған. Осы ерте басылымдардың әртүрлі нұсқалары бар, бұл олардың бірнеше рет басылғанын және осылайша жақсы сатылғанын көрсетеді.

Екінші кезең

8 обан және 30 хособан басулары Кансей 6 (1794) жылдың жетінші және сегізінші айларынан екінші кезеңді құрайды. 16 данасы – жетінші айда Мияко засындағы джидай кёген «Кейсей Санбон Карасака» қойылымынан; 10 данасы – жетінші айда Мияко засындағы «Нихон Мацу Мичиноку Содачи» және жōрури «Кацурагава Цуки но Омоидэ» қойылымдарынан; 11 данасы – сегізінші айда Кири засындағы джидай кёген «Шинрей Ягучи но Ваташи», «Ёмо но Нишики Кокё но Табиджи» және жōрури «Цуки но Маю Кои но Монака» қойылымдарынан; ал Мияко засындағы диктор рөліндегі Шинозука Уреймонның бір портреті. 8 обанның 7-і актерлер жұптарының толық бой суреттері, ал қалғаны – Мияко залындағы диктордың суреті. Бұл Шаракудың өнеріндегі жалғыз толық денелік якуша е-суреті. «Цуки но Маю Кои но Монака» қойылымынан Камея Чубей рөліндегі Ичикава Комадзо III және Умегава рөліндегі Накаяма Томисабуроның суреті ғана қара мика қолданылған обан басуларының арасында. Хособан басуларының барлығы сары фонда бір актердің толық бой суреттері, бірақ Кавасима Джибугоро рөліндегі Отани Ониджи II және Томита Хиотаро рөліндегі Ичикава Омезо I суреттері сұр фонда салынған.

Үшінші кезең

47 хособан, 13 айбан және 4 обан баспалары үшінші кезеңді құрайды (1794–1795). Кансейдің 6-шы жылының 11-ші айынан бастап, 18 баспа Мияко залындағы Ошукубай Кои но Хатсунеден, 21 баспа Кири залындағы Отокояма Оэдо но Ишидзуэден және жөрісі Шинобу Кои Сузуме но Иродокиден; Каваразаки залындағы Мацухамаса Онна Кусунокиден 15 баспа және Кагуразуки Ивай но Ирогинудың жөрісінен алынған. 4 сумо күресшісінің баспасы бар, оның біреуі триптих, ал екеуі – естелік. Көбісі 11-ші айдың қосымша айынан бастап, 3 баспа Мияко залындағы Хана но Мияко Курува но Навабариден алынған. Осы кезеңде Шаракудың туындыларындағы шеберлік айқын түрде нашарлап, Шаракудың жеке ерекшеліктері азайды. Хособан баспаларының көпшілігі Шаркудың туындыларында ағаштар немесе басқа сахналық безендірулермен ерекшеленеді, бірақ кейбіреулері бос сары фонға ие. Шараку бұрынғысынша өтпелі поздарға назар аударады, бірақ көбірек элементтердің болуы актерлердің мінез-қалпынан композицияның басқа бөліктеріне көңіл аудару арқылы әсерді әлсіретеді. Айбан баспаларының көпшілігі Шаркуға тән, олар бос, сары фонға қарсы дененің жоғарғы жағы мен бет-әлпетіне назар аударады.

Төртінші кезең

10 хособан және 5 айбан басулары Кансей 7 (1795) жылдың бірінші айынан бастап төртінші кезеңді құрайды. Кири за театрындағы Нидо но Каке Кацуиро Согадан 3 басу; Мияко за театрындағы Эдо Сунаго Кичирей Сога мен Годаирики Кои но Фужимеден 7 басу; 1 сумо басуы; 2 муша-э жауынгерлік суреттері; және 1 сәттілік құдайы Эбису суреті.

Стиль және талдау

Шаракудың портреттеріндегі энергия мен динамизм – укийо-эге тән идеалданған сұлулық емес, Шараку үлкен мұрын немесе қартайған актерлердің әжімдері сияқты жағымсыз ерекшеліктерді ерекшелендіреді. Актерлік гравюраларында Шараку көбінесе бір ғана тұлғаны бейнелейді, назарды бет әлпетіне шоғырландырады. Мунешиге Наразаки Шаракудың "бір гравюрада кейіпкердің екі-үш деңгейін, бір сәттегі әрекетте көріністің немесе қойылымның кульминациясын ашып беруге қабілетті" екенін айтады. Кацукава Шунъэй сияқты замандас суретшілердің актерлік гравюраларынан айырмашылығы, ол пьесалардағы кейіпкерлерінің баяндау сәттерін көрсетсе, Шараку актер мен кейіпкердің психологиясына назар аударды, өнер тарихшысы Дэвид Белл жазғандай, "шамадан тыс карикатуралық бейнелеу, театрлық қимылдың күшейтілген сезімін" жеткізді. Кейде екі тұлға бейнеленеді, олар түрлердің контрастын көрсетеді, мысалы, әртүрлі бет пішіндері немесе әдемі бет қарапайым бетке қарсы қойылады. Көптеген укийо-э суретшілері Тории немесе Утагава мектебі сияқты көркемдік мектептерде жұмыс істеу арқылы тәжірибе және байланыстар жинады. Шараку мұндай мектепте оқыған жоқ, бұл оның жетістікке жету үшін жеткілікті көрермен табуына кедергі келтірді. Шараку бұрынғы гравюраларды жасау тәжірибесінің аздығына қарамастан, шеберлігін көрсетеді. Дегенмен, Шаракудың алғашқы гравюралары техникалық жаңашылдықтың алдында болды, олар өздерінің тақырыптарын ерекше реалистік түрде бейнеледі және фонға мика шаңы секілді ерекше техникаларды қолданды. Бірақ осы бастамадан кейін оның туындыларының сапасы тез төмендеді. Джек Рональд Хилльердің айтуынша, Шараку өзінің өнерімен күресіп жатқанына сілтемелер бар. Хилльер Шаракуды француз суретшісі Поль Сезаннмен салыстырады, ол, оның пікірінше, "өзін-өзі жеткізу үшін күресуге мәжбүр, өзінің сурет салу шеберлігінің шектеулерімен қиналған және ашуланған".

Жеке тұлға

Укиё-э суретшілерінің әлеуметтік статусы төмен болды, ал жеке есімдері туралы мәліметтер сирек кездеседі. Шараку болса, осындай мәліметтердің толыққанды жоқтығымен ерекше жағдайды ұсынады. Биографтар көп жылдар бойы іздестірді, бірақ Шаракудың кім екенін анықтауға ешқандай сәттілікке қол жеткізе алмады. Баспалардың танымалдылығы осы құпияға деген қызығушылықты күшейтеді, ал бұл өз кезегінде баспаларға қызығушылықты арттырады. Ұсынылған елуден астам теорияның ішінде, көбісі қабылданылмады, ал ешқайсысы да кең қолдау тапқан жоқ. 1776 жылғы хайку теориясы мен эстетикасы туралы кітапта Шаракуға жатқызылған екі өлең бар, ал 1776 жылғы қолжазба мен 1794 жылғы өлеңдер жинағында Нара ақыны туралы сілтемелер кездеседі. Шараку суретшісімен уақыт жағынан сәйкестік болғанымен, басқа ешқандай байланыс анықталған жоқ. 1790 жылғы шинто құжатында Катаяма Шараку Осакадағы сектаның шәкіртінің күйеуі ретінде тіркелген. Шәкірт туралы немесе оның күйеуі туралы қосымша мәлімет жоқ. Шаракудың динамикалық кабуки портреттерінің Осакалық замандастары Рюкосай мен Ничосайдың стильіне ұқсас болуы, оның Осака аймағында туғандығы туралы пікірді күшейтеді. 1789 және 1790 жылдарға жатқан, «Шаракусай» деген псевдониммен жасалған сирек күнтізбелер табылды. Олардың Шаракуға жатқызылу мүмкіндігі жоққа шығарылмаған, бірақ олар Шаракудың белгілі туындыларынан стильдік жағынан айқын ерекшеленеді. Шаракудың баспалары Но театрының маскаларына ұқсас делінеді, бірақ бұл пікір даулы. Кейбір зерттеушілер Шаракудың Ава провинциясының (қазіргі Токусима префектурасы) феодалының қызметінде болған Но актері болғанын көрсететін көптеген құжаттарды келтіреді. Осы құжаттардың арасында Шаракудың 1804 және 1807 жылдар аралығында қайтыс болғаны туралы мәліметтер бар, соның ішінде Мэйдзи дәуірінің қолжазбасында 1806 жылдың 5-ші айының 17-сі көрсетілген, ал оның қабірі Эдодағы Асакусадағы Кайзендзи храмында орналасқан. Басқа да ұқсас теориялар бар, олардың кейбіреулері сенімсіз саналады, мысалы Шараку Но актері Сайто Юробеи, Харуто Джизаэмон немесе Харуто Матазаэмон болған. 1968 жылы Тэцудзи Юра Шараку Хокусай екенін ұсынды. Бұл пікір «Укиё-э Руйко» («Укиё-э туралы әртүрлі ойлар») еңбегінде де кездеседі, сонымен қатар Шаракудың баспалары Хокусайдың өнімділігінің төмендеу кезеңімен сәйкес келеді. Хокусай 19 ғасырдағы пейзаждарымен танымал болғанымен, Шараку пайда болғанға дейін жүзден астам актер портретін жасаған, бірақ 1794 жылы олардың жасалуы тоқтады. Хокусай өзінің суретшілік есімін өмірі бойы ондаған рет өзгерткен, Кансей реформалары кезіндегі үкіметтік цензура актер портреттерін басқа туындыларынан жасыру үшін оны басқа есім таңдауға итермелеген болуы мүмкін. Укиё-э суретшілері әдетте өздері ағашқа ою жасамайтындықтан, оюшының өзгеруі сызықтардың сапасындағы айырмашылықты түсіндіруі мүмкін. Басқа ұсынылған тұлғаларға Шаракудың баспашысы Цутая немесе Цутаяның қарындасының күйеуі, суретшілер Утамаро, Утагава Тойокуни немесе Маруяма Окё, суретші-ақын Тани Бунчо, жазушы, аты белгісіз голланд суретшісі немесе тіпті үш адам кіреді. Тағы бір ұсынылған тұлға - автор Санто Кёден. Тани Минезо Шаракудың қысқа мансабы Кёденнің 1793 жылы әйелі Кикузононың қайтысынан кейін гесаку жазудан уақытша үзіліс жасағанымен сәйкес келетінін атап көрсетеді.

Қабылдау және мұра

Эдо халқы Шаракуның портреттеріне жағымсыз реакция білдірді. Үлкен, алғашқы кезеңдегі туындыларының көбірек нұсқалары сақталған, бұл олардың кейінгі туындыларына қарағанда үлкен танымалдылыққа ие болғанын көрсетеді; көпшілігі тек бір ғана нұсқасы қалған кейінгі кезеңдерден шыққан. Утамаро сияқты замандастары да салыстырмалы түрде реалистік стильде жұмыс істеген, өз бейнелерінде оң, әдемілеу көрініс берді. Шараку өзінің бейнеленгендерінің жағымсыз тұстарын көрсетуден қашқан жоқ – ол 19 ғасырдың өнер тарихшысы Эрнест Фенолозаға «вульгарлықтардың басты жеткізушісі» болды. 1803 жылғы Утамароның портретіне жазылған жазуда Шаракудың көзқарасына сын айтылған көрінеді; Шаракуның жоғалып кеткенінен сегіз жыл өткен соң пайда болған жазу, оның қабылдамауына қарамастан, Шаракудың ықпалы әлі де сезілгенін көрсетеді. Такашимая О Хисаның Эйшосай Чоки салған портретіндегі бейнелеуші, Шаракудың Коширо Мацумото IV-тің Саканая Гороби рөліндегі суретімен безендірілген қол желдіргішін ұстап тұр. Жиппенша Иккудың 1796 жылғы «Шотозан Тенраи Ходжо» кітабындағы суреттелген әсем әуенде Шаракудың кабуки актері Ичикава Эбизо IV бейнесі бейнеленген; оған ілеспе мәтін қытықтап айтулармен, арнайы сөздермен және екі мағыналы сөздермен толы, бұл Шаракудың кейінгі туындыларының төмендеуі және укиё-э әлемінен кетуіне қатысты пікірлерге жол ашқан, тіпті оның тұтқынға алынып, түрмеге қамалғаны туралы болжамдарға да себеп болды. Икку 1794 жылдың соңында Шаракудың баспашысы Цутаядан жарық көрді, ал кітап Шараку туралы ең ерте айтылған еңбек. Укиё-э Руйко, укиё-э туралы ең көне сақталған еңбек, Шаракудың туындыларына қатысты ең көне тікелей пікірді қамтиды: Укиё-э Руйко басылып шыққан кітап емес, бірақ ұрпақтар бойы қолмен көшірілген қолжазба, мазмұны әртүрлі, олардың кейбіреулері Шаракудың кім екені туралы болжамдарға себеп болды. Оның ішінде Шаракуды «Хокусай II» деп атаған нұсқасы бар. 1802 жылы Шикитей Санба укиё-э суретшілері туралы жазды және карта ретінде белсенді және белсенді емес суретшілер мен олардың мектептерінің суреттерін қамтыды; Шараку - ізбасарлары жоқ жалғыз арал ретінде бейнеленген белсенді емес суретші ретінде көрінеді. Эссеші Като Эйбиан 19 ғасырдың басында Шараку «өзінің сәнділігі мен сызығының күші үшін мақталуы керек» деп жазды. Шаракудың жұмысы еуропалық коллекционерлер арасында танымал болды, бірақ 1910 жылы неміс коллекционері Джулиус Курттың «Шараку» кітабы шыққанға дейін баспа бетінде сирек аталды. Курт Шаракудың портреттерін Рембрандт пен Веласкеспен қатар қойды және Шаракудың Но актері Сайто Юробей екенін мәлімдеді. Бұл кітап суретшіге халықаралық қызығушылықты оятты, нәтижесінде Шараку ең ұлы укиё-э шеберлерінің қатарына енді. 1915 жылы Артур Дэвисон Фик өзінің «Жапондық гравюралары туралы әңгімелесулерінде» «Шараку гениалдылықтың ең жоғары деңгейінде, бірегей, салтанатты және қорқынышты ұлылықта тұр» деп мәлімдеді. Шараку туралы алғашқы терең зерттеу 1939 жылы Гарольд Гулд Хендерсон мен Луи Вернон Ледустың «Шаракудың сақталған туындылары» еңбегі болды. Кейбір портреттер, мысалы, Отани Онидзи III әсіресе танымал. Шаракудың 600-дан астам данасы белгілі; Жапонияда 100-ге жуығы ғана қалды. Олар бүкіл әлемге таралған жинақтарда болғандықтан, Жапония мен Батыста Шараку туындылары бойынша жалпы зерттеулер әртүрлі бағытта жүргізілді. Жапондық зерттеушілердің Шаракудың заманы мен жағдайына қатысты құжаттар мен әдебиет туралы көбірек білімі бар. Екінші жағынан, Шаракудың туындылары батыс коллекцияларында, соның ішінде тек бір данасы ғана белгілі, оның ішінде үш ондаған данасы бар. Шаракудың мика фоны бар обан гравюралары, мүмкін, орташадан қымбат болған, бірақ бағалар деректердің жоқтығына байланысты болжауға болады. Қазіргі кездегі гравюралардың бағасы олардың көлеміне, жағдайына және сапасына байланысты әртүрлі. XIX және XX ғасырлардың басында аукциондық сауда-саттықтан кейін олардың бағасы бірте-бірте өсті: Жапонияда сатылатын мика фоны бар гравюраға баға 1895 жылы 15 иеннен (банкирдің бастапқы айлық жалақысының шамамен үштен бірі) 1915 жылы 300 иенге дейін көтерілді. Шаракудың «Араши Рюдзо I» рөліндегі «Ишибе Кинкичи» гравюрасы 1975 жылы Sotheby's-те 25000 АҚШ долларына, 1989 жылы Christie's-те 22000 фунт стерлингке, 2009 жылы Парижде 389 000 евроға сатылып, Шараку гравюралары үшін рекордтық аукцион бағасын орнатты. Шаракудың туындыларының қай кезеңге жататынын анықтау қиындықтар тудырды, бірақ олар кейіннен анық болды. Гравюраларда дата жоқ. Курт алғаш рет олардың тоғыз жыл аралығында, 1787 жылдан 1795 жылға дейін, өткенін ұсынды. Кейінгі зерттеулер Казуо Иноуэге (ja) 1794 - 1795 жылдардағы 17 айға дейін қысқартуға мүмкіндік берді, ал Хендерсон мен Ледуо бұл мерзімді сол жылдардағы 10 айға дейін тарылтты. Мұндай мерзімдер театр бағдарламалары мен хронологияны салыстыру арқылы анықталды. Совет кинорежиссері Сергей Эйзенштейн объективті реализм ғана емес, жарамды өрнек құралы деп есептеді. Ол Шараку «нормалдан бас тартты» және экспрессивті, эмоционалды әсерге қол жеткізу үшін қатаң реализм мен анатомиялық пропорциялардан кеткенін анықтады. 1983 жылы Акико Сугимотоның «Фантом Шараку» романы – Цутая кейіпкер болған роман, және Кацухико Такахасидің «Шараку қылмысының ісі» романдары жарық көрді. 1995 жылы Масахиро Шинода Шаракудың мансабы туралы фантастикалық фильм, «Шаракуды» түсірді.