Кіріспе

Жасырын маршруттар, сондай-ақ құпия жолдар немесе құпия туннельдер деп аталатын бұл маршруттар, жасырын саяхаттау, қашу немесе адамдар мен тауарларды жылжыту үшін пайдаланылады. Кейде олар ғимараттардың ішінде жасырын бөлмелерге алып кетеді. Ал кейбіреулері адамдарға көрінбей ғимаратқа кіруге немесе одан шығуға мүмкіндік береді. Құпия жолдар мен құпия бөлмелер мемлекет басшылары, байлар, қылмыскерлер және Американың Жер Асты Темір Жолымен байланысты болған құлдыраушыларға тиесілі қамалдар мен үйлерде салынған. Олар қоршауға алынған билеушілерге шабуылдаушылардан қашып құтылуға көмектесті, мысалы, 1494 жылы Папа Александр VI, 1527 жылы Папа Климент VII және 1789 жылы Мария Антуанетта. Қылмыскерлер, әскерлер (әсіресе Вьетнам соғысындағы Вьетконг) және саяси ұйымдар тауарларды және адамдарды контрабандалық жолмен өткізу немесе өз қызметтерін жасыру үшін жолдар мен туннельдерді пайдаланған.

Сыртқы түрі мен құрылысы

Кейбір құпия жолдардың кіреберістері сәулеттік элементтер ретінде көрінеді, мысалы, камин немесе кіріктірілген жылжымалы кітап сөрелері. Кейбір кіреберістер күрделірек жасырылған, оларды ашу үшін жасырын механизмды немесе құлыпты пайдалану қажет. Басқалары одан да қарапайым, мысалы, кілемше астына жасырылған люк. Кейбір ғимараттардың бастапқы жоспарларына құпия аймақтар енгізілген, мысалы, ортағасырлық қамалдардағы құпия жолдар, олар тұрғындарға жау шабуылынан қашуға мүмкіндік беру үшін салынған. Басқа қамалдардың құпия өткелдері жер асты су көзіне жетеді, ұзақ қоршау кезінде сумен қамтамасыз етеді. Арабтардың дәстүрлі үйлерінде кейде "Баб ирр" кездеседі: қабырғаға салынған және терезе алды немесе кітап сөресімен жасырылған, төтенше жағдайларда эвакуацияға арналған құпия есік. Бұл атау Адендегі (қазіргі Йемен) ежелгі қабырғадағы алты қақпаның бірінен шыққан, ол тек мемлекеттік қауіпсіздікке қатысты төтенше жағдайларда ғана ашылған. Қазіргі Испаниядағы араб қамалы Бенкверенцияда "Сатылық есігі" деп аталатын Баб аль-Сирр бар. Кейде құпия жолдар бастапқы құрылыс аяқталғаннан кейін қосылған. Құпия туннельдер көбінесе түрмелерден немесе әскери тұтқын лагерьдерінен қашу үшін жасалған, олар қашу туннельдері деп аталады. Олар әдетте жасырын кіріктірілген немесе есік қажет етеді, сондай-ақ жалған қабырға жасау сияқты басқа да алдау құрылыс техникаларын қамтуы мүмкін. Басқа туннельдер түрлі мақсаттармен салынған, мысалы, қару-жарақ, есірткі және басқа да контрабандалық тауарларды тасымалдау үшін.

Ежелгі заман 1000 ж.

Ежелгі Мысыр пирамидаларын салғандар қабірлерді тонаушылардан қорғаған. Пирамидалардағы кейбір өткелдер мен бөлмелер жақында ғана ашылды, бірақ олардың құпия емес, құрылымдық мақсаты болған деп есептеледі. 2-ші ғасырда римдік билік тарапынан қуғынға ұшыраған ерте христиандар, құдайға сыйынған жиындарының орнын жасыру үшін жасырын бөлмелерді пайдаланған.

1000-1600 ж.ж.

1327 жылы Роджер Мортимер, 1-ші Март графы, төңкерілгеннен кейін Англия королі Эдуард II-ні тұтқындады. Эдуард II сол жылы тұтқында қайтыс болды. 1330 жылы Эдуард II-нің қарулы жақтастарының шағын тобы, бірнеше жүз сарбаз қорғаған Ноттингем қамалындағы Мортимерге шабуыл жасау үшін құпия жол қолданды. Шабуылшылар ұзақ, қияң құпия жол арқылы ғимаратқа кірді, онда патшайым орналасқан еді. Қала ішіндегі серігі есіктің құлпын ашып, шабуылшыларға Мортимерді тұтқындауға мүмкіндік берді. Пасетто – Ватикан қаласын Сант-Анжело қамалымен байланыстыратын жол. 1494 жылы Карл VIII қалаға шабуыл жасағанда Папа Александр VI осы жолмен өтті, ал 1527 жылы Римді тонау кезінде Папа Климент VII осы арқылы қауіпсіздікке шықты. Ұлыбританиядағы католик дін қызметкерлері, Елизавета I патшайым тұсында протестанттардың қуғынынан қашу үшін «қасиеттілердің тығылған жері» деп аталатын жасырын бөлмелерді пайдаланды.

16001900

1730 және 1740 жылдары Хокхерст бандасы контрабанда үшін Ри, Шығыс Сассекстегі "Ольде Белл" және жақын маңдағы "Мермейд Инн" арасындағы құпия туннельді пайдаланды. 1789 жылы, Француз революциясының басталуымен, Парижде ашулы наразылықшылар көшелерге шығып, Бастилияны басып алды. Революция кішкентай қалаларға тарады, онда салық кеңселерге шабуыл жасалды, ал француз ауылдарына, онда шаруалар мықты дворяндар мен қамалдарда тұратын байларға шабуыл жасады. Көптеген француз королі мен ақсүйектері Австрияға, Ресейге немесе Ұлыбританияға қашып кетті. Қазан айында 7000 наразылықшы Версальдегі Корольдік сарайға бет алды. Халық сарайдың қорғанысын бұзып, Мария Антуанеттаның күзетшілерін өлтірді, бірақ Мария Антуанетта құпия жол арқылы сарайдан қашып кетті. Михайловский қамалы – Ресей императоры Павел I-ді қаскөйлерден қорғау үшін салынған қамал. 1800 жылы аяқталған қамалдың қорғаныс мүмкіндіктеріне төрт жағынан (өзендер мен каналдар) қалың қабырғалар мен су, түнгі уақытта көтерілетін көпірлер және көпірлерге қарап тұрған қару орналасулары кірді. Император өз жатын бөлмесінің сыртындағы дәлізден құпия жол салдырды, егер шабуылдаушылар қамалдың қорғанысын бұзып өтетін болса, қашуға мүмкіндік болсын. Бірақ ол ешқашан осы құпия жолды пайдалана алмады. Қамалға қоныстанғаннан кейін қырық күн өткен соң, бір топ адам оны өз жатын бөлмесінде өлтірді. Жапонияның Бошин соғысы (1868–1869) кезінде императордың әскерлері Аидзу алқабындағы Токугава Ёсинобу шогунының адал қолдаушыларына шабуыл жасады. 15 және 16 жастағы, шогунға адал және өздерін "Ақ жолбарыс бригадасы" деп атаған жауынгерлер, императорлық әскерден құпия жол арқылы қашып шықты. Жастар жолдан шыққанда, өртенген самурайлар үйін көрді, оны қамал деп қате түсінді. Императорлық әскер қамалға ие болды деп ойлаған жас жауынгерлер, жеңілістің ар-ұятсыздығына қарсы тұрудың орнына сеппуку (ішек-қарынды кесу) арқылы жаппай өзін-өзі өлтірді. 19 ғасырда Портлендтің 5-ші герцогы Уильям Уэлбек аббаттығындағы өзінің иелігінде туннельдер желісін жасады, осылайша ол байқаусыз кіріп-шыға алатын болды.

1900 қазіргі заман

Иллинойс штатының Чикаго қаласында орналасқан Regal Knickerbocker – 1920 жылдары АҚШ-та тыйым салу кезеңінде салынған 350 бөлмелі сәнді қонақ үй. 1980 жылы қонақ үйді қайта жаңарту кезінде жұмысшылар пентхаус қабатындағы бір залда жасырын есік тапты, ол жер астына түсетін баспалдаққа алып шығады. Бұл есік, мүмкін, полиция тінтуі кезінде заңсыз құмар ойнаған немесе ішімдік ішкен адамдардың қашуына көмектескен болуы мүмкін. АҚШ-тағы тыйым салу дәуірінде "спикизи" деп аталатын заңсыз барлар көбінесе заңды бизнестің ішінде, үстінде немесе астында жасырынып, заңсыз контрабандалық әрекеттерге арналған еді. Иллинойс штатының Декатур қаласында Bell зергерлік дүкенінің үшінші қабатында 1920-1930 жылдары спикизи, құмар ойнайтын орын және жезөкшехана орналасқан. Келушілер көшеден баспалдақпен көтеріліп, "жамылғы" қызметін атқаратын спорттық тауарлар дүкеніне кіретін. Шаң басқан тауарлармен толы сөрелер арасынан өткеннен кейін, қабырғадағы құпия панель ашылып, спикизи мен жезөкшеханаға кіреберіс ашылатын. 1928 жылы Нью-Йорк қаласында Джек Криендлер мен Чарли Бернс бұрынғы жезөкшехананы сатып алып, оны "21 Club" деп аталатын бар мен мейрамханаға айналдырды. 1930 жылы олар сәулетші Фрэнк Бьюкененді жертөледегі алкогольді жасыру үшін құпия есік жобалауға шақырды, себебі орын тыйым салу заманында спикизиге айналып жатқан еді. Бьюкенен құпия есікті федералдық тыйым салу агенттерінен жасыру үшін бетон қабырғаға ұқсатып жасады. Екі жарым тонна салмақты есік, зәулім тіреулермен бекітіліп, бетон плитамен жабылған. Құпия есікті ашу үшін бетонның жарықтарының бірінен 18 дюймдік сымды енгізу қажет еді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық Корольдік әуе күштерінің офицерлері, Colditz қамалында тұтқынға алынған, құтылуға көмектесетіндей желкен құрастыратын шеберхананы жасыру үшін тұтқындық ғимаратының шатырына жалған қабырға салды. Партизандық соғыс жүргізушілер туннельдер мен құпия жолдарды жауларына шабуыл жасау үшін, тұтқынға түспей, қару-жарақ пен жабдықты тасымалдау үшін пайдаланды. Củ Chi туннельдері Вьетнам соғысында, әсіресе 1968-1969 жылдар аралығындағы Тет шабуылы кезінде коммунистік Вьетконг партизандары кеңінен қолданды. Олар бұл қиын, бірақ берік туннельдерді өз үйлері етіп, шабуылға қажетті жабдықты солар арқылы тасымалдады. Туннельдерде ұйықтауға арналған бөлмелер, ас үйлер, сыныптар, құдықтар және медициналық пункттер болды. Оттегі ағынын сақтау үшін Вьетконг әуе тежегіштерін құмырсқа үйінділері сияқты табиғи нысандар ретінде жасыратын. Дегенмен, туннельдерде өмір сүру оңай болған жоқ; Вьетконг аурулар, улы жәндіктер мен жануарлар сияқты көптеген қиындықтарға тап болды. Вьетконгты ең көп мазалаған нәрсе – B-52 бомбардировщиктерінен жасалған ауыр бомбалау шабуылдары, олар туннельдердің тереңдігіне байланысты олардың бөліктерін қиратуға қабілетті еді. Бірақ туннельдер американдық әскердің барлық шабуылдарына төтеп берді.

Солтүстік Кореяның туннельдері

Солтүстік Корея өз оңтүстік көршісіне жиі қауіп төндіреді. 1954 жылдан бері Солтүстік Корея Оңтүстікке қарай туннельдер қазып келеді. 1990-жылдарға дейін Оңтүстік тарапы тек төрт туннельді ғана тапқан, бірақ азаматтық туннель қазушылар (남굴사) Оңтүстіктің астында тағы да туннельдер желісі бар екенін мәлімдейді. Солтүстік Кореяның туннель қазу дағдысын Ливанның «Хезболла» және Газа секторының «Хамас» ұйымдарына экспорттағаны туралы хабарлар бар. Швециялық журналист Бертил Линтнер Мьянмада туннель қазуға көмектесіп жатқан Солтүстік Кореялықтардың суреттерін ұсынды. Ол Мьянма мен Солтүстік Корея арасындағы стратегиялық ынтымақтастық туралы хабарлаған алғашқы журналист саналады. Ол 1970-ші жылдары Швеция «Atlas Copco Corp.» компаниясының туннель қазу машиналарын Солтүстік Кореяға экспорттағанын айтты. Солтүстік Кореяның төрт туннелі табылды. Бірінші туннель (제1땅굴) 1974 жылы Кёнги провинциясының Чаннаммён Йончхонгун ауданында табылды; ал екінші туннель (제2땅굴) 1975 жылы Канвон провинциясының Чхольвонгун ауданында табылды. Үшінші туннель (제3땅굴) 1978 жылы Чанданмён, Паджу қаласы, Кёнги провинциясында табылды. Бұл туннель астана, Сеулға жақын орналасқан және ДМЗ-дан 400 метрден астам жерге созылған. Төртінші туннель (제4땅굴) 1990 жылы Канвон провинциясының Янгугун ауданындағы Хэанмёнда табылды.

Палестиналық туннельдер

Хамас пен Исламдық жихад Газа секторы мен Израиль арасындағы шекараның астынан туннельдер салып, Израильге жасырын кіру, шабуылдар жасау, кешіккендерді тұтқынға алу және Газа секторына ізсіз оралу мақсатында жұмыс істеді.

Контрабанда

2006 жылдың 25 қаңтарында АҚШ пен Мексика шекарасының астынан өтетін контрабандалық туннель табылған. Ол Тихуанадан Калифорния штатының Отай қаласына АҚШ-та қолдану үшін көп мөлшерде каннабис тасымалдау үшін пайдаланылды. Туннель екі өнеркәсіптік қойманы байланыстырып, желдету және жақсы жарықпен жабдықталған. Бұл және басқа да туннельдер заңсыз көші-қон үшін де қолданылған. 2000 жылдың тамызынан 2002 жылдың мамырына дейін Мон-Сент-Одиль монастырының кітапханасынан 1000-нан астам ежелгі кітап жоғалып кеткен. Станислав Госсе кітапханаға құпия кіреберіс көрсетілген ескі картаны тауып, кітаптарды ұрлаған. Бірақ, жол оңай болған жоқ, сыртқы қабырғаларға көтерілу, тік баспалдақ пен құпия бөлмеден өтуді қамтиды. Кейін бір механизм бес шкафтың бірінің артқы бөлігін ашқан. Осылайша көптеген кітаптың ұзақ уақыт бойы жоғалуы кітапханашыны, монахтарды және полицияны қыңырқалтқан. Госсе ақыры жабық телеарнада бақыланғаннан кейін ұсталған.

Тұрғын үй "қауіптену бөлмелері"

АҚШ және Ұлыбританияда жеке тұрғын үйлер үшін жасырын есіктер мен нығайтылған құпия бөлмелерді салуға маманданған шағын мердігерлер тобы бар. Бұл бөлмелер "паникалық бөлмелер" немесе "қауіпсіз бөлмелер" деп белгілі, олар үйге бұзып кіру немесе шабуыл жасау жағдайында тұрғындарды қорғауға арналған жасырын, қауіпсіз кеңістіктер. Нығайтылған есіктер мен қабырғалар тұрғындарды қорғайды, осылайша олар ұялы немесе стационарлық телефон арқылы көмек шақыра алады. Есіктер мен қабырғалар болат, кевлар, дыбыс өткізбейтін немесе оқтан қорғалған шыны талшық панельдермен нығайтылуы мүмкін. Қауіпсіз бөлме есігі үйдің қабырғалары мен есіктеріне ұқсас панельдермен жасырылуы мүмкін.

Мифологиялық және ойдан шығарылған қолданыстар

Құпия жолдар мифологиялық әңгімелерде, көркем әдебиетте, телебағдарламаларда немесе фильмдерде сюжеттік элемент ретінде немесе оқиға орнының бір бөлігі ретінде қолданылады. Ескі ғимараттардағы, қамалдардағы, киелі үйлердегі және жамандықтар мен суперқаһармандардың қоныстарындағы құпия жолдар кейіпкерлерге ғимаратқа жасырын кіруге немесе одан шығуға, құрылыстың жасырын бөлігіне қол жеткізуге немесе мистикалық әлемге өтуге мүмкіндік береді. Мұндай жолдар көбінесе жасырын тетік немесе құлып механизмін тарту арқылы ашылады. Кейде кітап сөресіндегі белгілі бір кітап осы механизмді жасырын түрде іске қосады.

Мифологиялық қолданысы

Грек мифологиясында Беотия патшасы Гирий Трофоний мен Агамеді өзіне қазына бөлмесін салуға жалдады. Бірақ, екеуі құпия жол жасап, оның барлық байлығын ұрлап кетті.

Детективтер мен құпия әңгімелер

1890 жылдардың соңында "мүмкін емес қылмыстар" туралы детективтік романдар кең таралды. Мүмкін емес қылмыстар кейде құпия өткелдер немесе есіктер арқылы жасалатын. Кейінгі детективтік және құпия әңгімелер авторлары да құпия жолдарды сюжеттік құрал ретінде пайдаланды. Алайда, детективтік әдебиетте және құпия әңгімелерде құпия жолдарды қолдану сынға ұшырады, себебі оқырманнан осы құпия жолдардың бар екенін болжауды талап ету "әділ" емес. Британдық теолог және детективтік әңгімелер авторы Рональд Нокс (1888–1957) детективтік әдебиетте құпия жолдар сюжеттік құралының тым көп қолданылғанын айтты. Нокстің детективтік әдебиетке арналған он қағидасының бірінде: "Бір ғана құпия бөлме немесе өткелге рұқсат етіледі" делінген. Бұдан әрі, Нокс құпия жолдарды тек ескі үйлерде немесе қамалдарда қолдануға кеңес береді, онда оқырман құпия есік немесе өткел табуы мүмкін деп күтеді. Каролин Уэллстің 20 ғасырдың басындағы "мүмкін емес қылмыс" әңгімелері, мысалы, "Фолкнердің ақымақтығы" (1917) көбінесе жоғары топтағы ауылдық үйлерде орын алады, онда кісі өлтіру болады. Күдіктілердің барлығы өлтірілген адаммен байланысты, бірақ үйдің жоспарына сүйенсек, бұл қылмыс "мүмкін емес" сияқты көрінеді. Уэллстің әңгімелерінде осылайша "мүмкін емес" қылмыстардың шешімі көбінесе кісі өлтірушілердің құпия өткелдерді, құпия панельдерді және жасырын есіктерді пайдалануына байланысты. Энид Блайтонның "Бес қаһарман" сериясының бірнеше кітабында өткелдер кездеседі. "Скуби-Ду" балалар мультсериалындағы кейіпкерлер зерттейтін көптеген құпия орындарда құпия өткелдер, туннельдер мен залдар бар. Бэтмен туралы әңгімелерде әртүрлі құпия өткелдер бейнеленген, әдетте Уэйн Қонысы мен Бат-Кеуіптің арасында, сондай-ақ Батмобильдің Бат-Кеуіпке кіруі/шығуы үшін тағы бір өткел бар. Дж.К. Роулингтің "Гарри Поттер" сериясындағы Хогвартс қамал-мектебінде (оқиғаның көп бөлігі орын алатын) көптеген құпия және сиқырлы өткелдер суреттердің, мүсіндердің және жиһаздың артында жасырылған.

Ойындар

Рөлдік ойындарда, тұзақтар сияқты, құпия жолдарды кез келген ғимаратта табуға болады, әсіресе жоғары фантастикалық рөлдік ойындардағы түрмелер мен қамалдарда. Cluedo (Clue) тақта ойынындағы үйдің ішінде ойыншылар тақтаның қарама-қарсы бұрышына жылжу үшін пайдалана алатын екі құпия жол бар. Видео ойындарда көбінесе жасырын аймақтар кездеседі, кейде олар ойынның маңызды бөлігі болып табылады, ал кейде – жасырын сыйлық ретінде. Мұндай аймақтар ойынды жалғастыру үшін қажетті болуы мүмкін немесе қосымша, ойыншыға бонус деңгейі, құпия кейіпкер, қосымша заттар немесе ойынның кейінгі бөліміне қысқа жол сияқты сыйлықтар ұсынуы мүмкін. Кейбір құпия кіреберістер көрінбейді, мысалы, қалыпты көрінетін қабырғадан өтуге болады, ал кейбіреулері шамалы көрінетін белгі береді, мысалы, сарқыраманың артындағы үңгір.