Ойнопид Хиоский (б.ж.д. 490 ж.): ежелгі грек математигі, астрономы. Геометрия, астрономия саласындағы еңбектері, Египетте білім алғандығы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
5 ғасырдағы грек математигі және астрономы, Ай кратері.
5th century BCE Greek mathematician and astronomer
the lunar crater
Хиостық Оенопид (Οἰνοπίδης ὁ Χῖος; шамамен б.з.д. 490 жылы туған) – б.з.д. 450 жылдары өмір сүрген ежегі грек геометрі, астроном және математигі.
Oenopides of Chios (Οἰνοπίδης ὁ Χῖος; born c. 490 BCE) was an ancient Greek geometer, astronomer and mathematician, who lived around 450 BCE.
Өмірбаян
Оенопидтің ерте өмірі туралы, шамамен б.з.д. 490 жылы туған Хиос аралынан басқа, шектеулі мәлімет белгілі. Оенопид Афинада болған деген болжам бар, бірақ мұны дәлелдейтін тікелей айғақтар жоқ. Платон оны «Эрастаи: Философия туралы әңгіме» атты еңбегінде еске алады. Осы кітаптың ағылшын тіліне аудармашысы (3-шолуда) Оенопидтің өмірінен тағы бір маңызды жайтты айтады – ол Египетке жасаған саяхаты. Онда ол кейбір египеттік жұбайлардың көмегімен астрономия және геометрия ғылымдарындағы білімін арттырған. Оенопид сонымен қатар Ұлы жылдың ұзақтығын анықтады, яғни жылдар мен айлардың толық саны тең болатын ең қысқа мерзімді. Күн мен Айдың өзара орналасуы Ұлы жыл сайын қайталанып тұрады, бұл күн және ай тұтылуын болжауға мүмкіндік береді. Бірақ іс жүзінде бұл тек шамамен ғана дұрыс, себебі жыл мен ай ұзақтығының арақатынасы ешқандай қарапайым математикалық бөлшекке сәйкес келмейді, сондай-ақ Ай орбитасы да үнемі өзгеріп тұрады. Оенопид Ұлы жылды 59 жыл деп есептеді, бұл 730 айға тең. Бұл жақсы жуықтау, бірақ толық емес, өйткені 59 (жұлдыздық) жыл 21550,1 күнге, ал 730 (синодикалық) ай 21557,3 күнге тең. Осылайша, айырмашылық жеті күнге жетеді. Бұған қоса, Ай орбитасының өзгерістері де әсер етеді. Дегенмен, 59 жылдық кезеңнің бір артықшылығы бар – ол Күнді айналатын бірнеше планеталардың орбиталық айналымдарының толық санына өте жақын болды, яғни олардың өзара орналасуы да әр Ұлы жыл циклінде қайталанды. Оенопидтен бұрын қолданылған Ұлы жыл 8 жылдық циклден тұрды (= 99 ай). Оенопидтен кейін, б.з.д. 432 жылы, Метон мен Эвктемон 18 жылдық, 223 айға тең жақсырақ мәнді тапты (осылай аталатын Сарос кезеңі).
Only limited information are known about the early life of Oenopides except his birthplace which was the island of Chios around 490 BCE. It is believed that Oenopides spent time in Athens but there is only circumstantial evidence to support this. Plato mentions him in Erastae: A Dialogue On Philosophy which places him in Athens. The English translator of the same book reveals (in footnote 3) one other aspect in Oenopides life which was his travel in Egypt in which he enriched his knowledge in the art of Astronomy and Geometry by some Egyptian priests. Oenopides also determined the value of the Great Year, that is, the shortest interval of time that is equal to both an integer number of years and an integer number of months. As the relative positions of the Sun and Moon repeat themselves after each Great Year, this offers a means to predict solar and lunar eclipses. In actual practice this is only approximately true, because the ratio of the length of the year and that of the month does not exactly match any simple mathematical fraction, and because in addition the lunar orbit varies continuously. Oenopides put the Great Year at 59 years, corresponding to 730 months. This was a good approximation, but not a perfect one, since 59 (sidereal) years are equal to 21550.1 days, while 730 (synodical) months equal 21557.3 days. The difference therefore amounts to seven days. In addition there are the interfering variations in the lunar orbit. However, a 59 year period had the advantage that it corresponded quite closely to an integer number of orbital revolutions of several planets around the Sun, which meant that their relative positions also repeated each Great Year cycle. Before Oenopides a Great Year of eight solar years was in use (= 99 months). Shortly after Oenopides, in 432 BC, Meton and Euctemon discovered the better value of 18 years, equal to 223 months (the so called Saros period).
Теоремалар мен проблемаларды ажырату
Астроном ретінде Энопидтің жаңалықтары негізінен практикалық мәселелерге қатысты болса, геометр ретінде ол көбінесе теоретик және әдіскер болған сияқты, геометрияны теориялық тазалықтың жоғары стандарттарына сәйкес келтіруді өз алдына міндет еткен. Осылайша ол "теоремалар" мен "тапсырмалар" арасындағы айырмашылықты енгізді: екеуі де жаттығуды шешуге қатысты болғанымен, теорема – бұл одан әрі теория құру үшін негіз ретінде қолданылатын теориялық құрылыс бөлігі, ал тапсырма – жалғасы немесе маңызы жоқ жеке жаттығу ғана.
While Oenopides's innovations as an astronomer mainly concern practical issues, as a geometer he seems to have been rather a theorist and methodologist, who set himself the task to make geometry comply with higher standards of theoretical purity. Thus he introduced the distinction between 'theorems' and 'problems': though both are involved with the solution of an exercise, a theorem is meant to be a theoretical building block to be used as the fundament of further theory, while a problem is only an isolated exercise without further follow up or importance.
Компас және тікұшақ
Оэнопид геометриялық құрылымдарда тек компас пен түзу сызықты пайдалану керек деген ереженің авторы болған сияқты. Осыған байланысты оның есімі жазықтық геометрияның екі нақты қарапайым құрылымымен байланысты: біріншісі – берілген нүктеден берілген түзу сызыққа перпендикуляр түзу сызық жүргізу; екіншісі – берілген түзу сызықтағы және оның берілген нүктесінде берілген бұрышқа тең түзу сызықты бұрыш салу.
Oenopides apparently also was the author of the rule that geometrical constructions should use no other means than compass and straightedge. In this context his name adheres to two specific elementary constructions of plane geometry: first, to draw from a given point a straight line perpendicular to a given straight line; and second, on a given straight line and at a given point on it, to construct a rectilineal angle equal to a given rectilineal angle.