Қасиетті Рим империясының императорлық сарайлары

Кіріспе

Киелі Рим империясының аумағында императордың уақытша резиденциясы қызмет еткен сарайлар, Саксония-Анхальт штатындағы муниципалитет.

Кейзерпфальц (нем. Kaiserpfalz, "император сарайы") немесе Кёнгспфальц (нем. Königspfalz, "патша сарайы") термині – орта неміс тілінен (phal[en]ze) ескі неміс тілінен (phalanza) орта латын тілінен (palatia [көпше түрі]) латын тілінен (palatium – "сарай") шыққан сөз. Бұл термин ерте және жоғары орта ғасырларда Киелі Рим императорының уақытша билік орталығы болған Киелі Рим империясының көптеген сарайлары мен қамалдарына қатысты. Империяның герцогтары мен епископтары да сарайларға ие болды, оларды кейде "пфальц" (pfalzen) деп атады, өйткені олар император мен оның сарайы транзитте болған кезде, Gastungspflicht (қонаққа шақыру міндеті) деп аталатын міндет бойынша оларды орналастыруға міндетті болды.

Атаудың шығу тегі

Кайзерпфальц – неміс тіліндегі сөз, «кайзер» дегені «император» мағынасын білдіреді, бұл сөз «цезарь» сөзінен шыққан; ал «Пфальц» сөзі «сарай» деген мағынаны білдіреді, және өзі латын тіліндегі «palatium» сөзінен алынған, оның да мағынасы сондай (сарай қараңыз). Сол сияқты, Кёнигспфальц – «кёниг», яғни «патша» және «Пфальц», яғни «патшалық сарай» сөздерінің бірігуінен құралған. Пфальцтер Германия Корольдігінің билеушісі ретінде патшалармен салынған және пайдаланылғандықтан, тарихи тұрғысынан дұрыс атау – Кёнигспфальц немесе «патшалық сарай». «Кайзерпфальц» термині – 19 ғасырда пайда болған атау, ол Германия королінің Киелі Рим императоры атағын (Папаның бергені) императорлық тәж кигеннен кейін ғана алғанын ескермейді. Бұл Италияға сапарлар (Italienzug) жасауды талап етті, олар көбінесе таққа отырғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң ғана жасалатын, ал кейде мүлдем жасалмайтын еді.

"Жүргізуші соттардың" дәстүрі

Франция мен Англиядағы құрдастарына ұқсас, Қасиетті Рим империясының ортағасырлық императорлары астанадан билік жүргізбеді, бірақ өз вассалдарымен тікелей байланыс орнатуы керек болды. Бұл "саяхатшы патшалық" немесе "саяхатшы соттар" деп аталды; неміс тілінде Reisekönigtum ("саяхатшы патшалық") деп аталады. Франк империясындағы меровингтер феодалдық принцип бойынша билік жүргізді, онда билеуші, аумақтық мемлекеттегідей, әкімшілік шенеуніктердің қолдауымен нақты жер шекаралары бар аумақты билемей, оның егемендігі феодалдар мен олардың вассалдары арасындағы жеке тәуелділік қатынасына негізделген ("жеке тәуелділік мемлекеті"). Сондықтан бұл тәуелділікті үнемі сақтап, жаңарту қажет болды, оның ішінде лауазымдар немесе жерлер беру арқылы. Бұл патшалар мен императорлардың өздерінің мемлекеттері бойынша үнемі саяхаттап, елдің әртүрлі аймақтарында Hoftage (сот күндері, яғни империяның ықпалды тұлғаларымен кездесулер) мен сот отырыстарын (дауларды шешу және өз билігін көрсету үшін құқық бұзушылықтарды жазалау) кезекпен өткізуінің бір себебі болды. Екінші себеп – ұзақ қашықтықтарда байланыс мүмкіндігінің шектеулі болуы, өйткені сол кезде мықты жолдар көбінесе болған жоқ. Сондықтан патшалық билігін сақтап тұру үшін соттың өзінің қатысуын көрсетуі қажет болды. Үшінші себеп – азық-түлікпен қамтамасыз етудегі қиындықтар: жеткіліксіз көлік инфрақұрылымының салдарынан, 13 ғасырға дейін жергілікті халықтан басқа, бір жерге келген жүздеген адамды ұзақ мерзімге азық-түлікпен қамтамасыз ету мүмкін болмады. Сондықтан патша сарайларына азық-түлік жібермей, сарайлар азық-түлікке баруы тиіс болды. Франция мен Англияда 13 ғасырдан бастап тұрақты патшалық резиденциялар тез өсіп, тиісті инфрақұрылымды дамыта бастаған астаналарға айнала бастады: Palais de la Cité және Вестминстер сарайы тиісті негізгі резиденцияларға айналды. Бұл Қасиетті Рим империясында мүмкін болмады, өйткені шынайы мұрагерлік монархия қалыптаспады, керісінше, сайлау монархиясының дәстүрі басым болды (қараңыз: Императорлық сайлау, Қасиетті Рим империясындағы патшалық және императорлық сайлаулар тізімі), бұл өте әртүрлі аймақтық тегі бар патшалардың сайлануына әкелді. Бірақ егер олар империяны және оның бүлікшіл аймақтық билеушілерін бақылауды қаласа, олар өздерінің туған аймақтарымен және жеке сарайларымен шектеліп қалмауы керек еді. Нәтижесінде патшалар мен императорлар империяның аймақтарын аралап, қазіргі заманға дейін саяхаттап жүрді. Тек сол кездегі император Карл V-тің кіші інісі Фердинанд I ғана 16 ғасырдың ортасында өзінің негізгі резиденциясын Венаның Хофбургке көшірді, онда кейіннен Габсбург императорларының көпшілігі тұрды. Алайда Вена империяның ресми астанасы емес, Габсбургтердің мұрагерлік мемлекеті (Австрияның Архгерцогтығы) болды. Императорлар Франкфурт пен Ахендегі сайлаулар мен тәж кигізу рәсімдеріне, әртүрлі жерлердегі императорлық диеталарға және басқа да шараларға қатысуды жалғастырды. Регенсбургтің мәңгілік диетасы 1663 жылдан 1806 жылға дейін Регенсбургте орналасқан еді. Рудольф II Прагада, Виттельсбах императоры Карл VII Мюнхенде тұрды.

Like their peers in France and England, the medieval emperors of the Holy Roman Empire did not rule from a capital city, but had to maintain personal contact with their vassals on the ground. This was the so called "itinerant kingship" or "itinerant court"; in German called Reisekönigtum ("travelling kingdom"). The Merovingians in the Frankish Empire already ruled according to the feudal principle in which a ruler does not rule over a territory with specific land boundaries with the support of administrative officials, as in a territorial state, but rather his sovereignty was based on a personal relationship of dependence between feudal lords and their vassals (Personenverbandsstaat, a "personal dependency state"). Therefore, this dependency had to be constantly maintained and renewed, including through the allocation of positions or land. This was one of the reasons why kings and emperors constantly traveled around their realm and held Hoftage (court days, i. e. meetings with the powerful of the empire) and court sessions (to settle disputes and punish offenses to prove their authority) alternately in different parts of the country. A second reason was a lack of communication options over long distances at a time when there were often hardly any solid roads. Therefore, the court had to show its presence in order to keep the realm under control. A third reason was supply bottlenecks: Due to inadequate transport routes, it was not yet possible until the 13th century to provide long term food supply for hundreds of people who had traveled to the same place, in addition to the local population. Consequently, instead of sending food to royal courts, the courts went to the food. In France and England, from the 13th century onwards, stationary royal residences began to develop into capitals that grew rapidly and developed corresponding infrastructure: the Palais de la Cité and the Palace of Westminster became the respective main residences. This was not possible in the Holy Roman Empire because no real hereditary monarchy emerged, but rather the tradition of elective monarchy prevailed (see: Imperial election, List of royal and imperial elections in the Holy Roman Empire) which led to kings of very different regional origins being elected. But if they wanted to control the empire and its rebellious regional rulers, they could not limit themselves to their home region and their private palaces. As a result, kings and emperors continued to travel around the empire well into modern times. It was only King Ferdinand I, the younger brother of the then Emperor Charles V, who moved his main residence to the Vienna Hofburg in the middle of the 16th century, where most of the following Habsburg emperors subsequently resided. However, Vienna never became the official capital of the empire, just of a Habsburg hereditary state (the Archduchy of Austria). The emperors continued to travel to their elections and coronations at Frankfurt and Aachen, to the Imperial Diets at different places and to other occasions. The Perpetual Diet of Regensburg was based in Regensburg from 1663 to 1806. Rudolf II resided in Prague, the Wittelsbach emperor Charles VII in Munich.

Мақсаты, орындары, сипаттамасы

"Сарай" деген жалпы түсінікпен салыстырғанда, пфальц – императордың белгілі бір уақытқа, көбінесе бірнеше айға тоқтаған орны еді; саяхат жоспарлары монархтың әдетте бірнеше аптадан артық тұрмайтынын көрсетеді. Сонымен қатар, олар әрқашан қабылданған мағынада үлкен сарайлар болған жоқ: кейбіреулері шағын шөлмек үйлер немесе бекітілген аң аулау орындары еді, мысалы Харцтағы Бодфельд. Бірақ көбінесе олар үлкен шөлмек үйлер (Gutshöfe) болатын, патша мен оның серіктеріне тамақтандыру және тұру ұсынып, көбінесе жүздеген қызметкерлерге, сондай-ақ көптеген қонақтар мен олардың қызметшілеріне және жылқыларына қызмет ететін. Тұру үшін тас ғимараттардың айналасында ағаштан жасалған қосымша құрылыстар салынған. Латын тілінде мұндай патшалық шөлмек үйлер villa regia немесе curtis regia деп аталатын. Қазіргі латын құжаттарында көбінесе осы тіркестер (не pfalz) кездеседі. Пфальцтен айырмашылығы, онда көшпелі билеуші біраз уақыт тұрып, өзінің егемендік міндеттерін орындаса, корольдік шөлмек үйі (Königshof) – корольдікке тиесілі кішкентай сарайы бар шаруашылық еді, оны патшалар кейде транзиттік бекет ретінде пайдаланатын. Дегенмен, олардың көпшілігі латын тіліндегі бірдей тіркестерді қолданатын құжаттарда айтылған. Пфальцтер көбінесе Рим дәуірінен қалған қалалық қалдықтарға жақын орналасқан, Германиядағы ең көне қалалар, олар көбінесе кеме жүретін өзендерде орналасқан, бұл жылдам және ыңғайлы саяхаттауға мүмкіндік берді және негізінен Рейн, Майн және Дунайда жабдықтауды жеңілдетті. Ежелгі епископтықтар көбінесе осы жерлерде орналасқан, бұл сонымен қатар епископтардың өздерінің династиялық мақсаттарын көздеген герцогтарға қарағанда патшаға көбірек адал болуының артықшылығы болды. Патшалар тіпті епископтарды да тағайындады, тіпті инвеституралық дау туындағанға дейін. Сондай-ақ, мұндай үйлер көбінесе патшаның меншікті жерлерінің ортасында немесе маңызды аббаттардың жанында, ауылдың шетінде орналасқан. Пфальцтер мен кішкентай патшалық шөлмек үйлері әдетте 30 шақырым (18 миль) аралықта салынған, бұл сол кезде патшалық ат пен күймелердің бір күндік сапарына сәйкес келетін. (Жеке аттылар құрғақ жерде одан да ұзақ қашықтықтарды жүре алатын.) Ең аз дегенде, пфальц – үлкен залы немесе Аула Региясы, императорлық шапель (Pfalzkapelle) және шөлмек үйі (Gutshof) бар паластан тұратын. Бұл жерде патшалар мен императорлар мемлекеттік істерді жүзеге асырып, императорлық сот отырыстарын өткізіп, сот күндері (Hoftag) империяның билеушілерімен кездесіп, маңызды шіркеу мерекелерін тойлаған. Олардың ең маңыздыларын граф-палатин басқарды, ол императордың орнына аймақтағы сот билігін жүзеге асырды. Бұл графтардың ең күштісі, Рейн граф-палатині, ақырында Пфальц сайлау князінің титулына көтерілді. Билеушілер келген пфальцтер олардың функциясына байланысты әр түрлі болды. Патшалар қысты өткізген сарайлар (қысқы сарайлар немесе Winterpfalzen) ерекше маңызды болды, онда олар бірнеше ай өткізді, сондықтан олар айтарлықтай ресурстар мен жайлылықты қамтамасыз етуі керек еді, ал жаз айында олар көбінесе қысқа уақытқа ғана тұрып, көп уақытты елді аралап, соның ішінде әскери науқандарға қатысты, көбінесе сарайлар, монастырлар немесе қалалар жоқ шатыр лагерьлерін пайдаланды. Басқа маңызды сарайлар – мерекелік сарайлар (Festtagspfalzen), Пасха мерекесі ең маңызды және тойланатын мереке сарайлары (Кведлинбург сияқты Остерпфальцен). Үлкен сарайлар көбінесе ерекше құқықтарға (мысалы, императорлық тікелейлікке) ие қалаларда орналасқан, бірақ епископтықтардың немесе императорлық аббаттардың орындықтары да болуы мүмкін. Римдік Германия патшалығының Гогенштауфен дәуірінде императорлық билік иелері өздерінің билік иелерін өздерінің пфальцтерін салу арқылы көрсетуге бастады. Бұлардың маңызды мысалдары – Брансвиктегі Генрих Арыстанның Данквардероде қамалы және Тюрингиядағы Эйзенахтың үстіндегі Вартбург. Екі ғимарат та Гогенштауфен пфальцтерінің негізгі жобасына сәйкес келеді және бірдей өлшемдерге ие.

Unlike the common notion of "palace", a pfalz was not a permanent residence but a place where the emperor stayed for a certain time, at most a few months; itineraries suggest that the monarch rarely would stay for longer than a few weeks. Moreover, they were not always grand palaces in the accepted sense: some were small manor houses or fortified hunting lodges, such as Bodfeld in the Harz. But generally they were large manor houses (Gutshöfe), that offered catering and accommodation for the king and his companions, often running to hundreds of staff, as well as numerous guests and their staff and horses. For accommodation there were wooden outbuildings around the mostly stone main buildings. In Latin, such a royal manor was known as a villa regia or curtis regia. It is these expressions (and not pfalz) that are mostly mentioned in contemporary Latin documents. Unlike a pfalz, where the itinerant ruler stayed for a while and enacted his sovereign duties, a royal estate (Königshof) was just a farm with a smaller manor owned by the kingdom, which was occasionally used by the kings as a transit station. However, they were mostly mentioned in documents using the same Latin expressions. Pfalzen were often located near the remaining urban remnants of Roman times, the oldest cities in Germany, which were also mostly located on navigable rivers, which enabled quick and comfortable travel and also made supplies easier, mainly on the Rhine, Main and Danube. Old bishoprics were often located in these places, which also had the advantage that bishops were usually more loyal to the king than the dukes, who pursued their own dynastic goals. The kings even appointed the bishops, until the investiture controversy. Furthermore, such houses were often located in the countryside in the middle of royal estates or near important abbeys. Pfalzen and smaller royal manors were generally built at intervals of 30 kilometres (18 miles), which at that time corresponded to a day's journey by the royal train of horses and chariots. (Individual riders managed much longer distances on dry ground.) At a minimum, a pfalz consisted of a palas with its Great Hall or Aula Regia, an imperial chapel (Pfalzkapelle) and an estate (Gutshof). It was here that kings and emperors carried out the business of state, held their imperial court sessions, where they met with the greats of the empire at court days (Hoftag) and celebrated important church festivals. The most important of them were administered by a count palatine, who executed jurisdiction in the region in the emperor's stead. The most powerful of these counts, the Count palatine of the Rhine, would eventually rise to the title of Prince elector of the Electoral Palatinate. The pfalzen that the rulers visited varied depending on their function. Especially important were those palaces in which the kings spent the winter (winter palaces or Winterpfalzen), where they spent several months and which therefore had to provide considerable resources and comfort, while in the summer they often only stayed for a shorter time while spending much time traveling across the country, including military campaigns, often using tent camps where there were no palaces, monasteries or cities. Other important palaces were the festival palaces (Festtagspfalzen), Easter being the most important and celebrated, at Easter palaces (Osterpfalzen such as Quedlinburg). The larger palaces were often in towns that had special rights (e. g. imperial immediacy), but could also be bishop's seats or imperial abbeys. In the Hohenstaufen era of the Roman German kingdom, important imperial princes began to demonstrate their claims to power by building their own pfalzen. Important examples of these include Henry the Lion's Dankwarderode Castle in Brunswick and the Wartburg above Eisenach in Thuringia. Both buildings followed the basic design of Hohenstaufen pfalzen and also had the same dimensions.

Пфальценнің соңы

XIII ғасырдың ортасында Гогенштауфендер құлағаннан кейін, патшалық билік уақытша тоқтады. Бірінен соң бірі әлсіз патшалар сайланды, бірақ ешқайсысы да толық билік жүргізе алмады. Князьдер мен епископтар өздерінің аумақтарын кеңейтуге тырысты. Олар нашар ақсүйектерді қысымға алды, қала билеушілерімен (патрициандар мен гильдиялармен) күресті, императорлық феодалдық иеліктерді заңсыз басып алды, кедендік баждар, жаңа салықтар және тіпті патшалық атрибуттарын енгізді. Араздар, күш көрсету және қарақшылық күшейді. Осы жағдайда, жеткілікті түрде бекітілмеген пфальцтер неміс патшаларына қауіпсіздік бере алмады. Көпшілігі тасталып, қалалар немесе жергілікті князьдер пайдаланды, жаңа құрылыстар барысында жоғалып кетті немесе қирады. Пфальцтердің орнына мықты бекітілген императорлық қамалдар салынды. Бұл қамалдар, пфальцтер сияқты қалаларда, жазықтарда, аңғарларда немесе өзендердің жағалауларында орналасқаннан айырмашылығы, көбінесе Нюрнберг немесе Трифельс сияқты төбелерде салынды. Патшалар сондай-ақ оларға адал еркін императорлық қалаларда тұруды ұнатты, олар бұрынғы императорлық монастырлардан әлдеқашан асып кеткен. Бұл қалалардың үстем патрициандары патшаларды жомарттықпен ғана емес, Аугсбург саудагері және банкирі Якоб Фуггер сияқты, олардың соғыстарын үлкен қарыздармен қаржыландырды.