Леон Вер: Француз жазушысы және әртік сынайшысының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Француз жазушысы және өнер сыншысы Леон Верт (17 ақпан 1878, Ремиремонт, Воже – 13 желтоқсан 1955, Париж) – француз жазушысы және өнер сыншысы, Октав Мирбоның досы, Антуан де Сент-Экзюперидің жақын досы және сенімді серігі. Леон Верт Бірінші дүниежүзілік соғыс, отаршылдық және Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі француз қоғамын, сондай-ақ француздың "ұжымдық әрекетін" (немесе "бірлескен қызметін") сын тұрғысынан және жоғары дәлдікпен жазды.

Ерте өмір

Верт 1878 жылы Вогеж аймағындағы Ремиремонт қаласында ассимиляцияланған еврей отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Стефан шапаншы болса, анасы Йована философ Фредерик Раухтың қарындасы еді. Ол өте дарынды оқушы, Францияның Concours général байқауында бас жүлде жеңіп алды және Лицей Анри IV-де әдебиет және гуманитарлық пәндер бойынша CPGE философиясының студенті болды. Бірақ ол оқуын тастап, түрлі журналдарда тілші болып жұмыс істеді. Богемиялық өмір салтын ұстана отырып, ол өзін жазу және өнер сыншылығына арнады.

Мансап

Верт Октав Мирбоның "Кеші қыздың күнделігі" романының жақтасы және досы болды. Автордың денсаулығы нашарлағанда, ол Мирбоның соңғы романы "Дингоны" аяқтады. Ол тәуелсіз ойлы анти-буржуазиялық анархист ретінде антиклерикалдық көзқарастарын білдірді. Оның алғашқы маңызды романы "La Maison blanche", алғы сөзін Мирбо жазған, 1913 жылы Гонкур сыйлығына үміткер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, 34 жастағы Верт әскери және резервтік міндеттемелерін орындағаннан кейін, аумақтық әскерге шақырылып, тылға жіберілді. Соғысқа қарсы болғанына қарамастан, ол ерікті түрде жауынгерлік қызметке қатысты, алдымен мылтықшы, содан кейін радиооператор болып, 15 ай қызметтен кейін өкпе инфекциясынан жарамсыз деп танылды, бұл уақытта ол соғыстың ең қиын учаскелерінде болды. Одан кейін ол "Clavel, soldat" атты пессимистік және соғысқа қарсы күшті шығармасын аяқтады, ол 1919 жылы жарық көрген кезде дау тудырды, бірақ кейін Жан Нортон Крудың 1929 жылғы француз әдебиетінің бірінші дүниежүзілік соғыс туралы монументалды зерттеуінде окоп соғысын ең шындыққа жақын бейнелеген туындылардың бірі деп аталды. Верт – соғыстар аралық кезең туралы жазған, сондай-ақ отаршылдыққа қарсы күрескен (Кочинхина, 1928) қышқыл стильде жазатын жіктемеуге келмейтін жазушы. Ол француз империясының отаршылдық дәуірінің сәніне де, сталинизмге де қарсы жазды, оны солшыл алдау деп айыптады. Сондай-ақ, ол нацистік қозғалыстың күшеюіне де сын көзбен қарады. 1931 жылы Антуан де Сент-Экзюперимен танысқаннан бастап, олардың арасында тығыз достық қарым-қатынас орнады. Сент-Экзюперидің "Кішкентай ханзада" шығармасы Вертке арналған. Францияның құлауынан кейін, оккупация кезінде Вертерлер Марсельдегі Америкалық көмек орталығының эмиграцияға көмектесу ұсыныстарын қабылдамай Францияда қалды. 1941 жылдың шілдесінде Верт еврей ретінде тіркелуге міндеттелді, оның саяхаттауы шектелді және оның еңбектері жарияланудан тыйым салынды. Оның әйелі Сюзанн қарсылық қозғалысында белсенді қатысып, оннан астам рет шекара сызығын жасырын кесіп өтіп, Париждегі пәтерін қашқан еврей әйелдері, ағылшын және канадалық ұшқыштар үшін, сондай-ақ қарсылық қозғалысының құпия жиналыстары мен жалған құжаттарды және заңсыз радиоаппаратураны сақтау үшін қауіпсіз үйге айналдырды. Олардың ұлы Клод алдымен Юрада, содан кейін Парижде оқып, кейін дәрігер болды. Верт Юра тауларында жалғыз, суық және көбінесе аш күйінде өмір сүрді. Оның күнделігі "Déposition" 1946 жылы жарық көрді, ол Виши Франциясына қатысты айқын айыптау жасады. Ол нацистік оккупация кезінде голлист болды және соғыстан кейін Клод Мориак басқарған "Liberté de l'Esprit" атты интеллектуалдық журналға үлес қосты. Верт журналдарға, әсіресе "Marianne" журналына үнемі материалдар жазып тұрды.

Werth was a protégé and friend of Octave Mirbeau, the author of The Diary of a Chambermaid, completing Mirabeau's final novel, Dingo, for him when the author's health failed. He manifested his anti clericalism as an independently minded anti bourgeois anarchist. His first significant novel, La Maison blanche, which Mirabeau prefaced, was a Prix Goncourt finalist in 1913. At the outbreak of the First World War, Werth, 34, having earlier completed his active duty and reserve service, was mobilized into the territorial army and, as such, assigned to the rear. Despite opposing the war, he volunteered for combat duty first as a rifleman then as a radio operator, spending time in one of the worst sectors of the war before being invalided out by a lung infection after 15 months' service. Shortly after, he completed Clavel, soldat, a pessimistic and virulently anti war work that caused a scandal when it was released in 1919 but which was later cited as among the most faithful depictions of trench warfare in Jean Norton Cru's monumental 1929 survey of French World War I literature. Werth was an unclassifiable writer with an acid prose, who wrote of the inter war period as well as advocating against colonialism (Cochinchine, 1928). He also wrote against the colonial period splendor of the French empire, and against Stalinism which he denounced as a leftist deception. He also criticized the mounting Nazi movement. In 1931 when he met Antoine de Saint Exupéry, it was the beginning of a very close friendship. Saint Exupéry's Le Petit Prince (The Little Prince) would be dedicated to Werth. After the Fall of France, during its occupation, the Werths remained in France despite offers by the Centre americain de secours in Marseille to help them emigrate. In July 1941 Werth was required to register as Jewish, his travel was restricted and his works banned from publication. His wife, Suzanne, was active in the Resistance, crossing the demarcation line clandestinely more than a dozen times and establishing their Paris apartment as a safe house for fugitive Jewish women, downed British and Canadian pilots, secret resistance meetings and storage of false identity papers and illegal radio transmitters. Their son, Claude, continued his studies first in the Jura and then in Paris, later becoming a doctor. Werth lived poorly in the Jura Mountain region, alone, cold and often hungry. Déposition, his diary, was published in 1946, delivering a damning indictment of Vichy France. He became a Gaullist under the Nazi occupation and after the war contributed to the Liberté de l'Esprit intellectual magazine run by Claude Mauriac. Werth had regularly contributed to magazines, particularly Marianne.

Антуан де Сент-Экзюпери

Сент-Экзюпери 1931 жылы Вертпен танысты. Верт көп ұзамай Сент-Экзюперидің «Аэропосталь» серіктестерінің ұшқыштар тобынан тыс ең жақын досы болды. Верт пен Сент-Экзюперидің көп ортақ тұсы жоқ еді: ол анархист, әкесі еврей, және солшыл большевиктерді қолдаушы еді. Сент-Экзюпериден жиырма екі жыл үлкен, сюрреалистік стильде жазатын, сондай-ақ он екі томдық және көптеген журналдық мақалалардың авторы болған ол Сент-Экзюперидің түптеп келгенде қарсы тұратын тұлғасы еді. Бірақ жас автор Верттің жазу өнерін «ешқашан адаспағандығы» үшін жоғары бағалады және Верттің мәні – «ақиқатты іздеуі, оның байқағыштығы және қарапайым, тиімді жазуы» екенін жазды. Сент-Экзюперидің «Тұтқынға хат» кітабында Верттің журналистикасы мақталады, ал мәтінге қосымша жазған нотасында Париж университетінің француз әдебиеті профессоры Франсуаза Гербод Вертті Сент-Экзюперидің әдеби ұстазы деп есептейді. Сент-Экзюпери оған екі кітабын арнады («Тұтқынға хат» және «Кішкентай ханзада»), ал тағы үш туындысында Верт туралы айтқан. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, «Кішкентай ханзаданы» жазып жатқан Сент-Экзюпери Нью-Йорк қаласының орталық ауданындағы пәтерінде туған Франциясы мен достарын ойлап отырды. Леон Верт соғысты Швейцарияға жақын, таулы Жура айманындағы Сент-Амур ауылында өткізді, онда ол «жалғыз, суық және аш» күйінде болды, және француз бежендеріне жылы сөздер айтуға құштар емес еді. Сент-Экзюпери 1943 жылдың басында еркін француз әуе күштеріне қосылып, қайтадан соғысқа қатысты, себебі «аштықтан зардап шегушілерден алыс тұра алмаймын. Мен азаптау үшін, соның арқылы жақындарыммен бірігу үшін кетемін» деді. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанда, Антуан де Сент-Экзюпери көре алмаған кезде Леон Верт: «Тониосыз [Сент-Экзюпери] бейбітшілік – толық бейбітшілік емес» деді. Леон Верт досының қазасынан кейін бес ай өткен соң ғана, оған арнайы басылымды жіберген Сент-Экзюперидің өліміне себепкер болған мәтінді көрді. Верт 1955 жылдың 13 желтоқсанында Парижде қайтыс болды. Оның және әйелі Сюзаннаның күлдері Париждің Пэр-Лашез зиратындағы колумбарийге салынды.

Saint Exupéry met Werth in 1931. Werth soon became Saint Exupéry's closest friend outside of the flying group of his Aeropostale associates. Werth did not have much in common with Saint Exupéry; he was an anarchist, his father was a Jew, and a leftist Bolshevik supporter. Being twenty two years older than Saint Exupéry, with a surrealistic writing style as well as the author of twelve volumes and many magazine pieces, he was Saint Exupéry's very opposite. But the younger author admired Werth's writing for having "never deceived," and wrote that Werth's essence was "his search for truth, his observation and the simple utility of his prose." Saint Exupéry's Letter to a Hostage includes a celebration of Werth's journalism, and in her note on the text, Françoise Gerbod, professor emeritus of French literature at the University of Paris, credits Werth with having been Saint Exupéry's literary mentor. Saint Exupéry dedicated two books to him, (Letter to a Hostage and The Little Prince), and referred to Werth in three more of his works. At the beginning of the Second World War, while writing The Little Prince, Saint Exupéry lived in his downtown New York City apartment, thinking about his native France and his friends. Léon Werth spent the war unobtrusively in Saint Amour, his village in the Jura, a mountainous region near Switzerland where he "was alone, cold and hungry", and which had few nice words for French refugees. Saint Exupéry returned to the conflict by joining the Free French Air Force in early 1943, rationalizing, "I cannot bear to be far from those who are hungry I am leaving in order to suffer and thereby be united with those who are dear to me." At the end of the Second World War, which Antoine de Saint Exupéry didn't live to see, Léon Werth said: "Peace, without Tonio [Saint Exupéry], isn't entirely peace." Leon Werth did not see the text for which he was so responsible until five months after his friend's death, when Saint Exupéry's French publisher, Gallimard, sent him a special edition. Werth died in Paris on 13 December 1955. His remains and those of his wife, Suzanne, are deposited in the columbarium at Paris's Père Lachaise cemetery.

33 күн өлімнен кейін жариялау

33 күн – Верттің Франция құлдырауы кезіндегі эксдус (шығу) туралы естеліктері. Атауы оның, әйелі және ұлының бұрынғы бала күтушісі Парижден Жура аймағындағы Сент-Амурға, жазғы үйлеріне қашқандағы уақытты көрсетеді. (Ол кезде 15 жастағы ұлы Клод және оның жасөспірім достары бірнеше сағат бұрын жолға шығып, бір күннен кем уақытта қашықтықты жүріп өтті, осылайша француз армиясының тапсырған 33 күндік айналымдық жолдарынан құтылды; жұбайлар ұлдарынан бір айдан кейін Сент-Амурде кездескенше хабар алмады.) Верт поэтикалық еңбекпен және журналистік дәлдікпен 1940 жылдың мамыр-маусым айларында Голландия, Бельгия, Люксембург және Францияға шабуыл жасаған неміс әскерінен қашқан шамамен сегіз миллион азаматтың бірі ретіндегі өзінің тәжірибесін баяндайды. Ол бұл оқиға кезінде жасаған жазбаларын пайдаланған болуы мүмкін, өйткені ол Бірінші дүниежүзілік соғыста окоптарда да жазған (оларды ол өзінің «Clavel soldat» және «Clavel chez les majors» романдарында қолданған). Верт 1940 жылдың қазан айында қолжазбаны досы Сент-Экзюпериге Франциядан жасырын шығару, алғы сөз жазып, АҚШ-та басып шығару үшін тапсырды. Нью-Йорк баспасы Брентано құқықтарды сатып алды (сигареттер, илеспе, шоколад және су тазарту таблеткаларынан тұратын әскери жәрдем үшін) және 1943 жылы басылымды жоспарлады. Сент-Экзюпери 1942 жылғы «Pilote de guerre» романында оны күтіп, «un grand livre» (маңызды кітап) деп атады. Нақты себептері белгісіз, кітап басылған жоқ, ал қолжазба дерлік жоғалып кетті. Сент-Экзюпери «33 күннің» ағылшын тіліне аудармасы шықпайтынын түсінгенде, алғы сөзді кеңінен өңдеді (Верттің атын оны қорғау үшін алып тастап) және оны жеке эссе ретінде жариялады. «Қарсыластарға хат» – Франциядан Лиссабон арқылы АҚШ-қа қашу кезінде (олар Жан Ренуармен бір кемеде болған) үй мен жер аудару туралы терең ойлар. Бұл ұшқышқа шетелден немістерге қарсы күресін жалғастыруға мүмкіндік берді. 1992 жылы ғана Вивиан Хами жоғалған қолжазбаны тауып, жариялады. 2002 жылы оқушыларға арналған басылым шығарылды, ал «33 күн» француз орта мектептерінің оқу бағдарламасына енгізілді. Хами Верттің көптеген шығармаларын 1990 және 2000 жылдары қайта басып, оны қайта ашуға көмектесті. «33 күн» 2015 жылы Остин Денис Джонстонның жаңа аудармасында «33 Days» деген атпен ағылшын тілінде жарық көрді.

33 jours (33 Days) is Werth's memoir of l'exode (the exodus) during the Fall of France. The title refers to the period of time he, his wife and their son's former nanny spent on the road during their flight from Paris to their summer home in Saint Amour in the Jura region. (His son Claude, then 15, and teenage friends covered the distance in less than a day by leaving several hours earlier, thus avoiding the detours mandated by the French army that are described in 33 jours; the couple had no news of their son until they were all reunited a month later in Saint Amour.) With poetic economy and journalistic precision, Werth recounts his experiences as one of the estimated eight million civilians who fled the advancing German army's invasion of Holland, Belgium, Luxembourg and France in May–June 1940, possibly using notes set down during the event, as he did in the trenches in World War I (which he used for his novels Clavel soldat and Clavel chez les majors). Werth gave the manuscript to his friend Saint Exupéry in October 1940 to smuggle out of France, write a preface for and publish in the U. S. The New York publisher Brentano's bought the rights (for a military parcel of cigarettes, gum, chocolates and water purification tablets) and publication was planned for 1943, in expectation of which Saint Exupéry referred to it as "un grand livre" (an important book) in his 1942 novel Pilote de guerre. For reasons unclear it was never published, and the manuscript effectively disappeared. When Saint Exupéry realized that an English translation of 33 jours was not forthcoming, he extensively revised the preface (excising Werth's name to protect him) and published it as a stand alone essay. Letter to a Hostage is an affecting meditation on home and exile set during the escape from France via Lisbon to the U. S. (he was on the same vessel as Jean Renoir) that enabled the pilot to continue his struggle against the Germans from abroad. It was not until 1992 that Viviane Hamy found and published the missing manuscript. In 2002 a student edition was produced, and 33 jours became part of the syllabus in French secondary schools. Hamy led a rediscovery of Werth, republishing many of his works in the 1990s and 2000s. 33 jours was finally published in English in 2015 as 33 Days in a new translation by Austin Denis Johnston.

1940-1944 жылдардағы куәлік

Ағылшын тілінде «33 күн» жарық көргеннен кейін үш жыл өткен соң, Оксфорд университетінің баспасы Верттің жолдармен көшіп кеткеннен кейін Сент-Амурға жеткенде жазған күнделігін жариялады, оны «Виши Франциясының өмірінен құпия күнделік» деп атады. Аудармасын Дэвид Болл жасаған. Егер ол «құпия» болмағанда, билік оны Аушвицке депортациялау үшін екі себепке ие болар еді: ол еврей ғана емес, сонымен қатар қарсылық көрсетуші де еді. «Депозиция» – француздық ауылдағы өмірдің оккупация кезіндегі, сондай-ақ соңында Парижді азат ету кезіндегі көтерілістің өткір, көбінесе ирониялық, дерлік күнделікті жазбасы. Егер ол сол жерде қалғанда, қаладан депортацияланып, қырылған 50 мың еврейдің бірі болуы мүмкін еді. Үйде жалғыз, жазу әдетімен, басқа жұмысы болмағандықтан және соғыс кезінде жариялау мүмкін болмағандықтан, ол күнделігіне күнделікті жазбалар жасады: адамдардың не айтқанын, не көргенін, радиодан не естігенін және баспасөзден не оқығанын, көбінесе мынадай пікірлермен: «Мсье де Голль (қағаз оны осылай атайды) және генерал Катроу француздық ұлттығынан айырылды». Франция да солай. (1940 жылдың 12 желтоқсаны).

Жоғарыда сипатталған «Францияның құлауынан кейінгі» оқиғалар күнделікке олар болған кезде жазылған. Мысалы, еврей тіркелген кезде Верт «Марсельезаны» айтқандай «Еврей» деген сөзді әнмен айтқанын айтады. Сонымен қатар, ол өзінің романіст қабілетін пайдаланып, Сент-Амур ауылының және оның маңындағы шаруалардың, дүкеншілердің және теміржолшылардың портреттерін жасайды. Біз олардың қандай екенін көріп, олардың өз сөздерімен Виши туралы не ойлайтынын естиміз – көпшілігі Петанға сенсе де, көп емес – және бұл олардың өміріне қалай әсер етеді. Француз тіліндегі күнделік 750 беттен тұрады, бұл сыныптарда оқуға тым ұзын, бірақ ағылшын тіліндегі басылым одан кем. Бұл оның ағылшын тіліндегі ең маңызды кітабы. Верт 1944 жылдың қаңтар айында Парижге оралды, бірақ азат етуге дейін тек түнде ғана шыға алды. Ол олардың пәтеріндегі қарсылық қозғалысының қызметін сипаттайды: британдық авиаторлар елден жасырын шығарылғанға дейін сонда жасырынған. Жаудан қашып жүргендер бірнеше күн олардың пәтерінде жасырынып, кейін жаңа тапсырмаға аттанды. Тамыз айында ол одақтас әскерлерінің Парижді бағыттап алға жылжуы туралы және соңғы аптада қала азат етілген кезде Парижде болған көшедегі шайқастар туралы хабарлайды. Күнделік неміс тұтқындарын танкіге жиналған күйде ұстауымен (оларды жаны ашып) және генерал де Голльдің Елисей алаңындағы жеңіс шеруімен аяқталады.

Еске алу шаралары

2005 жылы Верттің қайтыс болуының 50 жылдығын еске алу мақсатында түрлі шаралар ұйымдастырылды.