Кіріспе
Ашық мұхит түбінде жиналатын ұсақ түйіршікті шөгінді. Пелагиттік шөгінді немесе пелагит – құрлықтан алыс, ашық мұхит түбіне бөлшектердің түсуі нәтижесінде жиналатын ұсақ түйіршікті шөгінді. Бұл бөлшектердің құрамына негізінен фитопланктон мен зоопланктонның микроскопиялық, әктасты немесе кремнийлі қабықшалары, балшық мөлшеріндегі кремнийлі шөгінділер немесе олардың қоспасы кіреді. Пелагиттік шөгінділерде метеориттік шаңның аздаған мөлшері және жанартау күлінің өзгеретін мөлшері де кездеседі. Ооздың құрамына қарай, пелагиттік шөгінділердің үш негізгі түрі бар: кремнийлі ооз, әктасты ооз және қызыл балшық. Пелагиттік шөгінділердің құрамын үш негізгі фактор анықтайды. Бірінші фактор – ірі құрлықтардан қашықтық, ол құрлықтан келген шөгінділермен араласуын әсер етеді. Екінші фактор – судың тереңдігі, ол мұхит түбіне түскен кремнийлі және әктасты биогендік бөлшектердің сақталуына әсер етеді. Ал үшінші фактор – мұхиттың құнарлылығы, ол беткі суларда пайда болатын биогендік бөлшектердің мөлшерін реттейді. Әктасты ооз – кем дегенде 30% әктасты микроскопиялық қабықшалардан (форминифералар, кокколитофорлар және птероподтардың қабықшалары) тұратын ооз. Бұл ауданы бойынша ең көп таралған пелагиттік шөгінді, ол әлемдік мұхит түбінің 48% -ын жабады. Бұл типтегі ооз карбонаттық компенсация тереңдігінен жоғары тереңдікте жиналады және басқа пелагиттік шөгінділерге қарағанда жылдамрақ жиналады, жылдамдығы 0,3–5 см/1000 жыл аралығында өзгереді.
Pelagic sediment or pelagite is a fine grained sediment that accumulates as the result of the settling of particles to the floor of the open ocean, far from land. These particles consist primarily of either the microscopic, calcareous or siliceous shells of phytoplankton or zooplankton; clay size siliciclastic sediment; or some mixture of these. Trace amounts of meteoric dust and variable amounts of volcanic ash also occur within pelagic sediments. Based upon the composition of the ooze, there are three main types of pelagic sediments: siliceous oozes, calcareous oozes, and red clays. The composition of pelagic sediments is controlled by three main factors. The first factor is the distance from major landmasses, which affects their dilution by terrigenous, or land derived, sediment. The second factor is water depth, which affects the preservation of both siliceous and calcareous biogenic particles as they settle to the ocean bottom. The final factor is ocean fertility, which controls the amount of biogenic particles produced in surface waters. Calcareous ooze is ooze that is composed of at least 30% of the calcareous microscopic shells—also known as tests—of foraminifera, coccolithophores, and pteropods. This is the most common pelagic sediment by area, covering 48% of the world ocean's floor. This type of ooze accumulates on the ocean floor at depths above the carbonate compensation depth. It accumulates more rapidly than any other pelagic sediment type, with a rate that varies from 0.3–5 cm/1000 yr.
Siliceous ooze is ooze that is composed of at least 30% of the siliceous microscopic "shells" of plankton, such as diatoms and radiolaria. Siliceous oozes often contain lesser proportions of either sponge spicules, silicoflagellates or both. This type of ooze accumulates on the ocean floor at depths below the carbonate compensation depth. Its distribution is also limited to areas with high biological productivity, such as the polar oceans, and upwelling zones near the equator. The least common type of sediment, it covers only 15% of the ocean floor. It accumulates at a slower rate than calcareous ooze: 0.2–1 cm/1000 yr.
Кремнийлі ооз – планктонның (мысалы, диатомалар мен радиоляриялардың) кремнийлі микроскопиялық "қабықшаларының" кем дегенде 30% -ын құрайтын ооз. Кремнийлі оозға губка шұңғылдары, кремнийлі флагелляттар немесе олардың екеуі де кіре береді. Бұл типтегі ооз карбонаттық компенсация тереңдігінен төмен тереңдікте жиналады. Оның таралуы жоғары биологиялық өнімділікке ие аймақтармен – полюстік мұхиттармен және экваторға жақын ағын аймақтарымен шектеледі. Бұл шөгінділердің ең сирек түрі, ол мұхит түбінің 15% -ын ғана құрайды. Ол әктасты оозға қарағанда баяу жиналады: 0,2–1 см/1000 жыл.
Pelagic sediment or pelagite is a fine grained sediment that accumulates as the result of the settling of particles to the floor of the open ocean, far from land. These particles consist primarily of either the microscopic, calcareous or siliceous shells of phytoplankton or zooplankton; clay size siliciclastic sediment; or some mixture of these. Trace amounts of meteoric dust and variable amounts of volcanic ash also occur within pelagic sediments. Based upon the composition of the ooze, there are three main types of pelagic sediments: siliceous oozes, calcareous oozes, and red clays. The composition of pelagic sediments is controlled by three main factors. The first factor is the distance from major landmasses, which affects their dilution by terrigenous, or land derived, sediment. The second factor is water depth, which affects the preservation of both siliceous and calcareous biogenic particles as they settle to the ocean bottom. The final factor is ocean fertility, which controls the amount of biogenic particles produced in surface waters. Calcareous ooze is ooze that is composed of at least 30% of the calcareous microscopic shells—also known as tests—of foraminifera, coccolithophores, and pteropods. This is the most common pelagic sediment by area, covering 48% of the world ocean's floor. This type of ooze accumulates on the ocean floor at depths above the carbonate compensation depth. It accumulates more rapidly than any other pelagic sediment type, with a rate that varies from 0.3–5 cm/1000 yr.
Siliceous ooze is ooze that is composed of at least 30% of the siliceous microscopic "shells" of plankton, such as diatoms and radiolaria. Siliceous oozes often contain lesser proportions of either sponge spicules, silicoflagellates or both. This type of ooze accumulates on the ocean floor at depths below the carbonate compensation depth. Its distribution is also limited to areas with high biological productivity, such as the polar oceans, and upwelling zones near the equator. The least common type of sediment, it covers only 15% of the ocean floor. It accumulates at a slower rate than calcareous ooze: 0.2–1 cm/1000 yr.
Қызыл және қоңыр балшық
Қызыл балшық, сондай-ақ қоңыр балшық немесе пелагикалық балшық деп те аталады, мұхиттың ең терең және ең шалғай аймақтарында жиналады. Ол мұхит түбінің 38% -ын құрайды және кез келген басқа шөгінді түріне қарағанда баяу жиналады, жыл сайын 0,1–0,5 см ғана жиналады. 30% -дан кем биогендік материалды қамтитын, ол су қабаты арқылы төмен түскен кезде карбонатты және кремнийлі биогендік бөлшектердің ерігеннен кейін қалған шөгіндіден тұрады. Бұл шөгінділер эолдық кварцтан, балшық минералдарынан, вулкандық күлден, кремнийлі микрофоссилдердің аз қалдықтарынан және цеолиттер, лимонит және марганец оксидтері сияқты аутигендік минералдардан тұрады. Қызыл балшықтың көп бөлігі эолдық шаңнан тұрады. Қызыл балшықта кездесетін қосымша құрамдас бөліктерге метеорит шаңы, балық сүйектері мен тістері, кит құлағының сүйектері және марганец микро түйіндері жатады. Бұл пелагикалық шөгінділер әдетте ашық қызылдан шоколад қоңырға дейін болады. Түсі шөгінді бөлшектеріндегі темір мен марганец оксидтерінің қаптамасынан туындайды. Органикалық көміртек болмаған жағдайда, темір мен марганец тотығу күйінде қалады және бұл балшықтар жерленгеннен кейін қоңыр болып қалады. Одан терең жерленген кезде, қоңыр балшық темір гидроксидтерінің гематитке айналуына байланысты қызыл балшыққа айналуы мүмкін. Бұл шөгінділер мұхит түбінде планктон өндірісінің аз болатын аймақтарда жиналады. Оларды құрайтын балшықтар мұхиттың тереңіне ауада немесе беттік суларда суспензия күйінде әкелінеді. Жел де, мұхит ағындары да осы шөгінділерді құрлықтан мыңдаған шақырым қашықтыққа суспензия күйінде тасымалдайды. Тасымалдау кезінде, ұсақ балшық су қабатында жүз жыл немесе одан да көп уақыт бойы суспензияда қалуы мүмкін, содан кейін мұхит түбіне шөгіп қалады. Бұл балшықтардың шөгінуі негізінен флокуляция арқылы балшық агрегаттарының пайда болуы және пелагикалық организмдер арқылы фекальды түйіршіктерге қосылуы арқылы жүзеге асырылады.
Теңіз шөгінділерінің таралуы мен орташа қалыңдығы
Өңір Теңіз аумағының пайызы Теңіз шөгінділерінің жалпы көлемінің пайызы Орташа қалыңдығы Континенттік жағалаулар 9% 15% 2.5 км (1.6 миль) Континенттік беткейлер 6% 41% 9 км (5.6 миль) Континенттік көтерілімдер 6% 31% 8 км (5 миль) Теңіздің терең түбі 78% 13% 0.6 км (0.4 миль)