Кіріспе
Неміс кәсіпкері Каспар Вогт (17 қараша 1752 – 20 наурыз 1839), кейін Каспар Рейхсфрейхерр фон Вогт (көбінесе Барон Каспар фон Вогт деп аталады), Гамбургтен (қазіргі Германия) шыққан неміс саудагері және әлеуметтік реформатор. Ол өзінің серіктесі және досы Георг Генрих Сивекингпен бірге 18 ғасырдың екінші жартысында Гамбургтегі ең ірі сауда фирмаларының бірін басқарды. Көптеген сауда сапарларында ол Еуропа құрлығын толықтай кезіп шықты. Оның ең үлкен жетістіктерінің бірі – Гамбургтің әлеуметтік қамтамасы жүйесін реформалау болды. 1785 жылдан бастап ол ауыл шаруашылығы және бау-бақша жобаларын дамытуға белсенді күш салды және Гамбург қақпаларына жақын Флоттбекте үлгілі ауыл шаруашылығы қожалығын құрды.
Caspar Voght (17 November 1752 – 20 March 1839), later Caspar Reichsfreiherr von Voght (more commonly known as Baron Caspar von Voght), was a German merchant and social reformer from Hamburg (today Germany). Together with his business partner and friend Georg Heinrich Sieveking he led one of the largest trading firms in Hamburg during the second half of the 18th Century. On numerous trade trips, he completely crossed the European continent. One of his greatest achievements was reforming the welfare system of Hamburg. From 1785 he dedicated himself to strengthening agricultural and horticultural projects and built a model agricultural community in Flottbek, close to the gates of Hamburg.
Бастапқы тарихы, жастар және Еуропаның "Ұлы турнесі"
Каспар Вогт Гамбургте саудагер және сенатор Каспар Вогттың (үлкені, *1707 жылы Бремен қаласына жақын Беверштедтте дүниеге келген, † 1781 жылы Гамбургте қайтыс болған) және Гамбург сенаторының қызы Элизабет Дженквелдің (* 26 қыркүйек 1723 жылы) отбасының үш баласының ағасы болып дүниеге келді. Вогттың әкесі шамамен 1721 жылы Гамбургтің Португалиямен сауда-саттықпен айналысқан «Юрген Дженквел» сауда үйінде шәкірт болды. 1732 жылдан бастап 16 жыл бойы Лиссабондағы сауда үйін өкілдік етті. Отанына оралғаннан кейін Вогттың әкесі Гамбургте жеке жібек және зығыр сауда компаниясын құрды, кейін Гамбургте сенатор шеніне көтерілді. 12 жасында Каспар Вогт шешекке шалдығып, бетінде мәңгілік із қалды. Георг Генрих Сивекингпен дос болғаннан басқа, Вогт өмірінің осы кезеңінде әдебиет, саясат және ғылымды зерттеуге бейімділігі артып, әкесінің фирмасының кеңсесінде (Контор) жасөспірім шағында танысқан, саудагерлік кәсібіне қызығушылық танытпады. Әкесі оны жиырма жасында білім алу үшін Лиссабонға жібергісі келгенде, Вогт анасының Лиссабоннан сескенуін пайдаланып, барудан бас тартты. 1755 жылғы Лиссабон жер сілкінісінде анасының екі бауыры қаза тапқан еді. Оның орнына Вогт 1772 жылы Еуропаға саяхатқа шықты. Саяхаты барысында Амстердам, Лондон, Париж және Кадис қалаларында болды. Мадридке жетіп, әкесінің бизнесі үшін сауда келісімін жасады. Францияның оңтүстігін аралап шыққаннан кейін Швейцарияға барды, онда Лаватер және Галлермен кездесті. Женевада Вольтермен байланыс жасады. Турин, Милан, Парма және Болоньядан өтіп, Римге келді, онда оны Папа Пий VI-ға таныстырды. Помпеи, Неапольге қысқа сапар жасап, Венецияда тоқтағаннан кейін Вогт Бергамоға барды, онда әкесінің бизнесі үшін жергілікті жібек тоқымашыларымен байланыс орнатты. Содан кейін Вена, Дрезден, Берлин және Потсдам қалаларына сапар шегіп, 1775 жылы туған қаласы Гамбургке оралды.
Сауда қызметі және Флотбектегі үлгілік егіндіктің құрылуы
1781 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, Вогт Георг Генрих Сивекингпен серіктестікке отырып, «Caspar Voght & Co.» атауымен әкесінің компаниясын жалғастырды. Олар жаңадан тәуелсіздік алған ағылшын отарларын пайдаланып, Солтүстік Америка жағалауындағы саудагерлермен берік сауда байланыстарын орнатты. 1783 жылғы 29 наурыздағы ізгі ниет хаты Гамбург Сенатының атынан Иоганн Абрахам де Бур арқылы Филадельфиядағы Конгреске ұсынылды. Де Бур – Гамбург азаматы, ол «Caspar Voght & Co.» сауда фирмасының тапсырысымен шетелге сапар шеккен еді. Вогттың қызығушылығы саудадан гөрі ауыл шаруашылығына көбірек болды. Жастығынан бастап, ол Гамбургтің шетіндегі Хамм қаласында әкесіне тиесілі, француз үлгісінде салынған бақта болуға қуанған. Вогт өскен сайын, ландшафттық сәулет және бау-бақша өсіруге деген бейімділігінің тек хобби емес екенін түсінді, ал бизнес өмірі оны одан сайын тебілді. Өліміне аз уақыт қалғанда Вогт бір хатында: «Сауда енді мені қызықтырмайтын болған соң, маған жағымсыз сезім туды», – деп жазды. Ол фирма басшылығын серіктесі Сивекингке толығымен жүктеді. 1785 жылдан бастап Вогт сол кездегі тәуелсіз Алтона қаласының қақпасынан тыс, Кляйн Флоттбек ауданында көптеген жерлерді сатып ала бастады. 1785-1786 жылдардың қысында Англияға сапар шеккеннен кейін, ол жергілікті ландшафттық сәулет және шаруашылықтың қазіргі заманғы әдістерімен танысуға тырысты, содан кейін Гамбургтегі иеліктерінде үлгілі шаруашылық пен дендропарк құруға кірісті (қазіргі Йениш паркі – оның «parc du midi» болды). Вогт Флоттбек үшін Еуропаға әйгілі екі ландшафт бағбанын шақырды: шотландтық Джеймс Бут пен француз Джозеф Раме. 1787 жылы Вогт картопты егіс дақылдарының қатарына енгізді. Осыған дейін ол көбінесе Нидерландыдан импортталатын өнім болған. 1797 жылы ол өзінің басқарушысы Лукас Андреас Стаудингерге Грос Флоттбекте ауыл шаруашылығы білімін тарату институтын құруға көмектесті. Бұл – неміс тілді елдердегі алғашқы ауыл шаруашылығы мектебі. Бұл академияның ең белгілі студенті Иоганн Генрих фон Тюнен болды, ол кейіннен Вогтпен негізінен топырақтың өнімділігі туралы мәселелер бойынша хат алмасты.
Voght's interests lay more with agriculture than with trading. Even as a youth, he was delighted being in a garden, designed on a French model, which his father owned in Hamm, at the outskirts of Hamburg. As Voght became older, he became aware that his inclination for landscape architecture and horticulture would be more than a hobby, and life in business repelled him increasingly. Not long before his death, Voght acknowledged in a letter: "When trade could no longer strike my fancy, I became nauseous". He handed the direction of the firm over to his partner Sieveking in a large measure. From 1785, Voght began to purchase lots of land in Klein Flottbek outside the gates of the then independent city of Altona. After a trip to England in the winter of 1785–6, where he tried to familiarize himself with the local landscape architecture and modern methods of husbandry, he began work on his Hamburg estates on a model farm and arboretum (the present day Jenisch Park was his parc du midi). Voght recruited two landscape gardeners for Flottbek renowned in Europe: the Scotsman James Booth and Frenchman Joseph Ramée. In 1787, Voght introduced the potato for cultivation. Up until then, it had been primarily an import product from the Netherlands. In 1797 he helped his stewart Lukas Andreas Staudinger found an institute for education in agriculture in Groß Flottbek. It was the first agricultural school in the German speaking world. The most prominent student of this academy was Johann Heinrich von Thünen, who would later correspond with Voght primarily about questions of crops yields of soils.
Кедейлер үйінің реформаторы ретінде Вогт
1770 жылы Вогт түрмелермен байланысқа түсті, әкесінің өкілі ретінде ағылшын түрме реформаторы Джон Говардқа Гамбург түрмесін көрсетті. Сол кезден бастап ол кедейлер үйлері мен түрмелерге қатысты мәселелерге үлкен қызығушылық танытты. 1788 жылы сауда академиясының (Handelsakademie) басшысы Иоганн Георг Бюш және адвокат Иоганн Арнольд Гюнтермен бірге Вогт «кедейлерге арналған ортақ мекеме» (Allgemeinen Armenanstalt) құруға бастама көтерді, осы мекеме арқылы Гамбургтегі кедейлерге көмек көрсету жүйесін реформалады. Бұл реформаның негізі – қаланы қамқорлық аймақтарына бөлу болды, әр аймақтағы шамамен 200 тұрғынға сол аймақтағы кедейлерге ерікті түрде көмек көрсету жолдарын табу міндеті жүктелді. Мекеме кедейлерге медициналық көмек, жүктілік және босану кезінде қолдау, сондай-ақ кедей балаларға білім беру мен жұмыс табуға мүмкіндік берді. Кедейлерге көмек көрсетудің дәстүрлі, әдетте діни және ахуалдың моральдық-рухани жақтарына бағытталған тәсіліне қарағанда, бұл реформа зардап шеккендердің экономикалық қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталды. Бұл іске жұмсалған қаражат шіркеулерден жиналған садақалармен және кедейлерге арналған апталық жиналымдар есебінен қаржыландырылды. Осы күш-жігердің нәтижесінде Гамбург түрмелеріндегі тұтқындардың саны күрт азайды. Вогттың кедейлікпен күрестегі жетістігі Гамбург пен одан тыс жерлерде де үлкен әсер етті. 1801 жылы император оны Венаға шақырды, сол қаладағы кедейлерге көмек көрсету жүйесін реформалау жоспарларын әзірлеуге көмектесу үшін. Осы қызметі үшін ол барондық атаққа ие болды (Reichsfreiherr) және осылайша абыройлы дәрежеге көтерілді. 1802–03 жылдары Берлинде болған кезде Вогт Пруссия королі Фридрих Вильгельм III-нің өтініші бойынша Берлиндегі кедейлік жағдайы туралы есеп дайындады. 1807 жылы Парижде көп айлар бойы болған кезде ол француз ішкі істер министрлігінің тапсырысымен Париждің кедейлер үйлері, жетімдер үйлері, босану үйлері және түрмелерінің жағдайы туралы баяндама жасады. Бұдан өзге, ол Марсель және Лион қалаларындағы кедейлерге көмек көрсету жүйесін реформалады және реформа туралы түсініктерін Лиссабон және Порто қалаларына жеткізді. 1838 жылы 86 жасқа толған Вогт Гамбургтегі кедейлер институтының 50 жылдығына арналған «Кедейлер институтының 50 жылдық тарихына қатысты ойлар» (Gesammeltes aus der Geschichte der Armenanstalt während ihrer 50jährigen Dauer) атты кітап жазды.
Кейінгі жылдары
1793 жылы Вогт АҚШ-пен саудадан басқа барлық іскерлік мәселелерді серіктесі Сивекингке жүктеді. 1799 жылы Гамбургті қампқан сауда дағдарысы оның фирмасына ауыр соққы берді, сондықтан ол сауда үйін таратуға мәжбүр болды. Континенттік жүйе кезеңінде ол Швейцария, Франция және Италия арқылы бірнеше жылдық саяхат жасады, осы саяхат барысында Парижде император Наполеонмен және оның бірінші әйелі Жозефинамен танысты. Флотбекке оралғаннан кейін ол ауыл шаруашылығынан түскен табысқа сүйеніп өмір сүрді. 1828 жылы үлгілі шаруашылығын банкир және сенатор Мартин Йохан Женишке сатқаннан кейін Вогт Бонапартпен бірге тұрды. Кейін ол 1799 жылы қайтыс болған серіктесі Георг Генрих Сивекингтің жесірімен бірге өмір сүрді. Вогт 1839 жылдың 20 наурызында Гамбургте 86 жасында дүние салды. Ол Ниенштеттенер зиратында жерленді.
Каспар Вогтты атап өту үшін
Гамбургте Каспар Вогттың есімімен аталған екі көше бар: Кляйн Флоттбектегі Барон Вогт Штрассе және Хаммдағы Каспар Вогт Штрассе. Оның құрметіне аталған орта мектеп, Caspar Voght Gymnasium (бұрын тек қыздарға арналған Oberrealschule) Каспар Вогт Штрасседе орналасқан. Мектеп жаңартылып, қазір Джон Ноймейер басқаратын Гамбург балет мектебіне айналдырылған.
Негізгі дереккөздер
Каспар Фогт: "Өмір тарихы". Шарлотта Шоэлл Гласс баспасынан жарық көрді. Христиандар, Гамбург 2001, (Вогттың естеліктері 1752 жылдан 1811 жылға дейін. Тағы бірнеше фрагментарлық көздер сақталған).
Anneliese Tecke (бас редактор): Каспар Фогт және оның Гамбургтік достар тобы. "Қызметті өмірден хаттар". 1-том. 1792 жылдан 1821 жылға дейінгі Магдалена Паулиге (туған Поэль) жолданған хаттар. Курт Детлев Мёльлер редакциялаған. Христиандар, Гамбург 1959 жыл. (Бір том ғана жарық көрді).
Каспар Фогт: Ауыл шаруашылығы жазбаларының жинағы. Т 1. Пертес, Гамбург 1825 жыл.
Каспар Фогт: Flotbeck және оның биылғы тапсырысы, осы арқылы жоспарланған тәжірибелерге байланысты: 1821 жылғы Flotbeck бағының тәжірибелері қосылған, сол шаруашылыққа келген қонақтарға жол көрсеткіш. Буш, Альтона 1822 жыл.
Кедейлер институтының 50 жылдық тарихына арналған ойлар (Gesammeltes aus der Geschichte der Armenanstalt während ihrer 50jährigen Dauer), Каспар Фогт, 1838 жыл.
Anneliese Tecke (pub. ): Caspar Voght und sein Hamburger Freundeskreis. Briefe aus einem tätigen Leben. Vol. 1. Briefe aus den Jahren 1792 bis 1821 an Magdalena Pauli, geb. Poel. Edited by Kurt Detlev Möller. Christians, Hamburg 1959. (Only one volume was published)
Caspar Voght: Sammlung landwirthschaftlicher Schriften. T 1. Perthes, Hamburg 1825. Caspar Voght: Flotbeck und dessen diesjährige Bestellung, mit Hinsicht auf die durch dieselbe beabsichtigten Erfahrungen: ein Wegweiser für die landwirthschaftlichen Besucher desselben mit angehängten Flotbecker Garten Versuchen im Jahre 1821. Busch, Altona 1822. Reflections on the 50 History of the Poor Institute (Gesammeltes aus der Geschichte der Armenanstalt während ihrer 50jährigen Dauer), Caspar Voght, 1838.
Екіншілік көздер
Сюзанна Вулк: Достар арасындағы бейтаныс. Каспар фон Вогттың өмірбаяны. Вайдман, Гамбург 2000. Герхард Ахренс: Каспар Вогт және оның үлгі шаруашылығы Флотбек: 18 ғасырдың соңындағы Германиядағы ағылшын ауыл шаруашылығы. Христианс, Гамбург 1969. Курт Детлев Мёльлер: Каспар В. Вогт, азамат және теңдесіз, 1752–1839. «Гамбург тарих қоғамы журналында». Гамбург 43.1956, 166–195 беттер. Генрих Сивекинг: Каспар Вогт, Йениш паркін құрушы, неміс және француз әдебиеттерін байланыстырушы. «Гамбург тарих қоғамы журналында». Гамбург 40.1949, 89–123 беттер. Георг Генрих Сивекинг: Вогт пен Сивекинг сауда үйі. «Гамбург тарих қоғамы журналында». Гамбург 17.1912, 54–128 беттер. Отто Рудигер: Каспар фон Вогт. «Гамбург өмірінен сурет». Комметр, Гамбург 1901. Густав Поэль: «Өткен заманнан көріністер». 2 томдық. Раухес Хаус, Гамбург 1884, 1887.
Kurt Detlev Möller: Caspar v. Voght, Bürger und Edelmann, 1752–1839. in: Zeitschrift des Vereins für Hamburgische Geschichte. Hamburg 43.1956, p. 166–195. Heinrich Sieveking: Caspar Voght, der Schöpfer des Jenisch Parks, ein Vermittler zwischen deutscher und französischer Literatur. in: Zeitschrift des Vereins für Hamburgische Geschichte. Hamburg 40.1949, p. 89–123. Georg Heinrich Sieveking: Das Handlungshaus Voght und Sieveking. in: Zeitschrift des Vereins für Hamburgische Geschichte. Hamburg 17.1912, p. 54–128. Otto Rüdiger: Caspar von Voght. Ein Hamburgisches Lebensbild. Commeter, Hamburg 1901. Gustav Poel: Bilder aus vergangener Zeit. 2 Vol. Rauhes Haus, Hamburg 1884, 1887.