Кіріспе
Нацистік Германия Польшада салған және басқарған концлагерьлерге қатысты терминнің қолданылуына байланысты дау. "Польшалық өлім лагері" және "Польшалық концлагерь" терминдері нацистік Германияның Германия басып алған Польшада құрған концлагерьлер мен жойқын лагерьлерге қатысты қолданылып келген. Бұл терминдер бұрыс атау ретінде сынға ұшырады. Кейбір поляк саясаткерлері шетелдіктердің бұл сөзді әдейі сезбей қолдануын қасақана дезинформация науқаны деп баяндады. Бұл терминдерді қолдану поляктардың наразылығын тудырса да, 2018 жылы Ұлттық естелік институты туралы заңға енгізілген түзету Польшаның ішінде де, сыртында да кеңінен наразылық тудырды. Заң Холокостқа байланысты қылмыстар, бейбітшілікке қарсы қылмыстар, адамзатқа қарсы қылмыстар немесе соғыс қылмыстары үшін поляк ұлтына ұжымдық жауапкершілікті тануға немесе "нақты қылмыскерлердің жауапкершілігін едәуір төмендетуге" бағытталған қоғамдық мәлімдемелерді қылмыстық деп жариялады. 2018 жылдың қаңтар айында сот отырысында Newsweek.pl екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польша билігі басқарған Згода концлагерін "поляк концлагері" деп атағаны үшін айыпталды. 2019 жылы Польшаның Конституциялық трибуналы "украин ұлтшылдары" және "Шығыс Кіші Польша" терминдеріне қатысты түзетулердің бөліктері жарамсыз және міндетті емес деп шешті.
the controversy over the use of the term
The terms "Polish death camp" and "Polish concentration camp" have been controversial as applied to the concentration camps and extermination camps established by Nazi Germany in German occupied Poland. The terms have been criticized as misnomers. Some Polish politicians have portrayed inadvertent uses of the expression by foreigners as a deliberate disinformation campaign. While use of the terms was widely considered objectionable by Poles, an Amendment to the Act on the Institute of National Remembrance in 2018 generated outrage, both within and outside Poland. The law criminalized public statements ascribing, to the Polish nation, collective responsibility in Holocaust related crimes, crimes against peace, crimes against humanity, or war crimes, or which "grossly reduce the responsibility of the actual perpetrators". In a court case in January 2018, Newsweek. pl was sentenced for referring to the Zgoda concentration camp, operated by Polish authorities after World War II, as a "Polish concentration camp". In 2019, the Constitutional Tribunal of Poland ruled that the fragments of the amendment relating to the terms "Ukrainian nationalists" and "Eastern Lesser Poland" were void and non binding.
Тарихи контекст
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияның геноцидтік әрекеттері салдарынан үш миллион поляк еврейі (соғыс алдындағы поляк еврей халқының 90%) қаза тапты. Кем дегенде 2,5 миллион поляк азаматы мен сарбазы, еврей емес, қайтыс болды. Польшадан тыс бір миллион еврей нацистер тарапынан күштеп көшіріліп, Германия басып алған Польшада өлтірілді. Аушвиц лагерінде депортацияланған 140 мың поляктың кем дегенде жартысы мерт болды. Германияның басып кіруінен кейін Польша, Виши Франциясы сияқты елдерден өзгеше, жергілікті марионеттік үкімет емес, тікелей неміс әкімшілігін бастан өткерді. Соғысқа дейінгі Польшаның батыс бөлігі Германияға толығымен қосылды. Германиялық қоныс салушыларға орын ашу үшін кейбір поляктар аннексияланған жерлерден қуылды. Шығыс Польшаның бір бөлігі Украина және Остланд рейхскомиссариатының құрамына кірді. Германияның басқаруындағы Польшаның қалған бөлігі, Германия "Бас үкімет" деп атаған аймақ, оккупациялық аумақ ретінде басқарылды. "Бас үкімет" халықаралық жағынан мойындалмады. Немістер 2 миллионнан астам еврей емес поляк азаматын өлтірді деген есеп бар. Нацистік Германияның жоспарлаушылары барлық поляктарды "толық жоюға" шақырды, ал олардың тағдыры, сондай-ақ көптеген басқа славян халықтарының тағдыры геноцидтік Generalplan Ost (Шығыс жалпы жоспары) жоспарында белгіленген. Тарихшылар, әдетте, Германия басып алған басқа елдермен салыстырғанда, нацистік Германиямен салыстырмалы түрде аз поляктар ынтымақтасқандығын айтады. Польшаның астыртын қозғалысы ынтымақтастарды сот арқылы жазалап, өлімге кесті, ал Польша үкіметі эмиграцияда Германия оккупациясына қарсы күресті, соның ішінде Польша еврейлеріне көмек көрсетті. Бір миллионға жуық поляк еврейлерге көмектескен болуы мүмкін, кейбір бағалаулар үш миллионға дейін көмекшілер болғанын көрсетеді. Польшалықтардың арасында Израильдің "Яд Вашем" мекемесі "Ұлттар арасындағы Адал" деп мойындаған адамдардың саны әлемде ең көп.
Қолдаушы негіздеме
Қорғаушылар "Польшалық өлім лагерлері" деген тіркес нацистік өлім лагерлері орналасқан жерді ғана көрсетеді және Польша үкіметінің Францияға немесе кейіннен Ұлыбританияға қатысқанын білдірмейді деп мәлімдейді. CTV Television Network News президенті Роберт Херст CTV-нің осы терминді қолдануын қорғады (қараңыз), себебі ол "жай ғана географиялық орналасуын көрсетеді", бірақ Канадалық хабар тарату стандарттары кеңесі бұл шешімге қарсы шығып, CTV-нің осы терминді пайдалануын этикалық емес деп таныды.
Сөздің сын-пікірлері
Бұл сөздерді қолданушыларға қарсы шығушылар олардың дәл емес екенін айтады, себебі олар лагерьлердің жауапкершілігі поляктарда болғандай ұғым тудыруы мүмкін, ал шындығында олар немістермен жобаланып, салынып, басқарылған және еврей емес поляктарды, поляк еврейлерін, сондай-ақ немістердің Еуропаның әртүрлі жерлерінен лагерьлерге тасымалдаған еврейлерді жою үшін пайдаланылған. Тарихшы Женевьева Зубржицки және Жамандауға қарсы лига (ADL) бұл сөз тіркесін қате атау деп атады. The Washington Post редакциялық алқасы оны "адастыратын" деп сипаттады, ал Ақ үй өкілі Томми Вьетор оның қолданылуын "қате мәлімдеме" деп бағалады. ADL-дің Абрахам Фоксман терминдердің қатаң географиялық тұрғысынан қорғалуын "тілдің шалаңдығы" және "үлкен қате, Польшаға өте әділетсіз" деп сипаттады. Польшаның Сыртқы істер министрі Адам Даниэль Ротфельд 2005 жылы "«Бұл тек географиялық сілтеме» деген желеумен тарихты бұрмалауға әрекеттер жасалып жатыр" деген мәлімдеме жасады. 2019 жылы көрсетілгендей, Collier журналының редакторы Карскидің мақаласының "Белзек өлім лагерінде" деген тақырыбын "Польша өлім лагері" деп өзгертті. Соғыстан кейінгі 1945 жылы "Польша өлім лагері" деген сөз тіркесі "Contemporary Jewish Record", "The Jewish Veteran", "The Palestine Yearbook" және "Israeli Annual" журналдарында, сондай-ақ 1947 жылы жарық көрген венгр туған еврей және бельгиялық қарсылық қозғалысының мүшесі Юджин Вайнстоктың "Beyond the Last Path" кітабында, және поляк жазушысы Зофия Нальковсканың 1947 жылғы "Медальондар" кітабында қолданылған. 2016 жылғы Мэтт Лебовичтің мақаласында Батыс Германияның 114-агенттігі, суық соғыс кезінде бұрынғы нацистерді Батыс Германияның барлау қызметіне тартқан, "Польша өлім лагерлері" терминін насихаттау үшін жұмыс істегені айтылды, бұл немістердің жауапкершілігін азайту және поляктарды осы қылмыстарға араластыру мақсатында жасалған.
Бұқаралық ақпарат құралдары
2004 жылдың 30 сәуірінде Канада телеарнасының (CTV) жаңалықтары «Треблинкадағы поляк лагері» деп хабарлады. Канададағы Польша елшілігі CTV-ге шағым түсірді. Бірақ CTV өкілі Роберт Херст Солтүстік Америкада «поляк» терминінің географиялық мағынада қолданылатынын айтып, түзету жасаудан бас тартты. Сосын Польшаның Оттавадағы елшісі Канаданың Хабар тарату стандарттары кеңесінің Ұлттық мамандандырылған қызметтер тобына шағымданды. Кеңес Херсттің пікірін қабылдамады, «поляк» сөзінің «ағылшын», «француз» және «неміс» сияқты сөздермен бірдей, географиялық контекстен асып түсетін мағынасы бар екенін мәлімдеді. Оның нацистік жойқын лагерлеріне қатысты қолданылуы бұрмалаушылық және дұрыс емес еді». 2008 жылдың қарашасында неміс газеті Die Welt Майданек концлагерін «бұрынғы поляк концлагері» деп атады, бұл туралы хабарланғаннан кейін дереу өтініш айтты. Іс 2012 жылы басталды, ал 2015 жылы Варшава аудандық соты істі қараудан бас тартты. 2009 жылдың 16 қарашасында Maclean журналында журналист Кэти Энгельхарт Джон Демянюк туралы жазған мақаласында оны «Польшаның Треблинка өлім лагеріндегі әйгілі садист» деп қате көрсетіп, «Польшаның Треблинка өлім лагері» деп айтты және Демянюк «үш поляк лагерінде күзетші болып қызмет еткенін» мәлімдеді. Энгельхарттың мақаласы Польшаның Оттавадағы елшісі Пьотр Огродзинскийдің ресми шағымын тудырды, ол: «Поляктардың концлагерьлерге қатысы бар деген мәлімдеме мүлдем жалған, олар тек алғашқы тұтқындар болды» деді. 2010 жылы Польша-Америка Костюшко қоры төрт ірі АҚШ жаңалық агенттігінен «нацистік оккупациядағы Польшадағы неміс концлагерлері» деген тіркесімді қолдануын талап етіп петиция ұсынды. Канаданың Globe and Mail газеті 2011 жылдың 23 қыркүйегінде «Поляк концлагерлері» туралы жазды. Канада парламентінің депутаты Тед Опиц және азаматтық және иммиграция министрі Джейсон Кенни поляктардың наразылығын қолдады. 2013 жылы Аушвиц-Биркенауда тұтқын болған және неміс концлагерінің бұрынғы тұтқындарының қауымдастығының хатшысы Карол Тендера неміс телеарнасы ZDF-ге ресми кешірім сұрау және қайырымдылыққа 50 000 злотый сыйлық беру үшін «поляк концлагерлері» деген сөзді қолданғаны үшін сотқа жүгінді. Сот ZDF-ге қоғамдық кешірім сұрауға бұйрық берді. Кейбір поляктар кешірімді жеткіліксіз деп санады және «Өлім лагерлері – нацистік Германия ZDF кешірім сұрасын!» деген жазуы бар жүк көлігімен наразылық білдірді. Олар «поляк концлагерлері» деген сөздерге қарсы наразылықтарын Польшадағы Вроцлавтан Англиядағы Кембриджге дейін, Бельгия және Германия арқылы, ZDF штаб-пәтері орналасқан Майнц қаласының алдында тоқтаумен 1600 шақырымдық сапармен жүргізуді жоспарлады. The New York Times Manual of Style and Usage, AP Stylebook және The Washington Post осы тіркесімді қолдануға қарсы кеңес береді. Бірақ 2018 жылғы поляк заң жобасын The Washington Post редакциясы айыптады.
Саясаткерлер
2012 жылдың мамыр айында АҚШ президенті Барак Обама Ян Карскиге президенттік бостандық медалін табыстаған кезде "Польшадағы өлім лагері" деп айтты. Польшаның сыртқы істер министрі Радослав Сикорский және Костюшко қорының президенті Алекс Сторозинский бастаған поляктардың наразылығынан кейін, Обама әкімшілігінің өкілі президенттің "Германия басып алған Польшадағы нацистік өлім лагерлеріне" сілтеме жасағанда қате айтқанын мәлімдеді. 2012 жылдың 31 мамырында президент Обама Польша президенті Коморовскиге хат жазып, ол бұл фразаны "Германия басып алған Польшадағы нацистік өлім лагеріне" сілтеме жасай отырып, ойсыз қолданғанын түсіндірді және былай деді: "Мен қателікке өкінемін және осы және келер ұрпақтардың шындықты білуін қамтамасыз ету үшін бұл мүмкіндік екенімен келісемін".
Медиа
Польша үкіметі мен поляк диаспорасы ұйымдары "Польша" немесе "поляк" сөздерін қамтитын мұндай сөздерді қолдануды айыптады. Польша Сыртқы істер министрлігі мұндай сөздерді қолдануды қадағалайды және егер олар қолданылса, түзетулер мен кешірім сұрайды. 2005 жылы Польшаның еврей сыртқы істер министрі Адам Даниэль Ротфельд "жаман ниеттілікке" тоқталып, "бұл тек географиялық сілтеме" деген сылтаумен тарихты бұрмалауға және шындықты жасыруға тырысылып жатқанын" айтты. Ол "поляк" деген сөздің концлагерьлерге немесе геттоларға, немесе Холокостқа қатысты қолданылуы поляктардың неміс қатыгездіктеріне қатысқан немесе оған қатысқан деген ой тудыратынын, сондай-ақ Польшаның нацистердің қылмыстарының құрбаны болғанын баса айтты. Польша үкіметі ЮНЕСКО-дан "Аушвиц концлагері" атауын "Бұрынғы нацистік Германияның Аушвиц-Биркенау концлагері" деп ресми түрде өзгертуін өтінді. 2007 жылғы 28 маусымда Жаңа Зеландияның Крайстчерч қаласында өткен ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра комитеті лагерь атауын "Аушвиц-Биркенау неміс нацистік концлагері және құрту лагері (1940–1945)" деп өзгертті. Бұрынғыда кейбір неміс БАҚ, соның ішінде Der Spiegel, лагерьді "поляк" деп атаған.
Ұлттық еске алу институты туралы заңға өзгеріс енгізу
2018 жылдың 6 ақпанында Польша президенті Анджей Дуда Ұлттық еске алу институты туралы заңға түзетулерге қол қойды, бұл Холокостқа қатысты қылмыстарда поляк ұлтына ұжымдық жауапкершілікті тағушылық мәлімдемелерді қылмыстық қылық деп жариялады. Заңның "Польша өлім лагері" және "Польша концентрациялық лагері" деген тіркестерді пайдалануды қылмыстық қылық деп санайтыны түсінілді. Халықаралық қоғамның қарсылығынан кейін заң қайта қаралып, қылмыстық жазалар алынып тасталды, бірақ ғылыми немесе көркемдік өрнекке жасалған ерекшеліктер де жойылды. Бұл "Польшаның жақын тарихындағы ең ірі дипломатиялық дағдарысы" деп сипатталды.