Кіріспе

Еврей феминизмі – яһуди дінінде яһуди әйелдерінің діни, құқықтық және әлеуметтік мәртебесін яһуди еркектермен теңестіруді көздейтін қозғалыс. Феминистік қозғалыстар яһуди дінінің барлық негізгі бағыттарында әртүрлі тәсілдермен және жетістіктермен пайда болды. Еврей феминистік қозғалысының қазіргі түрінің бастауын АҚШ-та 1970 жылдардың басында табуға болады. Джудит Пласкоудың сөзіне сәйкес, ертедегі еврей феминистерінің басты наразылықтары – әйелдердің тек ерлерден тұратын дұға тобынан немесе миняннан шеттетілуі, уақытпен байланысты мицвоттан (мицвот – Синай тауында Тауратта берілген 613 өсиет және кейіннен қосылған жеті раввиндік өсиет, барлығы 620 өсиет) босатылуы, сондай-ақ еврей діни соттарында куәгер ретінде қатыса алмауы және ажырасу процесін бастау мүмкіндігінің болмауы еді. Тарихшы Паула Хайманның айтуынша, 1970 жылдары жарық көрген екі мақала феминизмді пайдалана отырып, яһуди әйелдерінің мәртебесін талдау бойынша алғашқы қадамдар болды: "Яһуди әйелдерінің еркіндіксіздігі", оны 1970 жылы "Еврей көрерменінің" редакторы Труд Вайс Розмарин жариялады, және Рейчел Адлердің "Сол жерде болмаған яһуди: Халаха және яһуди әйелі" атты мақаласы, ол сол кезде православиелік яһуди болған және қазір Реформа семинариясының профессоры – Еврей одағы колледжі – Еврей дін институтында қызмет етеді, бұл мақала 1971 жылы "Давка" басылымында жарияланды. Сонымен қатар, 1973 жылы Нью-Йорк қаласында бірінші [Америкалық] Ұлттық еврей әйелдер конференциясы өтті, онда Блу Гринберг ашылу сөз сөйледі.

Православтық иудаизм

Ортодокс яһудийлігіндегі феминизмге қатысты ұстаным, негізінен қазіргі заманғы ортодокс және хареди қауымдастықтарының арасындағы фракциялық бағыттар бойынша бөлінеді. Қазіргі заманғы ортодокс қауым, еврей заңының (халаха) шеңберінде сақталған жағдайда, әйелдерге қатысты белгілі бір прогрессивті өзгерістерді қолдайды. Хареди яһудийлігі феминизмге қатысты мәселелерде қатаң ұстанымды сақтайды.

Қазіргі православиелік көзқарастар

Православтық феминизм халахикалық жүйеде жұмыс істейді және православиелік қауымдық өмір мен басшылықтың ішінде көпшілікке ортақ тәжірибелерді құру үшін раввиндер мен раввиндік институттармен жұмыс істейді. Православтық феминизм агуна мәселелері, әйелдердің білім алуына, басшылығына және рәсімдерге қатысуына, әйелдердің басшылығына және мәжілісхананы әйелдерге ыңғайлы етуге бағытталған. Басқа дінге жататындардан айырмашылығы, православиелік феминисттер мәжілісханадағы бөліністі сақтайды және әйелдерді минянда санамайды. Барлық әйелдер дұға тобы – Әйелдер Тефилла тобы – 1970 жылдары басталған және бүгінгі күні жалғасып келе жатқан православиелік практика. Православ әйелдерінің білім алу мүмкіндігі ХХ ғасырдың соңынан бастап күрт өсті. Бұрын тек ұлдар мен ерлер ғана Талмудты және еврей заңдарын оқыған, бірақ қазір бұл қыздар үшін де стандарт болып табылады. Дриша еврей білім беру институты әйелдерге Талмудты жоғары деңгейде оқуға мүмкіндік берген алғашқы мекеме болды және бұрын тек ерлерге ғана қол жетімді болған халаха білімін берді. Бүгінде бірнеше мекеме Дришаға қосылып, әйелдерге білім алуға мүмкіндік береді. Православтық еврей әйелдері қазір діни қызметкерлер және еврей заңдары бойынша кеңесшілер ретінде басшылыққа ие. Жаңа білім беру бағдарламалары заманауи православиелік әйелдерге Талмудты және басқа да раввиндік әдебиеттерді ерлер үшін ешива немесе коллельмен салыстыруға болатын деңгейде зерттеуге мүмкіндік берді, соның ішінде Дриша институты (1979 жылы құрылған), Пардес еврей зерттеулері институты және Матан әйелдер Тора зерттеулері институты. Блу Гринбергтің феминизмге қатысты ортодоксальды әйелдердің көзқарасына үлкен әсері бар. Ол әйелдерді 1981 жылы жарық көрген «Әйелдер және иудаизм туралы» кітабында еврей заңдарын сақтап, жаңа басшылық рөлдерді атқаруға шақырды. Гринберг православиелік еврей феминизмінің «анасы» деп аталды. 1997 жылы Блу Гринберг еврей православ феминисттер альянсын (JOFA) құрды. Бұл альянс әйелдердің қазіргі православие еврей өмірінде қатысуы мен көшбасшылығын күшейтуді және осындай өзгерістерге арналған әйелдер мен ерлер қауымдастығын құруды қолдайды. JOFA агуна, бат-мицва, әйелдер стипендиясы, әйелдер дұғасы, рәсімдер, әйелдер мәжілісханасының басшылығы және әйелдердің діни басшылығы сияқты мәселелерге назар аударды. Ұйымның миссиясы: «Халаха аясында әйелдердің құқықтары мен мүмкіндіктерін кеңейту, белсенді және әділ православиелік қауымдастық құру үшін». Олар өз қауымдастықтарындағы әйелдерге ресурс және көтермелеу болуды қалайды, сонымен бірге оларды православиелік өмір салтын ұстануға шақырады. JOFA көптеген маңызды өзгерістерге қол жеткізді және ұйым православие қауымының кедергілерін кеңейту және жою үшін күш-жігерін жалғастыруда. Сондай-ақ 1997 жылы Гейл Биллиг Нью-Джерси штатының Энглууд қаласында орналасқан Ahavath Torah қауымында ірі православие синагогасының бірінші әйел президенті болды. 2002 жылы алғашқы серіктестік миняндар құрылды – Иерусалимдегі Шира Хадаша және Нью-Йорктегі Даркхай Ноам. Бұл – әйелдердің намазға қатысуын барынша арттыратын православиелік қауымдар. Серіктестік миняндарды сынға алғандар бұл «ортодокс» емес деп айтылса да, қауымдардың өздері өздерінің православиелік екенін қатаң айтады. Синагогалардың бөліністерге ие болуы және әйелдерді миньянның бір бөлігі ретінде есептемеуі (және осылайша әйелдерге кворумды қажет ететін қызметтердің кез-келген бөлігін жүргізуге рұқсат бермеуі) православие практикасына адалдықты көрсетеді. Д. Элана Штокман, JOFA-ның бұрынғы атқарушы директоры, өзінің «Ерлер бөлімі: теңдікті әлемдегі православиелік еврей еркектері» атты кітабында осы құбылыс туралы кеңінен жазды және серіктестік миниян өзін православиелік деп санайтын, бірақ қауымның басқа мүшелері православиелік деп жиі қабылдамайтын осы динамиканы зерттеді. Бүгінде әлемде 35 астам серіктестік минян бар. Православ феминизмінің тағы бір маңызды тарихи оқиғасы 2009 жылы Рабба Сара Хурвиц православиелік әйел раввин ретінде алғаш рет тағайындалған кезде болды. Содан кейін Ави Вайс православиелік әйелдерді раввиндік лауазымдарға даярлау мектебін ашқан, Яшиват Махарат («Мора хильхатт раббанит торанит» – раввиндік, халахикалық Тора мұғалімі) деген сөздің аббревиатурасы. Раввин Вайс бастапқыда түлектерді «рабба» деп атайтынын жариялаған болатын, бірақ Американың Раббиндік кеңесі оны құлатумен қорқытқан соң, ол өз сөзінен қайтып, «махарат» терминін жасады. Бірінші махараттар тобы 2013 жылдың маусымында бітірді: Махарат Рут Балински Фридман, Рахель Коль Файнгольд және Эбби Браун Шейер. 2015 жылы Яффа Эпштейн Яшиват Махараттан Рабба дәрежесін алды. Сондай-ақ сол жылы Лила Кагедан Яшиват Махараттан Рабби дәрежесін алды, осылайша олардың «Рабби» атағын алған бірінші түлегі болды. 2013 жылдың қаңтарында Тамар Франкиел Калифорниядағы еврей діні академиясының президенті болды, осылайша ол Америкадағы раввиндік мектепті басқарған бірінші православиелік әйел атанды. Мектеп өзі дінге жататын емес, православиелік емес. Алайда, бұл оқиға православиелік феминистер тарапынан шамалы ғана ынтамен қабылданды. Бірі – Нишмат үнемі феминизмнен алшақтап, оның негізін қалаушы Хана Хенкин өзінің феминист емес екенін және Нишматтан бітірген әйелдер халаханы шешпейтінін, әрқашан ер раввиндерден сұрайтынын жиі айтады. Екінші себебі – Яшиват Махараттан бітірген әйелдердің толық басшылар болып, халаханы шешуге және қауымдық раввиндер ретінде жұмыс істеуге толық құқықтары бар екендігінің фонында бұл оқиға православиелік әйелдер үшін ең үлкен жетістік болып саналмайды және тіпті кері қадам болуы мүмкін. Яғни, әйелдердің тек «әйелдер мәселелері» бойынша кеңес беруі, өзінің халахикалық құқығы болмаса, әйелдерді дәстүрлі гендерлік рөлдердің біршама ресми түрінде ұстап тұрады. 2014 жылы Православтық Одақтың ұлттық кеңселеріне алғашқы әйелдер сайланды; атап айтқанда, үш әйел ұлттық вице-президенттер және екі әйел серіктес вице-президенттер сайланды. 2015 жылдың маусымында Лила Кагедан Яшиват Махараттан бітірді және жаңа саясатқа сәйкес, өзіне қолайлы атауды таңдауға мүмкіндік алды және «Рабби» деп аталуын қалады. 2015 жылы Рабби Кагедан Австралиядағы Шира Хадашада тұруын аяқтады. Алайда, 2015 жылдың күзінде АҚШ-тағы мыңнан астам православиелік раввиндерді біріктіретін Американың Раббиндік кеңесі православиелік синагогтардың әйелдер раввиндерін тағайындауын немесе жұмысқа алуын тыйым салатын саясатты ресми қабылдады, атағына қарамастан. Сондай-ақ 2015 жылы Израильдің православиелік раввиндік ұйымы Бейт Хиллел еврей заңдары бойынша нұсқау беруге және халахикалық шешімдер шығаруға әйелдерге рұқсат беретін үкім шығарды. Бейт Хиллел бұл үкім еврей заңдарының жазбаша жауабында әйелдердің халахикалық шешімдер шығаруы ресми түрде бекітілген алғашқы рет екенін мәлімдеді. Сондай-ақ 2015 жылы хареди әйелдеріне арналған алғашқы израильдік саяси партия ашылды, ол «Б’Жутан: Хареди әйелдері өзгерістер жасайды» деп аталды. Бұл 18 айлық жартылай штаттандыру оқу курсын қажет етеді, бұл Ұлыбританиядағы алғашқы осындай курс.

Харедилер жақындап келеді

Хареди яһуди дінінің басшылары феминизмнің барлық түрлерін "реформа" деп, яһуди емес деп немесе яһуди дәстүріне қауіп ретінде үнемі айтады. Cross Currents журналының әйелдер басшылығын алға жылжытуды сынға алған мақаласында былай деп жазылған: "Традициялық яһуди діни өмірінің тұтастығы, оның ішінде оның ежелгі салт-дәстүрлік нормалары мен қоғамдық нормалары, тіпті олар ресми түрде кодталмаса да, Тора құндылықтарын көрсетеді, олар халахикалық немесе хашкафикалық болсын; біздің бірнеше мыңжылдық дәстүрлі діни қауымдық модальділігіміздің әрбір аспектісі халахикалық немесе хашкафикалық аксиомаларға енген немесе оған негізделген. Бұл аксиомалар бейтаныс адамдарға түсінікті болмауы мүмкін, бірақ оларды түсінбеу теріс тануға, жоққа шығаруға немесе реформалауға рұқсат бермейді". Харедилердің пікірінше, феминизм Тораны өзгертеді. Хареди діні де ерлер мен әйелдер арасындағы қатаң мәнді айырмашылықтарды қолдайды, олар Құдайдың еркі мен жаратылысы туралы түсініктерге негізделген. Хареди дүниетанымы әйелдік идеясын қолдайды, ол Сүлеймен патшаның "Құрметті әйел" өлеңінде көрсетілгендей, әйелді үйді күтіп ұстағаны, отбасына қамқорлық жасағаны және тамақ дайындағаны үшін мақтаған. Хареди білімінің ең маңызды бағыты қыздар мен жас әйелдерді Торалық яһуди дінінің қатаң өмір салтына бағышталған үлкен отбасылардағы әйелдер мен аналар болуға тәрбиелеу, оқыту және ынталандыру. Хареди әйелдерінің көпшілігі тек қана олар үшін жасалған Бейс Яков мектептерінде білім алса да, бұл мектептердің оқу бағдарламасы Талмудты оқымайды және әйел студенттерін хареди ешивасындағы жас хареди ерлермен бірдей пәндерді оқыуға шақырмайды және оқытпайды. Кейбір хареди қауымдастықтарында қыздардың зайырлы пәндердегі (мысалы, математика) білімдері ұлдардыкіне қарағанда жоғары. Бұл бір жағынан ер балалардың қасиетті тақырыптарға көбірек уақыт жұмсауына байланысты, ал бір жағынан көптеген хареди әйелдері жалақылы жұмыс істеп, күйеулеріне Тораны толық уақытты зерттеуге немесе екінші табыс табуға мүмкіндік береді. Қазіргі уақытта хареди иудаизм ішінде әйелдерді раввиндер ретінде даярлау үшін қозғалыс жоқ, сондай-ақ әйелдердің талмудикалық білімін дамыту үшін көрінетін қозғалыс жоқ. 2015 жылдың күзінде хареттік иудаизмнің бір бөлігі болған Американың Агудат Израильі әйелдерді діни қызметке тағайындау әрекеттерін айыптап, одан да ары барды, Ешиват Махарат, Ешиват Ховевеи Тора, Ашық православие және басқа да серіктес ұйымдарды яһуди тарихындағы басқа да диссидент қозғалыстарға ұқсас деп жариялады. Дегенмен, көптеген хареди әйелдері, көптеген хареди еркектерінен айырмашылығы, заманауи идеялар мен дүниежүзілік білімге ие. Профессор Тамар Ел-Ор Гур Хасид қауымдастығындағы әйелдердің білім алуы туралы "Білімділер мен білімсіздер" атты еңбегінде әйелдердің өміріндегі өзгерістерді және аралас білім беру мәдениеттерінің әйелдерді нығайтудағы әсерін зерттеді. Алайда, 2016 жылы Сатмар сектасы әйелдер үшін жоғары оқу орны "қауіпті" деп ескертетін жарлық шығарған. Еврей тілінде жазылған жарлықта ескертілді: Соңғы уақытта қыздар мен үйленген әйелдер арнайы білім алуда. Кейбіреулері сабаққа қатысып, басқалары онлайн-оқудан өтеді. Сондықтан біз олардың ата-аналарына бұның Тауратқа қайшы екенін айтқымыз келеді. Біз бұл туралы өте қатаң боламыз. Біздің мектепте оқыған қыздарға оқуға және білім алуға рұқсат етілмейді. Бұл қауіпті. Оқушы қыздар бұған бағынбайды, олар мектептен шығарылады. Сонымен қатар, колледж бітірген немесе білімі бар қыздарға мектепте жұмыс немесе оқытушы лауазымын бермейміз. Біз мектепті қауіпсіз ұстауымыз керек және қасиетті ортамыздағы дүниелік ықпалға жол бере алмаймыз. Бұл біздің Мосадтың негізіне қарсы. Хареди әлемінде, әсіресе Израильде феминисттік қозғалыстың басталғанына кейбір белгілер бар. 2013 жылғы Израиль сайлауы кезінде Эсти Шушан хареди саяси партияларды әйелдерге өздерінің тізімдерінде қатысуға рұқсат беруге мәжбүрлеу үшін феминисттік қозғалысты басқарды (бұл партиялар қазіргі уақытта әйелдерге қатысуға тыйым салады). Бұл науқанда хареди әйелдер әйелдерді шеттететін партияларға дауыс беруден бас тартуға шақырылды. Сонымен қатар, 2013 жылы Израильде өткен муниципалды сайлау кезінде үш хареди әйел бұрын-соңды болмаған қадам жасап, жергілікті муниципалитеттер үшін жарысты. Герги қалалық кеңеске бірінші рет сайланған және Сафед кеңесінде 20 жылдан бері бірінші рет отырған хареди әйел. Бір қызығы, Адина Бар Шалом, қалалық кеңеске сайланған. Ол ізгі ниетті раввин Овадия Йосефтің қызы. Бар Шалом Иерусалимдегі Хареди колледжін құрды, әйелдердің білімі мен жұмысының маңыздылығы туралы үнемі айтады және 2013 жылы Эладтағы хареди қаласында әйелдерге арналған саяси партияны құрды. Сонымен қатар, 2014 жылдың басында ол Израиль президенті болуға үміткерлікті қарастырды. 2014 жылдың наурыз айында Бар Шалом хареди феминисттік революциясы қазірдің өзінде болғанын жазды. "Поезд стансадан кетіп қалды", - деді ол. Тағы бір жаңа хареди дауысы - Эсти Райдер Индорский. Ол 2014 жылдың наурыз айында "Ари Соломон" деген ер адамның атымен жазған танымал хареди бағанындағы жазушы екенін жариялады және псевдоним астында үлкен жанкүйерлік базаға ие. YNet газетінде жарияланған мақаласында Райдер Индорский хареди қауымдастығында күшті феминисттік қозғалыс қалыптасып келе жатқанын мәлімдеді және хареди емес әйелдерден өздерінің ішкі революцияларына араласпауын сұрады. "Бізге қамқорлық жасамаңыз", - деді ол хареди емес феминистерге. "Біз үшін революция жасамаңыз немесе біздің арт жағымызды тазалауға тырыспаңыз. Біз оны өз жолымызбен жасаймыз және оны жақсы жасаймыз: Хареди әйелдердің адвокаттарының және стартаптардағы әйелдердің көптігі бар. Академиялық мансапты таңдайтын хареди әйелдер бар және қияли әр саласында өзгерістерге жетекшілік ететін хареди әйелдер бар. Өзгеріс болады. Ол қазірдің өзінде болып жатыр". Бұл Израильдегі хареди қауымдастығындағы феминисттік қозғалыстың басталғанының белгілері.

Яһуди дінінің заңдарында, дінбасылары, мектептерінде, топтарында және рәсімдерінде әйелдер

1845 жылы жаңадан пайда болған реформалық иудаизмнің Франкфурт синодына қатысқан раввиндер әйелдерді миньянға қосуға болатынын жариялады, бұл 1811 жылдан бері қалыптасқан реформалық практиканың ресми түрі болды. 1854 жылы Фанни Нойда әйелдер үшін әйелдер жазған алғашқы еврей дұға кітабын жазды, оны «Адалдық сағаттары» деп атады; ол ағылшын тіліне аударылып, 12 жылдан кейін АҚШ-та жарық көрді. 2015 жылы Лоштице қаласында оның құрметіне тақташа орнатылды, ол күйеуі раввин болып жұмыс істеген кезде сонда тұрған. Ол 1893 жылға дейін кантор болып қызмет етті. 1922 жылдың 18 наурызында американдық раввин Мордехай М. Каплан Нью-Йорктегі өз синагогасында қызы Джудит үшін АҚШ-та алғашқы ба-мицва тойын өткізді. Джудит Каплан алғашқы батаны оқып, Тораның сол аптадағы бөлігін еврей және ағылшын тілдерінде оқыды, содан кейін соңғы батаны айтты. CCAR 1922 жылы «әйелдерді діни қызметке тағайындау құқығынан ақтап алуға болмайды» деп мәлімдеді, бұл мәлімдемеге 56-дан 11 дауыс берді. Дегенмен колледж басқармасы әйелдерді раввин қызметіне тағайындаудан бас тартты, оған қарсы алты адам дауыс берді (Ньюмарк еске түсіргендей), екі раввинге қарсы. Ол 1923 жылы факультетке өтінішпен арнайы студент статусын раввиндік бағдарламадағы тұрақты студентке өзгертуді сұрады; жауап ретінде сол жылдың мамыр айында олар әйелдерді институтқа ерлермен бірдей негізде қабылдауды бірауыздан ұсынды. 1935 жылы Регина Йонас алғашқы ресми тағайындалған әйел раввин болды; оны либералды раввин Макс Динеманн тағайындады, ол Германияның Оффенбах-ам-Майн қаласындағы Либералды раввиндер қауымдастығының төрағасы болды. 1939 жылы Хелен Левинтал Нью-Йорктегі еврей дін институтында раввиндік мектепте оқу курсын толық аяқтаған алғашқы американдық әйел болды. Оның диссертациясы яһуди заңдары тұрғысынан әйелдердің сайлау құқығы туралы болды. Алайда ол диплом алғаннан кейін тек еврей әріптерінің шебері (және оның жетістіктерін мойындаған сертификат) ғана алды, ерлер алғандай еврей әріптерінің шебері және тағайындалу емес, өйткені факультет әйелдерді раввин ретінде тағайындауға әлі уақыт келмегенін сезінді. 1955 жылы консервативті иудаизмнің еврей заңдары және стандарттары жөніндегі комитеті әйелдерге Тора оқылар алдында және кейін бата айтуға рұқсат берілгенін жариялады, бұл «Алия» деп аталатын құқық еді. Алайда 1962 жылы жүргізілген зерттеуде консервативті сегіз қауым ғана бұл шешімді толық қабылдағанын, ал елу қауым оны шарттармен орындағанын, ал 196 қауым яһуди әйелдерінің жаңадан тапқан осы құқығын әлі де қабылдамағанын көрсетті. Бұл оқиға синагога раввині Шломо Рискиннің шешімімен болды. 1973 жылы яһуди заңдары мен нормалары жөніндегі комитет әйелдерге миньянға ерлермен тең дәрежеде қосылуға рұқсат беретін таккана (қаулы) қабылдады. Присанд 1972 жылдың 3 маусымында Цинциннатидегі Плюм-стрит ғибадатханасында Реформалық еврей семинариясы – Еврей одағы колледжінің еврей дін институты тағайындады. 1972 жылы Нью-Йорктегі он еврей феминисті өздерін «Езрат Нашим» (синагогадағы әйелдер бөлімі, сонымен қатар «әйелдер көмегі») деп атады. Олар әйелдердің теңдігі мәселесін Консервативті қозғалыстың Рабиндер ассамблеясының 1972 жылғы конвенциясына көтерді. Раввиндер құжатты өздерінің конгрестік пакеттерінде алды, бірақ «Езрат Нашим» оны раввиндердің әйелдерімен кездесу кезінде ұсынды. «Өзгеріс шақыруы» әйелдерді яһуди заңдары алдында куәгер ретінде қабылдауға, барлық мицвоттарды орындауға міндетті етуге, діни рәсімдерге толық қатысуға, некеде тең құқықты болуға және ажырасуды бастауға, миньянға қосылуға және синагога мен яһуди қауымдастығында басшылық лауазымдарға ие болуға рұқсат беруді талап етті. «Езрат Нашим» мүшесі Паула Хайман былай деп жазды: «Біз әйелдердің төмен мәртебесінің олардың белгілі бір уақытқа байланысты мицвоттан (бұйрықтардан) босатылуымен байланысты екенін мойындадық, сондықтан теңдіктің шарты ретінде міндеттердің артуын қабылдадық». Яһуди теологиялық семинариясының канцлері Герсон Коэннің қолдауымен Раббиндер ассамблеясы 1973 жылы олардың ұсынысын, ал JTS 1983 жылы қабылдады. 1974 жылы Сэнди Айзенберг Сассо Реконструкциялық иудаизмдегі алғашқы әйел раввин болды. 1975 жылы Барбара Остфельд Хоровиц реформалық иудаизмдегі алғашқы әйел кантор болды. 1976 жылы Эстер М. Броннердің Нью-Йорк қаласындағы пәтерінде алғашқы әйелдер ғана Пасхалық седер өткізілді және оны ол басқарды, оған 13 әйел қатысты, оның ішінде Глория Штайнем, Летти Коттин Погребин және Ф...

Софрот (жазушылар) әйелдері

Софер, Софер, Софер СеТАМ, немесе Софер СТ"М (ивритше: "жазушы", סופר סת״ם) – Тора орамаларын, тефилин мен мезузотты, сондай-ақ басқа да діни жазбаларды көшіре алатын еврей жазушысы. (СТ"М, סת״ם, – Сефер Тора, Тефилин және Мезузоттың аббревиатурасы. Софердің көпше түрі – "соферим", סופרים.) Талмудтың Гиттин 45б-да әйелдердің соферим болуына қатысты пікірталасқа негіз салады: «Еретик, жұлдызға табынушы, құл, әйел, кәмелетке толмаған, кутеялық немесе дінінен қайтқан еврей жазған Сифрей Тора, тефилин және мезузоттар діни мақсаттар үшін қолдануға жарамсыз». Талмуд заңын ұстанатындар арасында Мезуза мен Тефилин туралы үкімдерге күмән келтірушілер жоқ. Арбаа Турим әйелдерді Сифрей Тора жазуға құқықсыз деп санамаса да, кейбіреулер бұл әйелдерге Тора орамасын жазуға рұқсат етілгендігінің дәлелі деп есептейді. Дегенмен, бүгінде барлық ортодоксал (модерндік және хареди) ғалымдары әйелге Сефер Тора жазуға рұқсат етілмейді деген пікірде. Бірақ әйелдерге Кетубот (неке шарты), ритуалдық мақсатта емес STaM және қарапайым STaM-нан асып түсетін Софруттың басқа жазбаларын жазуға рұқсат етіледі. 2003 жылы канадалық Авиэль Барклей дәстүрлі білім алған әлемдегі алғашқы әйел софер атанды. 2007 жылы британдық Джен Тейлор Фридман Сефер Тора жазған алғашқы әйел софер болды. 2010 жылы әйелдер тобы (Бразилия, Канада, Израиль және АҚШ-тан келген алты әйел софер) жазған алғашқы Сефер Тора аяқталды; бұл «Әйелдер Тора жобасы» деп аталды. 2010 жылдың қазанынан 2011 жылдың көктеміне дейін Жюли Селтцер, «Әйелдер Тора жобасынан» шыққан әйел соферлердің бірі, Сан-Францискодағы Заманауи еврей мұражайындағы көрме аясында Сефер Тора жазды. Бұл оны Сефер Тора жазған алғашқы американдық әйел софер етеді; Жюли Селтцер Филадельфияда дүниеге келді және діни емес еврей. 2011 жылдың көктемінен 2012 жылдың тамызына дейін ол тағы бір Сефер Тора жазды, бұл жолы Сан-Диегодағы Реформалық Бет Израиль қауымы үшін. Селтцерді негізінен Джен Тейлор Фридман оқытты. Тораны Линда Копплсон жазды. 2014 жылғы мәліметтер бойынша әлемде шамамен 20 әйел софер бар.

Гуманистік иудаизмдегі әйелдер

Гуманистік иудаизм – қазіргі еврей өмірінде теистік емес балама ұсынатын иудаизмдегі бағыт. Ол иудаизмді еврей халқының мәдени және тарихи тәжірибесі ретінде анықтайды және гуманистік және секулярлы еврейлерді еврей мерекелеріне және өмірлік оқиғаларға (неке, бар мицва және бат мицва) қатысу арқылы еврейлік идентитілерін тойлауға шақырады, бұл оқиғаларға рухани күш беретін, дәстүрлі әдебиеттен нәр алатын, бірақ одан асып түсетін әдет-ғұрыптармен өткізіледі. Гуманистік иудаизм ерлер мен әйелдерді раввин ретінде қабылдайды, ал оның алғашқы раввині – 1999 жылы қабылданған Тамара Колтон. Оның алғашқы канторы – 2001 жылы қабылданған Дебора Дэвис болды; алайда, Гуманистік иудаизм кейін канторларды қабылдауды тоқтатты. Олар 2011 жылы АҚШ Өкілдер палатасының «Абортты салық төлеушілердің қаражатымен қаржыландыруға қарсы» заңын қабылдауына наразылық білдіретін мәлімдеме жасады, оны «әйелдің таңдау құқығына тікелей шабуыл» деп атады. 2012 жылы олар діни ұйымдарға жеке тұлғаларға немесе қызметкерлерге репродуктивті денсаулық сақтау қызметтерін міндетті түрде ұсынудан босатуға мүмкіндік беретін ар-ождан туралы ережелерге қарсы резолюция қабылдады. 2013 жылы олар резолюция қабылдады, онда былай делінген: «Осылайша, Гуманистік иудаизм қоғамы әйелдерге дауыс беру құқығын берген АҚШ Конституциясының он тоғызыншы түзетуінің жылдығын атап өту үшін 26 тамыздағы Әйелдер теңдігі күнін шын жүректен қолдайды; Қоғам барлық түрдегі гендерлік дискриминацияны, оның ішінде құқықтарды шектеуді, білім алуға қол жеткізуді қиындатуды, зорлық-зомбылықты және бағындыруды айыптайды; және Қоғам өзімізге және келер ұрпаққа гендерлік теңдікті жеткізу үшін күресте сергектік танытып, дауыс көтеруге міндеттенеді». XIX ғасырдың ортасынан бастап еврей әйелдерінің гуманистік күш-жігердегі рөлі екінші толқын феминизміне де тарады. Мысалы, азаматтық құқықтар белсендесі Элизабет Кэди Стэнтон мен Сюзан Б. Энтонидің әріптесі Эрнестин Роуз әйелдердің мүлікті мұраға алу құқығы үшін күресті жетекке алды. Ол поляк раввинінің қызы болғандықтан, антисемитизмге қарсы да сөйледі. Сонымен қатар, Мод Нейтан ХХ ғасырдың басында сайлау құқығы қозғалысының белгілі бір тұлғасына айналды. 1947 жылы Давид Бен-Гурион неке және ажырасу мәселелеріндегі билікті Израильдің Бас Раббинатына беруге келісті, және «статус-кво хаты» деп аталатын келісімге қол қойылды (басқа да мәселелердің арасында). 1953 жылы Кнессет Рабиндік соттардың юрисдикциясы (Неке және ажырасу) туралы заңды қабылдады, 5713 – 1953 жылдар. Заңның 1-тарауы былай деді: «Израильдегі яһудилердің неке және ажырасу мәселелері, мемлекеттің азаматтары немесе тұрғындары болғандықтан, раввиндік соттардың ерекше құзырына жатады». Израильдегі христиандар дінге байланысты шіркеу соттары арқылы ресми ажырасуды немесе ажырасуды талап ете алады. Бұл шешім Петах-Тиквадағы әйелдің әкесіне арнап сөз сөйлеуіне тыйым салынған оқиғаға жауап ретінде қабылданды. 2010 жылдың 28 қыркүйегінде Израиль Жоғарғы Соты Иерусалимнің Меа Шеарим ауданындағы жыныстық сегрегацияны заңсыз деп жариялады, бұл экстремистік хареди еркектердің әйелдерге еркектерге арналған жолда жүргені үшін физикалық және ауызша шабуыл жасауына байланысты болды. Алайда, 2011 жылдың қаңтарында Израиль Жоғарғы Сотының шешімімен қоғамдық автобустардағы жыныстық сегрегацияны бір жылдық тәжірибелік кезеңде ерікті түрде жалғастыруға рұқсат берілді. 2013 жылы Израильдің православиелік раввиндік ұйымы Бейт Хиллел халахикалық шешім шығарды, бұл әйелдерге алғаш рет қайтыс болған ата-аналарының есінде қадис дұғасын айтуға мүмкіндік берді. 2013 жылы Израильдегі діни судьялар туралы заңға өзгерістер енгізілді, онда діни судьяларды тағайындау комитетіне кем дегенде төрт әйел кіруі керек, соның ішінде діни соттарда әйел адвокаттар болуы керек, ал комитет мүшелерінің жалпы саны он бір болуы керек. 2013 жылы тағы бір оқиға болды: Израильдің Бас Раббинаты әйелдерге мемлекеттік кошерлік сертификаттау жүйесінде қадағалаушы ретінде жұмыс істеуге кедергі келтіретін кедергілерді жоюға уәде берді, ал Эмуна Израильдегі әйелдер үшін бірінші қадағалаушы сертификаттау курсын жариялады. 2013 жылы діни істер министрі мен бас раввиндер рәсімдік моншаға қатысатын адамдарға тек тексеруді қалаған әйелдерді тексеруге рұқсат беретін мәлімдеме жасады, бұл әйелдерді микведе күштеп тексеруге соңғы нүкте қойды. 2013 жылдың мамыр айында Анат Хоффман басқаратын «Қабырғадағы әйелдер» ұйымы дін еркіндігін жүзеге асыру үшін азаматтық мойынсұнбаушылыққа қатысқаннан кейін судья 2003 жылғы Израиль Жоғарғы Сотының Батыс қабырғасында Тораны алып жүруге немесе дұға оқу орамалын киюге тыйым салатын шешімінің дұрыс түсіндірілмегенін айтты және «Қабырғадағы әйелдер» дұға жиналыстарын заңсыз деп санамау керек. 2014 жылдың қазан айында «Қабырғадағы әйелдер» Батыс қабырғасының әйелдер бөліміне Тора кітабын контрабандалық жолмен әкеліп, Саша Лютттың бат-мицвасының бөлігі ретінде әйелдің алғашқы Тора оқуын өткізді. Алайда, Батыс қабырғасының раввині Шмуэль Рабинович былай деді: «Болашақта мұндай оқиғалар қайталанбауы үшін барлық күш салынбақ, және Тора кітабын әкелуге тыйым салынады – ерлер де, әйелдер де». 2014 жылдың желтоқсан айында «Қабырғадағы әйелдердің» бір бөлігі Батыс қабырғасында ханука шамдарын жаққан алғашқы әйелдер болды. Атап айтқанда, олар қабырғаның әйелдер бөлімінде 28 шамды жақты. Сара Силверман шамдарды жағуға қатысқандардың арасында болды. Алайда, бұл оқиға Батыс қабырғасының раввині «Қабырғадағы әйелдерден» әйелдер бөліміне ханука шамдарын орнату туралы өтінішті қабылдаудан бас тартқаннан кейін болды. 2015 жылы хареди әйелдеріне арналған алғашқы израильдік саяси партия ашылды, ол «Б’Жутан: Хареди әйелдері өзгерістер жасайды» деп аталды. 2015 жылы Цохар (Израильдегі діни-ционистік раввиндік ұйым) және Израильдің адвокаттар ассоциациясы әйелдердің ажырасу кезінде гет алуын қамтамасыз етуге арналған неке шартын енгізді; келісім бойынша күйеу ажырасу жағдайында әйеліне күн сайын үлкен сомада ақша төлеуге міндеттенеді. 2016 жылы, тарихи шешімде Тель-Авив Раббиндік соты күйеуінің қызына ажырасуға рұқсат бермегені үшін ұлын 30 күнге түрмеге жапты. 2016 жылы Кармит Фейнтух Израильдегі православиелік синагогта (Рамбан синагогы) қауымдық жетекші ретінде жұмысқа қабылданған алғашқы әйел болды. 2017 жылдың қаңтарында Израиль Жоғарғы Соты Израиль үкіметі Батыс қабырғасындағы дұғаларда әйелдердің Торадан оқуына тыйым салуға «негізді себеп» таба алмаса, әйелдер мұны істей алатынын шешті; сонымен қатар, Израиль үкіметі Робинсон аркасының алаңы Батыс қабырғасына «кіру» емес екенін дәлелдеуге болмайтынын айтты.

Агуна

Агуна (агуна, көпше: агунота (עגונות); сөзбе-сөз "тірекке тірелген немесе шынжырланған") – еврей әйелінің некеге "тіркелген" халахикалық термині. Классикалық жағдайы – күйеуі сапарға шығып, қайтып келмеген, немесе соғысқа қатысып, хабарсыз жоғалған жағдай. Сондай-ақ, күйеуі ажырасу туралы заңға сәйкес ажырасу қағазын (гет) беруден бас тартқан немесе оны беруге мүмкіндігі жоқ әйелге де қатысты қолданылады. Бұл мәселе яһудилер діни ажырасудан бөлек азаматтық ажырасуға рұқсат етілген елдерде өмір сүргенде кеңінен таралды. Израильден тыс жерлерде агуна азаматтық ажырасуды алып, азаматтық неке арқылы қайта үйлене алады, себебі Израильдік емес құқықтық жүйелер әдетте агуна мәртебесін мойындамайды. Бірақ агуна әдетте екінші некеге тұрмайды, өйткені оның алғашқы некесі халаха бойынша әлі де жарамды, сондықтан кез келген басқа жыныстық қатынас оның бірінші күйеуіне қатысты неке бұзу болып саналады. Сонымен қатар, халаха бойынша агунадан туған кез келген бала – мамзер (заңсыз туған бала) деп есептеледі. Некеден бас тартудың алдын алу үшін алғашқы некеге дейінгі келісім 1953 жылдың 16 желтоқсанында Марокконың Рабиндік кеңесімен әзірленіп, қабылданды. 1981 жылы Иерусалимнің бас раввині рабби Шалом Мессас осы келісімді одан әрі мақұлдады. Раввин Мессастың қатысынан кейін Американың Рабиндер кеңесі бұл мәселені белсенді түрде қарастырды. 2006 жылдың 18 мамырында қабылданған, "Америка мен бүкіл еврей әлемінде агуна мәселесі бар болғандықтан, ешбір раввин некеге дейінгі келісім орындалмаған жағдайда некеге тұру рәсіміне қатысуға болмайды" деген шешімдер сериясының соңғысы қабылданды. 2012 жылы 150 қазіргі православие раввині бар халықаралық ұйым – Халықаралық раввиндік қауымдастық (IRF) "IRF раввиндері некеге дейінгі келісімге қол қойылмаса, некеге тұру рәсіміне қатысуға болмайды" деген қаулы қабылдады. IRF раввиндері тек ерлі-зайыптылар халахикалық некеге дейінгі келісімге қол қойған некелерде ғана рәсімдерге қатысуға шақырылады. Рәсімге қатысуға Кетуба оқу, куәгер болу және шева берахоттың бірін жасау кіреді, бірақ олармен шектелмейді. Бұл IRF-ті әлемдегі жалғыз православиелік раввиндік ұйымға айналдырады, ол өз мүшелерінің кез келген некеде халахикалық некеге дейінгі келісімді қолдануын талап етеді. 1950 жылдардан бастап кейбір консервативті раввиндер Талмудтанушы ғалым және еврей теологиялық семинариясының (JTS) профессоры Саул Либерманның есімімен аталған Либерман шартын пайдаланып, егер азаматтық ажырасу шығарылса, геттің берілуін талап етеді. Православ раввиндерінің көпшілігі Либерман шартын қабылдамады, бірақ консервативтік қозғалыстың басшылары бастапқы ниет православиелік және консервативтік раввиндер қолдана алатын шешім табу болды деп мәлімдеді және Американың православиелік иудаизмнің раввиндік кеңесінің басшылары мен құрметті православиелік раввиндер, соның ішінде Джозеф Б. Соловейчик, шартты жарамды деп таныды. Кейіннен кейбір азаматтық соттар діни құжатты күшінде ұстап тұруды шіркеу мен мемлекеттің ажыратылуы туралы конституциялық қағидатты бұзу деп қарағандықтан, консервативті раввиндер ерлі-зайыптылардан бөлек хатқа қол қоюды талап ете бастады. Алайда көптеген консервативті раввиндер, соның ішінде қозғалыстың заң комитетінің кейбір мүшелері діни себептермен бұл бапқа күмәнданады. 1968 жылы заң комитетінің бірауыздан дауыс беруімен консервативті қозғалыстың бірлескен беті некелерді соңғы шара ретінде, талмудистік принципке негізделген, хафкаат кидушин бойынша бұзуға болатыны туралы шешім қабылдады. Консервативті қозғалыстың бірлескен беті діннің төрағасы рабби Майер Рабиновичтің айтуынша, кейде бұл әрекеттің үрейі ғана бұрынғы күйеуін гет беруге мәжбүр етті. 1990 жылы Агуна күні Агуналардың қиын жағдайы туралы жұртшылыққа хабарлау және проблеманы шешу үшін іс-қимыл жасау үшін ICAR (Агуна құқықтары жөніндегі халықаралық коалиция) тарапынан құрылды. Бұл мейрам яһуди күнтізбесінде Естер оразасының күніне сәйкес келеді. 1995 жылы Израиль парламенті әйелдеріне күйеуі гет беруден бас тартқан ерлерге айыппұл салуға заңдық өкілеттігін кеңейтті: олар үшін жүргізуші куәлігін алып тастау, банктік шоттарын алып қою, шетелге шығуды болдырмау, тіпті ажырасу туралы бұйрыққа бағынбағандарды түрмеге қамау шаралары қолданылды. 2004 жылы Иерусалим отбасылық сотының судьясы Менахем ХаКоэн әйеліне гет беруден бас тартқан ер адам оған 425,000 шекель жазалау шығындарын төлеуі керек деп шешті, өйткені "гет беруден бас тарту оның қалыпты өмір сүруге деген мүмкіндігіне ауыр нұқсан келтіреді және бірнеше жылға созылатын эмоционалдық зорлық-зомбылық деп қарастырылуы мүмкін". Ол "[Бұл] гет беруден бас тартқан адамға қарсы тағы бір санкция емес, процесті жеделдетуге бағытталған шара емес, және бұл сот гет беру үшін болашақ шараларға араласпайды, бірақ гет бермеудің салдарына тікелей жауап ретінде және әйелдің жазалау шығындарын алуға құқығы бар" деп атап өтті. Бұл шешім әйелдердің құқықтарын қорғау ұйымы Center for Women's Justice бастамасымен жасалған қоғамдық сот процесінің нәтижесі болды, ол Израильдің азаматтық соттарында гет беруден бас тартқан күйеулерге қарсы қаржылық талаптар бойынша бірнеше іске жете алды. 2014 жылы Уругвай раввинаты өзінің қарамағында неке қиюға ниеттенген барлық еврей жұптарының Раввиндік некеге дейінгі келісімге қол қоюын міндеттеді. Келісімде жұбайлар азаматтық түрде ажырасса, күйеуі әйеліне дереу гет беруге міндетті екені айтылған. Бұл бастаманы Сара Винковски, Кехила директоры, Уругвай еврей қауымдастығының (Comunidad Israelita del Uruguay) вице-президенті және Дүниежүзілік еврей конгресінің ұзақ жылдар бойы әйелдердің құқықтары үшін күрескен белсендісі бастады. 2015 жылы Цохар (Израильдегі діни-ционистік раввиндік ұйым) Израиль адвокаттар қауымдастығымен бірлесіп, ажырасып бара жатқан әйелдердің гет алуын қамтамасыз етуге бағытталған некеге дейінгі келісімді ұсынды. Келісім бойынша күйеуі ажырасу жағдайында әйеліне күн сайын үлкен сомада ақша төлеуге міндеттенеді. 2018 жылы Кнессет үш жылға қолданылатын заңды қабылдады, ол Израильдің раввиндік соттарына еврей әйелдерінің еврей күйеулерінен ажырасуға қатысты белгілі бір жағдайларды қарауға рұқсат берді, тіпті әйел немесе күйеу Израиль азаматы болмаса да.

Түсті әйелдер

Түсті терілі еврей әйелдері, яғни ақ нәсілден өзге – қара, латын американдық, азиялық немесе жергілікті халықтар сияқты нәсілге жататын, сондай-ақ Сефард және Мизрахи еврей әйелдерін қамтитын топ, феминизмнің оң ықпалына ұшыраған топтардың бірі болып табылады. Бұл топ өмірінің көп саласында қиындықтарға кезеседі. Олар тарихи тұрғыдан ақ түсті ашкенази еврейлері басымдықтың үстемдігін көрсеткен қауымдастықта шеттетілген немесе маргиналданған сезімде болуы мүмкін. Түсті терілі әйелдер өз қауымдары мен тарихында белсенділік танытып, көшбасшылық рөл атқарды. Мұның бір мысалы – 2019 жылғы Әйелдер шеруіне байланысты туған дау-дамайлардың нәтижесінде түсті терілі еврей әйелдерінің белсенді қатысуы. Әйелдер шеруі алдыңғы екі жылда сәтті өтті, бірақ қатысушылар саны төмендеді, бұл мәселені ушықтырды. Әйелдер шеруінің төрт бірлескен төрағасы – Линда Сарсур, Тамика Малори, Боб Блэнд және Кармен Перес, Ислам Ұлтының жетекшісі Луи Фарраханды айыптамағандары үшін отставкаға кетуге шақырылды. Фаррахан ашық түрде антисемит, гомофоб және трансфоб екені белгілі болды. Олардың үнсіздігіне байланысты көпшілік наразылық білдірді, соңында мәлімдеме жарияланды. Түсті терілі еврей әйелдері ұйымдасып, шеруде күшті қатысуды қамтамасыз ету үшін бірікті, ал Явила Маккой және Апрель Баскин сияқты қара терілі еврей белсенділері 2019 жылғы Әйелдер шеруінің басқару комитетіне қатысты. Олар еврей тұлғасының маңыздылығын және нәсілдік әртүрлілікті қамтитын феминистік кеңістіктерге кіру мәселесіне зор үлес қосты.