1593-1606 жылдардағы Habsburg-Осман соғысы: Валахия, Трансильвания, Молдавия үшін күрес. Еуропа тарихындағы маңызды соғыс, түрік-австрия қарым-қатынасы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1593–1606 жылдардағы Габсбург-Осман соғысы
1593–1606 Habsburg Ottoman war
Ұзақ түрік соғысы (Langer Türkenkrieg), Ұзақ соғыс (Hosszú háború; ) немесе Он үш жылдық соғыс – Габсбург монархиясы мен Осман империясы арасындағы, негізінен Валахия, Трансильвания және Молдавия княздықтары үшін болған, шешілмейтін құрлықтағы соғыс. Ол 1593 жылдан 1606 жылға дейін жүргізілді, бірақ Еуропада оны кейде Он бес жылдық соғыс (Tizenöt éves háború) деп атайды, себебі 1591–1592 жылдардағы түрік әскерінің Бихачты басып алуынан бастап есептелінеді. Түркияда оны 1593–1606 жылдардағы Осман-Австрия соғысы (1593–1606 Osmanlı Avusturya Savaşı) деп атайды. Еуропадағы Осман соғыстарының қатарында, бұл Осман-Венеция соғысы (1570–1573) мен Крит соғысы (1645–1669) арасындағы кезеңдегі күштердің басты сынағы болды. Осман-Габсбург соғыстарының келесісі – 1663–1664 жылдардағы Австрия-Түрік соғысы. Жалпы алғанда, бұл қақтығыс көптеген қымбат шайқастар мен қамалдардан тұрды, бірақ екі тарап та аз ғана пайдаға ие болды.
The Long Turkish War (Langer Türkenkrieg), Long War (Hosszú háború; ), or Thirteen Years' War was an indecisive land war between the Habsburg Monarchy and the Ottoman Empire, primarily over the principalities of Wallachia, Transylvania, and Moldavia. It was waged from 1593 to 1606, but in Europe, it is sometimes called the Fifteen Years War (Tizenöt éves háború), reckoning from the 1591–1592 Turkish campaign that captured Bihać. In Turkey, it is called the Ottoman–Austrian War of 1593–1606 (1593 1606 Osmanlı Avusturya Savaşı). In the series of Ottoman wars in Europe, it was the major test of force in the time period between the Ottoman–Venetian War (1570–1573) and the Cretan War (1645–1669). The next of the major Ottoman–Habsburg wars was the Austro Turkish War (1663–1664). Overall, the conflict consisted in a large number of costly battles and sieges, but with little gain on either side.
Шолу
Соғыстың басты қатысушылары – Габсбург монархиясы, Трансильвания княздығы, Валахия және Молдавия Осман империясына қарсы тұрды. Феррара, Тоскана, Мантуя және Папа мемлекеті де шамалы дәрежеде қатысты.
The major participants of the war were the Habsburg Monarchy, the Principality of Transylvania, Wallachia, and Moldavia opposing the Ottoman Empire. Ferrara, Tuscany, Mantua, and the Papal State were also involved to a lesser extent.
Соғыс қаржысы
Түрік соғыстары Киелі Рим императорына бұрынғыдан да көп қолдау жинады. Рейхстаг 1594 жылы шақырылып, маңызды салық көмегін бекітті, оны төрт жылдан кейін және 1603 жылы қайта жаңартты. Шамамен 20 миллион флорин уәде етілді, және оның кем дегенде төрттен бес бөлігі император қазынасына жетті. Рудольф округ жиналыстарына да жүгінген кезде тағы 7-8 миллион флорин төленді, нәтижесінде ұсақ неміс князьдерінен 23-28 миллион флорин жиналды. Габсбург монархиясы өзі шамамен 20 миллион флорин жинады. Италиядан тағы 7,1 миллион флорин түсті, оның ішінде Императорлық Италия, Папа және императордың ресми билігіне бағынбаған испан территориялары, сондай-ақ Испаниядан келді.
The Turkenkriege rallied larger than usual support behind the Holy Roman Emperor. The Reichstag convened in 1594 and voted a substantial tax grant, renewing this four years later and again in 1603. Some 20 million florins were promised and at least four fifths actually reached the imperial treasury. A further 7 to 8 million florins were paid when Rudolf appealed to the Circle assemblies as well, giving a total of 23 to 28 million florins yielded by the minor German princes. The Habsburg monarchy itself raised around 20 million florins. Another 7.1 million flowed in from Italy, including both Imperial Italy and Papal and Spanish territories outside of the Emperor's formal rule, as well as from Spain itself.
Кіріспе
Габсбургтер мен Осман империясының шекарасындағы ұсақ шайқастар 1591 жылдан бастап күшейді. 1592 жылы Бихач қамалынан кейін Бихач бекінісі Осман империясының қолына өтті.
Skirmishes along the Habsburg–Ottoman border intensified from 1591. In 1592, the fort of Bihać fell to the Ottomans following the siege of Bihać.
1593 жыл
1593 жылдың көктемінде Босния әйалатынан Осман әскерлері Хорватиядағы Сисак қаласын қоршауға алып, Сисак шайқасын бастады. Бұл шайқас 1593 жылдың 22 маусымында христиан әскерлерінің жеңісімен аяқталды. Осы жеңіс Хорватия-Осман соғысының (1493-1593) жүз жылдық кезеңін аяқтады. 1593 жылдың 29 шілдесінде Синан-паша бастаған Осман әскері Габсбург монархиясына қарсы жорыққа шығып, 1594 жылы Яныққала (Győr) және Комарон (Komárom) қалаларын басып алды, осылайша Ұзақ түрік соғысы басталды.
In the spring of 1593, Ottoman forces from the Eyalet of Bosnia laid siege to the city of Sisak in Croatia, starting the Battle of Sisak that eventually ended in a victory for the Christian forces on June 22, 1593. That victory marked the end of the Hundred Years' Croatian–Ottoman War (1493–1593). The Long Turkish War started on July 29, 1593, when the Ottoman army under Sinan Pasha launched a campaign against the Habsburg Monarchy and captured Győr (Yanıkkale) and Komárom (Komaron) in 1594.
1594 жыл
1594 жылдың басында Банаттағы сербтер Осман империясына қарсы көтерілді. Көтерілісшілер қасиетті соғыстың сипатында, Әулие Сава иконасы бар жалаушаларды көтеріп жүрді. Соғыс тулары патриарх Йован Кантулмен киеленді, ал көтеріліске Сербиялық православие митрополиттері Цетиньелік Руфим Нжегуш және Требиньелік Висарион көмектесті. Жауап ретінде Осман империясының ғалымы Кожа Синан-паша Дамаскіден Мұхаммед пайғамбардың жасыл туын әкелуді талап етті және серб туына қарсы тұру үшін Әулие Саваның қабірлері сақталған саркофагты Милешева монастырынан алып, әскери конвоймен Белградқа жеткізуге бұйырды. Османдықтардың соғыстағы мақсаты Венаны басып алу болды, ал Габсбург монархиясы Осман империясы бақылауындағы Венгрия Корольдігінің орталық аймақтарын қайтарып алуды көздеді. Дунай бойын бақылау және ондағы бекіністерді иелену маңызды болды. Соғыс негізінен Корольдік Венгрияда (қазіргі Батыс Венгрия мен Оңтүстік Словакияның көп бөлігі), Трансдунай, Корольдік Хорватия және Славония, Осман империясы (Румелия – қазіргі Болгария мен Сербия) және Валахияда (қазіргі Оңтүстік Румыния) жүрді. 1595 жылы Мансфельд басқаратын христиан әскері Дунайдағы стратегиялық бекіністер Эстергом мен Вишеградты басып алды, бірақ Буданың маңызды бекінісін қоршауға алмады. Османдықтар 1596 жылы Эгерді (Егри) басып алып, оны қоршады. 1595 жылы Балқанда, Неаполь Корольдігі мен Сицилия Корольдігінен келген испандық галералар флоты, Педро де Толедо, Виллафранка графы басқаруымен, Осман империясының Румелия вилаятындағы Патрас қаласын шабуылдады, бұл Османдықтардың Италия жағалауларына жасаған шабуылдарына жауап болды. Шабуылдың әсері соншалықты күшті болды, солтүстіктегі Мұрат III сұлтан Константинопольдегі христиандарды кек ретінде жою туралы ойлады. Ақырында ол қаладан үйленбеген гректердің барлығын қууға бұйырды. Келесі жылдары испан флоты Левант суларына шабуыл жасауды жалғастырды, бірақ христиандар мен османдықтар арасындағы ірі теңіз соғысы қайта басталған жоқ. Оның орнына Алонсо де Контрерас сияқты каперлер Османдық кемелерін мазалау рөлін атқарды. Михаил өзінің шабуылын Осман империясының тереңіне жалғастырып, Никополис, Рибница және Килия бекіністерін басып алды, тіпті Адрианопольге дейін жетті. Бір кезде оның әскерлері Осман империясының астанасы Константинопольге жақын болды. Алайда ол Дунайдан кері шегінуге мәжбүр болды, ал Османдықтар өз кезегінде ірі қарсы шабуылға (100 000 сарбаз) шықты, олардың мақсаты жақында басып алынған жерлерін қайтарып алу ғана емес, Валахияны толығымен бағындыру болды. Шабуыл бастапқыда сәтті болды, олар қырғызша қарсылыққа қарамастан, Гиургиуді, сондай-ақ Бухарест пен Тарговиштені басып алды. Осы сәтте Осман қолбасшылығы өзіне сенімді болып, кері шегінген Валахия армиясын қууды тоқтатты, оның орнына Тарговиште мен Бухарестті нығайтуға және міндеттерін орындалған деп есептеді. Михаил одақтастарынан көмек күтіп, екі айға жуық уақыт өткізді, бірақ олар келген кезде оның қарсы шабуылы Османдықтарды таң қалдырды, үш шайқас алаңында Осман қорғанысын бұзып өтті: Тарговиште (18 қазан), Бухарест (22 қазан) және Гиургиу (26 қазан). Гиургиу шайқасы Осман әскерлері үшін аса ауыр болды, олар Дунай арқылы дүркіреп шегінуге мәжбүр болды. Валахия мен Осман империясы арасындағы соғыс 1599 жылдың соңына дейін жалғасты, Михаил одақтастарының жеткілікті қолдау көрсетпеуіне байланысты соғысты жалғастыра алмады. Соғыстың шешуші нүктесі – 1596 жылдың 24-26 қазанында Венгрия аумағында болған Мезёкерештес шайқасы. 45-50 мың сарбаздан тұратын Габсбург-Трансильвания күштері Осман әскерінен жеңілді. Шайқас христиан сарбаздары жеңіске жеткенін ойлап, Осман лагерін тонау үшін соғысуды тоқтатқанда өзгерді. Бұл шайқас Мохач шайқасынан кейін Орталық Еуропадағы үлкен христиан армиясы мен Осман түрік армиясы арасындағы алғашқы маңызды әскери қақтығыс болды. Дегенмен, 1598 жылы австриялықтар Гьёр мен Комаромды қайта басып алды. 1599 жылы түріктер мен олардың татар одақтастары Жоғарғы Венгриядағы Нитра өзенінің аңғарындағы Привидза, Топольчаны және басқа қалаларға шабуыл жасап, мыңдаған адамды құлдыққа алды.
In early 1594, the Serbs in Banat rose up against the Ottomans. The rebels had, in the character of a holy war, carried war flags with the icon of Saint Sava. The war banners were consecrated by Patriarch Jovan Kantul, and the uprising was aided by Serbian Orthodox metropolitans Rufim Njeguš of Cetinje and Visarion of Trebinje. In response, Ottoman Grand Vizier Koca Sinan Pasha demanded that the green flag of the Prophet Muhammed be brought from Damascus to counter the Serb flag and ordered that the sarcophagus containing the relics of Saint Sava be removed from the Mileševa monastery and transferred to Belgrade via military convoy. The Ottomans' objective in the war was to seize Vienna, while the Habsburg Monarchy wanted to recapture the central territories of the Kingdom of Hungary controlled by the Ottoman Empire. Control of the Danube line and possession of the fortresses located there was crucial. The war was mainly fought in Royal Hungary (mostly present day western Hungary and southern Slovakia), Transdanubia, Royal Croatia and Slavonia, the Ottoman Empire (Rumelia – present day Bulgaria and Serbia), and Wallachia (in present day southern Romania). In 1595, the Christians, led by Mansfeld, captured Esztergom and Visegrád, strategic fortresses on the Danube, but they did not lay siege to the key fortress of Buda. The Ottomans launched a siege of Eger (Eğri), conquering it in 1596. In 1595 in the Balkans, a Spanish fleet of galleys from the Kingdom of Naples and Kingdom of Sicily under Pedro de Toledo, marquis of Villafranca, sacked Patras, on the Rumelia Eyalet of the Ottoman Empire, in retaliation for Turkish raids against the Italian coasts. The raid was so spectacular that Sultan Murad III discussed exterminating the Christians of Constantinople in revenge. He finally decided to order the expulsion of all unmarried Greeks from the city. In the following years, Spanish fleets continued to raid the Levant waters, but large scale naval warfare between Christians and Ottomans did not resume. Instead, privateers such as Alonso de Contreras took on the role of harassing Ottoman ships. Michael continued his attacks deep within the Ottoman Empire, taking the forts of Nicopolis, Ribnice, and Chilia, and even reaching as far as Adrianople. At one point his forces were only from the Ottoman capital, Constantinople. He was however forced to fall back across the Danube, and the Ottomans in turn led a massive counter offensive (100,000 strong) which aimed to not only take back their recently captured possessions but also conquer Wallachia once and for all. The push was initially successful, managing to capture not only Giurgiu but also Bucharest and Târgoviște, despite fierce opposition at Călugăreni (23 August 1595). At this point the Ottoman command grew complacent and stopped pursuing the retreating Wallachian army, focusing instead on fortifying Târgoviște and Bucharest and considering their task all but done. Michael had to wait almost two months for aid from his allies to arrive, but when it did his counter offensive took the Ottomans by surprise, managing to sweep through the Ottoman defences on three successive battlefields, at Târgoviște (18 October), Bucharest (22 October), and Giurgiu (26 October). The Battle of Giurgiu in particular was devastating for the Ottoman forces, which had to retreat across the Danube in disarray. The war between Wallachia and the Ottomans continued until late 1599, when Michael was unable to continue the war due to poor support from his allies. The turning point of the war was the Battle of Mezőkeresztes, which took place in the territory of Hungary on October 24–26, 1596. The combined Habsburg Transylvanian force of 45–50,000 troops was defeated by the Ottoman army. The battle turned when Christian soldiers, thinking they had won the battle, stopped fighting in order to plunder the Ottoman camp. This battle was the first significant military encounter in Central Europe between a large Christian army and the Ottoman Turkish Army after the Battle of Mohács. Nevertheless, Austrians recaptured Győr and Komarom in 1598. In 1599, the Turks and their Tatar allies attacked Prievidza, Topoľčany and other towns in the Nitra river valley in Upper Hungary, in what is now Slovakia, and took thousands of people into slavery.
160106
1601 жылдың тамызында Гуруслау шайқасында Джорджо Баста мен Батыл Михаил Трансильванияда Осман империясы мен Польшаның қорғауын қабылдаған Сигизмунд Батори бастаған венгр дворяндарын жеңді. Бастаның бұйрығымен жалдамалы сарбаздар Батыл Михаилды өлтіргеннен кейін, Мозес Секели бастаған Трансильвания дворяндары 1603 жылы Брашов шайқасында Габсбург империясы мен Валахия воеводасы Раду Шербан бастаған Валахия әскерлерінен қайта жеңілді. Осылайша, Австрияның Габсбург әулеті шешуші жеңіске қол жеткізе алатын секілді болды. 1601 жылдың қыркүйегінде Киелі Рим империясының әскерлері Нагиканизаны қоршауға алды. Сандық артықшылығына қарамастан, коалициялық әскерлер ауыр шығынға ұшырағандықтан, 2 айдан кейін қоршаудан бас тартуға мәжбүр болды. Соғыстың соңғы кезеңі (1604-1606 жылдар) Трансильвания князі Стефан Боцкайдың көтерілісімен сәйкес келеді. Рудольф – көбінесе жалған айыптауларға негізделген – соттың қазынасын толтыру үшін бірнеше ақсүйектерге қарсы қудалауды бастағанда, білімді стратегияшы Боцкай қарсылық көрсетті. Ол көңілсіз венгрлерді және ақсүйектердің наразы мүшелерін жинап, Габсбургтерге қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Әскерлер батысқа қарай жорық жасап, Венгрия хайдуктарының қолдауымен бірнеше жеңіске жетіп, Габсбург әскерінен бұрынғы жоғалған аумақтарды қайтарып алды. Содан кейін Боцкай алдымен Трансильвания князі (Марошвашархели, 21 ақпан 1605 ж.) және кейін Венгрия князі (Сзеренч, 17 сәуір 1605 ж.) деп жарияланды. Осман империясы Боцкайға христиан болғандықтан ол бас тартқан тәж сыйлады. Венгрия князі ретінде ол Рудольф II-мен келіссөздер жүргізіп, Вена шартын (1606 ж.) жасасты.
In August 1601, at the Battle of Guruslău, Giorgio Basta and Michael the Brave defeated the Hungarian nobility led by Sigismund Báthory in Transylvania, who accepted Ottoman and Polish protection. After the assassination of Michael the Brave by mercenary soldiers under Basta's orders, the Transylvanian nobility, led by Mózes Székely, was again defeated at the Battle of Braşov in 1603 by the Habsburg Empire and Wallachian troops led by the voivode of Wallachia, Radu Şerban. Hence, the Austrian Habsburgs seemed to be able to win a decisive victory. In September 1601, armies of the Holy Roman Empire laid siege to Nagykanizsa. Despite the numerical superiority, coalition armies had to abandon the siege 2 months later, due to heavy losses. The last phase of the war (from 1604 to 1606) corresponds to the uprising of the Prince of Transylvania Stephen Bocskay. When Rudolf – mostly based on false charges – started prosecutions against a number of noble men in order to fill up the court's exhausted treasury, Bocskay, an educated strategist, resisted. He collected desperate Hungarians together with disappointed members of the nobility to start an uprising against the Habsburgs ruler. The troops marched westwards, supported by the Hajduk of Hungary, won some victories and regained the territories that had been lost to the Habsburg army until Bocskay was first declared the Prince of Transylvania (Marosvásárhely, February 21, 1605) and later also of Hungary (Szerencs, April 17, 1605). The Ottoman Empire supported Bocskay with a crown that he refused (being Christian). As Prince of Hungary he accepted negotiations with Rudolf II and concluded the Treaty of Vienna (1606).
Салдары
Ұзақ соғыс 1606 жылғы 11 қарашада Зситаваторок бейбіт шартымен аяқталды, нәтижесінде екі ірі империяның да аумақтық пайдасы шала болды. Османдықтар Эгер, Эстергом және Каницца бекіністерін бағындырды, бірақ 1541 жылдан бері иеленген Вац аймағын Австрияға қайтарды. Бұл шарт Осман империясының Габсбург территориясына одан әрі ену мүмкіндігіне тосқауыл қойды. Сонымен қатар, Трансильванияның Габсбург билігіне бағынбас екенін көрсетті. Император Рудольф соғыс мақсаттарына жете алмаса да, Османдықтарға қарсы көрсеткен қарсылығының арқасында соғысты жеңіс ретінде ұсынып, белгілі бір дәрежеде беделге ие болды. Шарт Габсбург-Осман шебіндегі жағдайды тұрақтандырды. Боцкай тәуелсіздігін сақтап қалуға қол жеткізді, бірақ «Мажарстан королі» деген атағынан бас тартуға келісті. Рудольф өзін Ұзақ соғыста жеңімпаз ретінде көрсетті, бірақ бұл оны Габсбург әулетінің ішкі саясатынан қорғамады. Соғыс аяқталған кезде Рудольф несие берушілерге, шекара әскерлеріне және армияға зор қарыз болып, венгр ақсүйектерімен келісім жасады, ал Габсбург-Осман шебін қаржылаған Киелі Рим империясының князьдарын көңілсіздікке ұшыратты. Османдықтармен бейбіт келісімге қол жеткізілген соң, Габсбургтар бір-біріне қарсы шықты. Бұл күрес әулетті Рудольфтің мұрагері мәселесін шешуге мәжбүр етті, нәтижесінде баласыз император Рудольф өзінің ағасы Матиаспен «Ағалардың дауы» деп аталатын қақтығысқа түсті.
The Long War ended with the Peace of Zsitvatorok on November 11, 1606, with meagre territorial gains for the two main empiresthe Ottomans won the fortresses of Eger, Esztergom, and Kanisza, but gave the region of Vác (which they had occupied since 1541) to Austria. The treaty confirmed the Ottomans' inability to penetrate further into Habsburg territories. It also demonstrated that Transylvania was beyond Habsburg power. Although Emperor Rudolf had failed in his war objectives, he nonetheless won some prestige thanks to this resistance to the Ottomans, by presenting the war as a victory. The treaty stabilized conditions on the Habsburg–Ottoman frontier. Also, Bocskay managed to retain his independence, but he also agreed to give up the title of "King of Hungary". Rudolf portrayed himself as victorious in the Long War, but this did not protect him from the Habsburg family's internal politics. Rudolf, by the end of the war, had massive debts to lenders, border troops and the field army, made concessions with the Hungarian nobility, and disappointed the princes of the Holy Roman Empire who had subsidized the Habsburg Ottoman frontier. Once peace was concluded with the Ottomans, the Habsburgs turned on one another. This struggle forced the family to confront the unresolved matter of Rudolf's successor and culminated in the childless Emperor Rudolf being pitted against his brother Matthias in the Brothers' Quarrel.